-9 °С
Болытлы
Гәзиткә язылуVKOKTelegram
Барлык яңалыклар
Бердәмлек
10 октябрь 2023, 11:35

“Канатлы ат” канат куя, “Туган тел” моңга күмә!

Соңгы еллар Дүртөйле районының социаль-икътисади, рухи-мәдәни үсешендә күпсанлы мөһим башлангычлар һәм казанышлар белән билгеләнде.Дүртөйле районы 1671 квадрат километр мәйдан­ны били. Административ үзәге – Дүртөйле шәһәре – республика башкаласыннан 120 километр ераклыкта урнашкан. Районда 59 мең 679 кеше яши. Аларның 31534е — Дүртөйле шәһәрендә, 28145е авыл җирендә гомер кичерә. Район икътисадында авыл хуҗалыгы тармагы зур урын тота.Дүртөйле – талантлар төбәге. Республиканың беренче атказанган артисты Хәниф Мусин да, халкыбыз сандугачы Фәридә Кудашева да иҗат канатларын Дүртөйле сәхнәсендә ныгыта. Башкорт әдәбиятына нигез салучыларның берсе Шәехзадә Бабич, Башкортстанның халык шагыйре Наҗар Нәҗми, күренекле артистлар Фидан Гафаров, Илсөяр Газетдинова, Радик Динәхмәтов, исемнәре дөньяда киң билгеле галимнәр Сәгыйть Рәфыйков, Әсгать Гомәров, Үзбәк Госманов нәкъ менә Дүртөйле чишмәләре суын эчеп үскән.Бүген Дүртөйле районы хакимияте башлыгы Риф Йосыпов белән әңгәмәләшәбез.

“Канатлы ат” канат куя, “Туган тел” моңга күмә!
“Канатлы ат” канат куя, “Туган тел” моңга күмә!
— Риф Сәгъдәтуллович, Дүр­төйле халкы һәм безнең тарафларга эш сәфәре белән яки кунакка килү­челәр шәһәрнең күзгә күренеп күр-кәмләнүен ассызыклый: соңгы елларда биредә яңа иҗтима­гый киң­лекләр ачылды, скверлар, ял итү урын­нары барлыкка килде. Социаль торак һәм объектлар, юллар төзү дә җанланды. Бу хакта җентекләбрәк сөйләп үтсәгез иде.
— Районның торак фонды 1 миллион 800 мең квадрат метр тәшкил итә. Бер кешегә 28,6 квадрат метр торак туры килә. Бу — республикада югары һәм лаеклы күрсәткеч.
Ел саен шәһәребездә күпкатлы йортлар төзелә, алар “Торак” гомум­дәү­­ләт проектын тулы күләмдә тормышка ашырырга мөмкинлек бирә. Әйтик, федераль һәм республика акчалары исәбенә авария хәлендәге торакта яшәүчеләргә 27 яңа фатир бирдек һәм ташламалы категория­дәге гражданнарга 12 фатир сатып алдык. Республика Башлыгы һәм Хөкүмәте ярдәме белән Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 80 еллыгына шәһәрнең төп артериясен — Миңне­гали Шәйморатов урамын капиталь ремонтлауны планлаштырабыз.
Соңгы еллардагы күләмле эшлә-ребезгә, әлбәттә, Дүртөйле шәһәрен­дәге иҗтимагый киңлекләрне төзек-ләндерүне кертү кирәк. Яшьләр һәм үсмерләр өчен “Бөртек” дип аталучы скейт-парк ачылды. Былтыр тагын бер ял итү мәйданчыгы – Рәзил Мусин урамындагы сквер барлыкка килде.
Уңайлы шәһәр мохите булдыру буенча Бөтенрусия иң яхшы проектлар конкурсында катнашып, “Халык саны 20 меңнән 50 меңгә кадәр булган кече шәһәрләр” номинация­сендә җиңү яулап, Агыйдел елгасы­ның яр буен төзеклән­дерү эшен башлаган идек, хәзер бу зур проект тәмамлануга якынлаша. Моңа шәһәр­нең яңа өлешен Дүртөйленең иске өлеше һәм яр буе белән тоташтыручы җәяүлеләр рекреацион зонасы керә. Әлеге проект кысаларына без Ленин, Наҗар Нәҗми, Чеверев, Мокъсинов, Зарипов урамнарын, Мәктәп, Мария Якутова тыкрыкларын төзек­лән­дерүне дә керттек. Шәһәргә кош очышы биек­легеннән карасак, дүрт йортның имитациясен күрербез – Дүртөйленең атамасы да шуннан киткән бит. Шулай ук без урамнарда яктырту челтәрен яңар­туны, бина­ларның һәм учрежде­ниеләр­нең коймаларын ремонтлауны күздә тоттык.
Яңа ачылган иҗтимагый киңлек­ләр, гүзәл Агыйделебезнең төзекләндерел-гән яр буе шәһәр, район халкы һәм туристлар өчен бик күркәм ял итү, туган ягыбызның гүзәл табигате белән хозурлану урыны булыр дип ышанабыз.
— Соңгы вакытта инвестиция-ләр җәлеп итүгә зур игътибар би­релә. Дүртөйледә бу эш ничек тора?
— Бу өлкәдәге эшчәнлекне җан­ландыру максатында атна саен “Эшкуарлык сәгате” үткәрелә. Агымдагы ел­да, мисал өчен, шундый форматтагы 48 очрашу оештырылып, 90 инвестицион проект һәм эшкуарларның башлангычлары каралды. Очрашуда катнашучылар тарафыннан район икътисадына 201,46 миллион сумлык инвестиция кертелү һәм 101 яңа эш урыны булдырылу көтелә.
Кече эшкуарлык субъектларына карамаган оешмалар буенча төп капиталга инвестицияләр күләме шушы елның 6 аенда икътисад һәм социаль өлкәне үстерүгә 3563,14 миллион сум тәшкил итте, җан башына 59488 сум туры килә.
— Дүртөйле районы көчле аг­росәнәгать предприятиеләре бе­лән билгеле. Быелгы игенчелек сезонын алар ничек тәмамлады?
— Дүртөйле районы барлыкка кил­гәннән башлап, республика картасына икмәккә бай төбәк булып керә. 1940 ел­да ук Дүртөйле машина-трактор стан-циясенең Ленин ордены белән бүләклә­нүе үзе үк күп нәр­сә хакында сөйли. (Мондый югары бүләккә ил күләмендә бары тик өч МТС кына лаек була). Бүген дә игенчеләребез, терлек­челәребез сынатмый, тотрыклы үсеш юлыннан атлый. Районның аграр тармагы игенчелек-терлекчелек юнәлешендә махсуслашкан. 102,4 мең гектар авыл хуҗа­лыгы җирләре, шул исәптән 66,3 мең гектар сөренте җирләр бар. Районда хуҗалык итүнең барлык формалары да нәтиҗәле үсешә. Авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерү белән җавап­лылыгы чикләнгән 14 җәмгыять, “Үзәк” МТС дәүләт унитар авыл хуҗалыгы предприятиесе филиалы, 27 крестьян-фермер хуҗалы­гы, шәхси эшкуарлар һәм 12,5 меңнән артык гражданның шәхси ярдәмче хуҗалыгы шөгыльләнә, 2 авыл хуҗалыгы кооперативы теркәл­гән. Шул исәптән 9 токымчылык заводы, голштин, кара-чуар һәм бестужев токымлы мөгезле эре терлек үрчетү буенча репродукторлар, токымлы каз үстерү, орлыкчылык хуҗалыгы эшли.
Агросәнәгать комплексы тарафыннан 113,1 миллион сум субсидия алынып, шуның 108,8 миллион сумы — авыл хуҗалыгы предприятие­ләренә, 4,3 миллион сумы крестьян-фермер хуҗалыкларына ярдәм итүгә юнәлтелде.
Барлык категория хуҗалыкларда — мөгезле эре терлек саны 27764 баш (2022 елга карата 100,1 процент), шул исәптән сыерлар — 9407 баш (105,0 процент).
Районда 39,7 мең тонна сөт савып алынган, ягъни 2022 ел күрсәткеченә карата 106,8 процент, авыл хуҗалыгы пред­приятиеләрендә 31,4 мең тонна сөт җитеште­релгән, бу, узган ел күрсәт­кеченә карата — 107 про­цент. Авыл хуҗа­лыгы предприя-тиеләрендә бер сыерга уртача савым 4921 килограмм тәшкил итте. 33,1 мең тонна сөт сатыл­ган, бу узган ел күрсәткеченә карата 116,6 процент (авыл хуҗалыгы пред­приятиеләрендә — 27,9 мең тонна (112), КФХларда — 1150,9 тонна (152,6 процент). 185 баш нәселле тана сатыл­ган. Ту­лаем сөт җитештерү буенча алдынгы хуҗалык­лар: “Ленин” токымчылык заводы (65 550 центнер, узган ел белән чагыштырганда, 12232 центнерга күбрәк, 1 сыерга уртача савым — 8297 килограмм), “Еникеев” ху­җа­­лыгы (26254 центнер, узган ел күр­сәткече бе­лән чагыштырганда, 6925 центнерга күбрәк, 1 сыерга уртача савым 5402 кило­грамм),Төхбәтуллин хуҗалыгы (6178 центнер, узган ел күрсәт­кеченә караган­да, 1316 центнерга күбрәк).
Үсемлекчелеккә килгәндә, быел табигать шартлары катлаулы булуга карамастан, игенчеләр 32543 гектар чәчү мәйданыннан 60 мең тоннадан артык бөртекле һәм кузаклы культуралар җыеп алды, уртача уңыш гектардан 18,4 центнер тәшкил итте. Тулаем ашлык җыю буенча иң зур уңышны — бер гектардан 27,2 центнер “Ленин” токымчылык заводы һәм “Баиш Агро” токымчылык заводы (гек­тарыннан 20,7 центнер) алды.
2024 ел уңышы өчен 12 мең гектардан артык көзге культуралар чәчел­де. Кышлату өчен 4,7 мең тонна печән, 59 мең тонна сенаж, 103,8 мең тонна силос әзерләнде. Бер шартлы баш малга 25 центнер сусыл азык туры килә. Машина-трактор паркына 244,8 миллион сумлык 44 берәмлек авыл хуҗалыгы техникасы сатып алынды.
— Дүртөйле районы – нефть­челәр төбәге. Бу өлкә ничек эшли?
— Район һәм шәһәр үсешендә нефтьчеләр мөһим роль уйный. Тө­бәк­тә нефть һәм газ чыгару предприятиесе барлыкка килү үз вакытында сәнәгать­нең һәм авыл хуҗа­лыгының төрле тармакларын үсте­рү­гә, халыкның тормыш дәрәҗәсен күтәрүгә, торак йортлар, юллар, мәктәпләр һәм балалар бакчалары, социаль һәм мәдәни тәгаенләнештәге объектлар төзүгә ярдәм иткән. Сүз уңаеннан, 2024 елда без Манчар яткы­лыгының 11нче скважинасыннан төбәк­тәге беренче нефть фонтаны бәрә баш­лауның 70 еллыгын билгеләп үтәчәкбез, аның башлангыч дебиты тәүлегенә 150 тонна булган. Кайчандыр бик перспективалы “кара алтын” төбәге бүген дә уңышлы үсешен дәвам итә, яшь кадр­лар­ны җәлеп итә һәм район халкын сөен­­дерә. Хәзерге вакытта да нефтьче­ләр белән уртак мәсьәләләрне нәтиҗәле хәл итеп эшлибез, алар социаль әһә­миятле проектларны һәм программалар­ны, хәйрия акцияләрен тормышка ашыруда ярдәм кулы суза.
— “Атайсал – минем кече Ватаным” форматында актив эшләү­че районнар исемлегендә дә бит әле Дүртөйле.
— 2023 ел Башкортстан Республикасы Башлыгы Указы белән Кече Ватан өчен файдалы эшләр елы дип игълан ителде. Район халкы, якташлар белән бергәләп, чын йөрәктән бик күп яхшы эшләр башкарылды. “Атайсал”, беренче чиратта, туган якка мәхәббәткә нигез­ләнгән бит. Районыбызның торак пункт­лары әлеге проектта актив катнаша. Район территориясендә барлыгы 23 миллион сумлык 329 проект гамәлгә ашырылды. Бүген дә изге эш-гамәл­ләр тукталып тормый. Мәчетләр, Бөек Ватан сугышы батырларына һәйкәл­ләр төзелә, чишмәләр, зиратлар төзекләнде­релә, халык бәйрәм­нәре оештырыла, спорт һәм балалар мәй­данчыклары барлыкка килә, авылларыбыз турында китаплар нәшер ителә һ.б.
Район­ның иң актив меценаты Альберт Рафаил улы Дәүләтбаев, Башкортстан Республикасы Дәү­ләт җые­лышы-Корылтай депутаты, “Ленин” токымчылык заводы җитәкчесе. Ул берь­юлы берничә зур проектның иганәчесе буларак чыгыш ясады: Суккул авылын­да күркәм мәчет тө­зетте, аның янында халыкны саф суы белән сөен­дерүче “Мә­чет коесы” казытты, урындагы мәдә­ният йортын төзек­ләндерде, хоккей тартмасы төзет­те һәм балаларга хоккей уйнау өчен форма сатып алып бирде. Аның башлангычы һәм финанс ярдәме нәтиҗә­сендә Суккул һәм Күккуян авыллары мәктәпләре өчен су скважинасы борауланды, Мәмәдәл авылында “Сагышлы ана” һәйкәле барлыкка килде һ.б.
“Атайсал – минем кече Ватаным” проекты ярдәмендә килә­чәктә шәһә­ребез, авылларыбыз тагын да ямьлә­нәчәгенә иманым камил.
— Күп кенә районнарның хәзер үз бренды бар. Дүртөй­ленеке нинди?
— Быел икенче сулышы ачыл­ган “Канатлы ат” фестивален Дүртөйле бренды дип атасак, һич тә арттыру булмас. Әлеге күркәм чарага гүзәл Дүртөй­ле җире июльнең 8ендә республи­ка­бызның, илебезнең төрле почмакларыннан кунаклар кабул итте. “Канатлы ат” зур, чагу бәйрәм төсендә узды.
“Канатлы ат” фестиваленең тарихына күз салсак, ул моннан 20 ел элек үк үткәрелә башлады. Ел саен Дүртөйле районының “Аргамак” ат спорты комплексы базасында Баш­кортстанның “Канатлы ат” ярышларының беренче этабы оештырыла иде. Ә фестиваль җәмгысы биш этаптан булып, аның дүртесе районнарда үткәрелеп, бишенчесе республика башкаласында “Акбузат” ипподромында гөрли иде. Тик берничә ел ин­де Башкортстанда “Канатлы ат” үткәрелмәде. Һәм менә әлеге күркәм чара янә Дүртөйле җирендә тергезелде.
Фестивальдә кул эшләре остала­рының күргәзмәләре белән танышырга, тирмәләрдә татар-башкорт халкының милли ризыкларын тәмләп карарга, үзешчән артистлар әзерлә­гән концерт белән хозурланырга мөм­кин булды. Һәм, әлбәттә, дөнья­бызны онытып, ат ярышларын манзара кылдык.
Дүртөйленең икенче бренды — “Туган тел” татар җырын башкаручылар республика конкурсы. Ул рес­публика­бызның гына түгел, күрше төбәкләрнең дә яшь талантларын үз канаты астына җыя, әлеге бәйге кысаларында җыр дөньясында яңа йолдызлар кабыну мизгеленә шаһит булабыз.
— Бүгенге вәзгыятебез шундый: махсус хәрби операция нә­тиҗәлә­ренең илебезнең һәм һәркайсыбыз­ның язмышын билгеләя­чәген белеп яшибез, фронттагы якташларыбызга кулдан килгәнчә ярдәм күрсәтергә тырышабыз. Дүртөйле халкы бу яклап та бик актив, шулай бит?
— Әйе. Махсус хәрби операциядә катнашучы яугирләре­безгә һәм аларның гаиләләренә ярдәм күрсәтү — изге бурычыбыз. Гуманитар конвой составында шәхсән үзем дә берничә тапкыр солдатларыбыз янына барып кайттым. Алар якташларыбызга ярдәм­нәре өчен зур рәхмәтен җиткерде. Тиз­дән тагын бер гуманитар конвой Башкортстан Республикасының бердәм логистик үзәгеннән китәчәк. Яугир егет­лә­ребез белән элемтәдә торабыз, аларның ихтыяҗларын канәгатьләндерергә тырышабыз. Ватан сакчылары өчен ярдәм җыюда катнашучы һәр кешегә зур рәхмәт белдерәм!
— Дәүләтнең хәзерге өстенлек-ле программаларының берсе — эчке туризмны үстерү. Район кунакларына кайда барырга киңәш итәр идегез?
— Беренче чиратта кунакларны шәһәребезнең иҗтимагый киңлеклә­ре­нә барырга чакырам. Алар — “Уңайлы шәһәр мохитен формалаштыру” проекты кысаларында яңартыл­ган үзәк мәйдан, “Ашлык” скейт-паркы, Ленин һәм Мусин урамнарындагы иҗтимагый территорияләр. Бүген, әйтеп үтүемчә, “Дүртөйле. Башкортстанның елга капкасы” проекты кысаларында яр буйларын яңарту эшләре тулы көченә бара. Безнең шәһәр тарихы һәрвакыт елга белән тыгыз бәйләнгән булган, аның үсеше дә нәкъ менә шуннан башланган. Бу территория кече һәм урта бизнесны үстерү өчен инвестицион яктан кызыклы мәйданчык булыр дип ышанам. Биредә тыныч ял итү зоналары каралган: су буендагы пирслар, җәяү йөрү һәм велосипед юллары, шулай ук спорт һәм балалар өчен мәйданчыклар. Без яңа шәһәр мохитен булдыруны дәвам итәбез һәм планнарыбыз зур.
— Сез шәһәр буйлап җәяү йөри­сезме?
— Әйе, без еш кына тормыш юлдашым белән шәһәр урамнары, Иванай бакчасы буйлап йөрибез. Велосипедта йөрергә яратам.
— Риф Сәгъдәтуллович, Сез — иҗади шәхес: социаль челтәр­ләрдә еш кына үз язылучыларыгызны урыс, башкорт, татар ша­гыйрьлә­ре­нең шигырьләрен сәнгатьле башкаруыгыз белән сөендерәсез. Ә күптән түгел Сезнең клипларыгызны күреп гаҗәплән­дек, сокландык. Алар бик күп караулар һәм уңай комментарийлар җыйды. “Талантлы кеше һәр яклап талантлы!”, “Сезнең белән горурланабыз, иҗади уңышлар телибез!” дип яза халык. Илһам чыганагыгыз нидә?
— Калын урманнарга да, саф сулы челтер чишмәләргә дә, төбенә ат дил­бегәсе җитмәс тирән күлләргә дә бай як бит Дүртөйле. Ә иң зур хә­зинәсе – һәр өлкәдә: авыл хуҗалы­гында да, сә­нәгатьтә дә, сәнгатьтә дә уңышка ирешеп хезмәт салучы уң­ган, киң күңелле кешеләре. Дүртөйленең гүзәл табигате илһам чыганагым булса, якты уйлы халкы — күркәм эш-гамәлләргә дәрт­ләндерүчем.
— Әңгәмә өчен зур рәхмәт!

“Кызыл таң”ның үз хәбәрчесе Миләүшә Латыйпова әңгәмәләште.
 
Автор фотосы.

 

Автор:Миләүшә Латыйпова
Читайте нас в