“Җиңү белән кайтачагыбызга ышана идек”

1942 елның 9 май иртәсе. Башкорт­станның авыл-шәһәр­ләреннән җыел­ган өч меңнән күбрәк кызны фронтка озату иртәсе булып тарихта кала бу көн. Берничә көн элек үк инде Уфаның Пушкин урамындагы 3нче урта мәктәбе бинасы кызлар казармасына әве­релгән була.
Истәлекләрдән күренүен-чә, фронтка озатыласы кызларны иртә белән опера теат­рына җыялар. Биредә митинг була. Булачак яшь яугирләр алдында ВЛКСМның өлкә комитеты секретаре Галина Иванчина чыгыш ясый. Комсомол башлыгыннан соң сүз алган доброволец кызларның барысы да биргән антына тугры калып, дошманны җиңеп кайтачакларын вәгъдә итә.
Опера театрының зур булмаган мәйданчыгында митинг тәмамланып та өлгермәстән, “Сафларга тезелергә!” дигән команда яңгырый. Йөрәкләрне ярып, тынлы оркестр уйный башлый. Километрга сузылган кызлар колоннасы башкалабыз урамнары буйлап, тимер юл вокзалына таба атлый.
Әмма поезд, ниндидер сә­бәп белән кичен, бик соң гына кузгала.
Башкортстан кызлары Сталинградка кадәр поездда ике атна бара. Тимер юлдагы хәрби составларның күплегенә хәйран кала алар. Вагондагы ике катлы караватлар җитмә­гәч, күпләр идәнгә җәелгән салам өстендә йоклый.
...Фронтка озатылучы яшь яугирләр арасында Дүртөйле районыннан килгән 50 кыз да була. Май иртәсендә Казан – Уфа пароходы белән башкаладан фронтка китәсе кызларны озатырга тирә-як авыллардан меңнәрчә кеше җыела.
— Билгә кадәр төшкән озын толымнарыбызны пароходка утырыр алдыннан кистергәч үк үзебезне ба­тыр­лыкка әзер сугышчы итеп тоя идек инде, — дип яза үзенең истәлек­ләрендә Бөек Ватан сугышы һәм педагогия ветераны, РСФСР- ның халык мәгари­фе отличнигы Мәсрүрә Шәрифҗа­нова. — Пароход гудогыннан соң, Агыйдел ярыннан читлә­шә башлагач кына, күңеллә­ре­без тулып, күзләребез яшь­ләнде. Әмма 50 кызның берсе дә еламады. Чөнки ул күз яшьләре куркудан түгел, ә мә­керле дошманнан тизрәк үч аласы, аларны илебездән тизрәк дөмбәсләп куып чыгару телә­ге белән бәйле иде. Безне озатып калучылар ерак­лашкан саен һәрберебез­нең тиз­рәк Җиңү белән кайтасы килү теләге арта гына барды. Әни­ләребезнең озатканда кулларындагы ак яулыгы баш очында очкан күгәрченнәрне хәтерләтеп, биеккә, бик биеккә күтәрелүе хәтер­дә. Без ул чакта сугышның нәрсә икәнен аңлап бетерми идек әле... Әмма Җиңү алып кайтачагыбызга ышана идек.
Ике атна буе юлда булганда кызлар вагонда үзләренә шөгыль таба. Һәр вагонда “Сугышчан бит”ләр чыгарыла. Сәләтлеләр яңа хәрби җырлар өйрәнә. Кызлар хәтта үзешчән сәнгать “түгәрәге”дә оештыра. Поезд зур шәһәр­ләрдә озаграк туктап торган арада концерт куярга да өлгерәләр.
Бу вакытта фашист­лар Сталинградка тәмам якынаеп беткән була. Ветераннар сөйләгән истәлекләргә караганда, тәүдә дошман самолет­лары сирәкләп һәм зур булмаган төркемнәр белән зенит орудиеләренең каршы уты аша үтсә, бераздан, йөз­ләрчә, дистәләрчә самолет очып ки­лә. Дошманга Сталинградны җир белән тигез­ләр­гә боерык бирелгән була.
— Сталинград көне-төне янды, — дип хәтерли Уфадан фронтка озатылган ветеран, Кызыл Йолдыз ордены кавалеры Антонина Бабкина. — Бигрәк тә октябрь ае авыр булды. Ачы җил, яңгыр, утка тотулар һәм бомба ташлаулар безнең батареягә “цель”гә төбәп ут ачарга комачаулык тудырды. Еш кына ут астында позицияләрне ал­маштырырга, окоплар казырга туры килә иде.
Башкортстаннан килүче эшелондагы кызларның беренче төркемен шәһәргә җитә­рәк калдырып китәләр, ә кал­ганнары Сталинградка икенче көнне иртә белән килеп җитә. Вокзал перроны мәйдан­чыгына тигез рәт булып тезел­гән Башкортстан кызларын каршы алырга, дошман самолеты һөҗүме дәвам итүгә карамастан, бөтен шәһәр халкы чыккан кебек тоела. Әллә шатлыктан, әллә ярсудан дулкын­ланган кызларны чак “тыя” командирлар. Ерак юл ника­дәр генә дуслаштырса да, Уфа, Дүртөйле, Толбазы, Белорет кызлары һәркайсы төр­кем-төркем җыелып, ирексез­дән кайсыларыдыр җырлый, икенчеләре бии башлый.
Булачак яугирләрне командаларга бүлеп, вакытлыча яшәү урынына урнаштыралар. Дүртөйле кызларына илдәге данлыклы Трактор заводы каршындагы мәктәп эләгә.

Тарихи мәгълүмат. Сталинг­рад­ның һава һөҗү­менә каршы оборона корпусында ил буенча 7533 хатын-кыз хезмәт итә, шуларның 3700е — Башкортстаннан.
1942 елның 18 ноябрендә Совет гаскәрләре тоташ Сталинград фронты буенча контр­һөҗүмгә күчә. Дошман чигенергә мәҗбүр була. Шәһәр өчен сугыш 200 көн һәм төн дәвам итә. Немец гаскәрләре моңа кадәр күрелмәгән утлы нәфрәт корбаны була. Ә шә-һәр­­дән качып өлгерә алмаган фельдмаршал Паулюс әсир­леккә эләгә.
Башкортстаннан комсомол эшелоны белән фронтка кит­кән кызлар­ның күбесе Бөек Җиңүне Берлинда каршылый. Аларның дошман самолетлары очышына зур каршылык тудырган прожектор утлары да шул рә­вешле, зур җиңүгә өлеш кертә. Башкортстанның 35 прожекторчы кызы “Берлинны алган өчен” медале белән бүләкләнә.
1972 елның 9 маенда башкалабыз Уфада “Комсомол эшелоны” ветераннарының сугыштан соңгы беренче очрашуы оештырыла. Башкортстан яугир кызларының батырлыкларын һәм исемнәрен мәңгеләштерү максатында Уфа тимер юл вокзалында мемориаль такта ачыла. 1942 елның маенда доброволец кызларның беренче “штабы” булган Уфа шәһәренең 3нче гимназия­сендә музей материаллары тупланган. Гомумән, Бөек Ватан сугышы елларында төрле фронтларда Башкортстаннан 11 меңгә якын кыз ир-егетләр белән бер сафта илебезне дошманнан азат итүдә каһар­манлык үрнәге күрсәтә.
Кызганычка каршы, Башкортстанда яугир хатын-кызлар саны да бармак белән генә санарлык калып бара. Алар­ның батырлыгы — мәң­гелек, исемнәре — үлемсез! Фронтовик хатын-кызлар турында Советлар Союзы Герое, очучы Алексей Маресьев­ның шундый сүзләре бар һәм ул беркайчан да мәгънәсен югалтмаячак: “Әгәр бөтен дөньядагы барлык чәчәкләрне җыеп сез­нең алдыгызга кую мөмкин­леге булса, без аның белән дә сезгә булган соклануны аңлатып бетерә алмас идек,” — дип язган ул.

...Бу Бөек Ватан сугы­шының 334нче көне иде. Арыганбыз. Безне мәктәп­кә урнаштырдылар. Уфадан чыкканнан бирле кайнар аш ашаганыбыз булмады. Мәктәпкә кергәч, идәнгә утырыштык та, бушаган капчык төпләреннән вакланып таралып кипкән ик­мәк сыныкларын ашый башладык.
Шул арада лейтенант килеп керде дә, авылча киен­гән кызларга карап елмаеп:
— Что, проголодались? Готовьтесь, скоро обед, — диде.
— А что на обед?
— Галушки...
— А на второе?
— На второе... У нас второго блюда не бывает, а вместо него колотушки...
Без, лейтенант белән шушы кыска гына сөйлә­шүдән соң кулдагы икмәк сыныкларын ашап бетереп өлгермәдек. Ерактан самолет гүләвенең якынаюын ишеттек. Ишегалдына чыгарга уйлап, дәррәү кузгалган идек, лейтенан­т­ның катгый әме­ре туктатты. Самолет без туктаган мәктәп бакчасына бомба ташлап китте. Без­гә зыян килмәде. Соңыннан лейтенант: “Бу немецлар­ның сезнең белән танышып китүе булды, ахры”, — дип бераз куркышкан кызларны тынычландырды.
(Мәсрүрә Шәриф­җанова­ның истәлекләр китабыннан).

Олег Төхвәтуллин.
Фотолар авторның шәхси архивыннан һәм Интернет челтәреннән алынды.