-14 °С
Болытлы
Гәзиткә язылуVKOKTelegramЯRus
Барлык яңалыклар
Календарьда бу көн
19 апрель 2016, 02:00

Кырым ничек Русиянеке булган?

Кырым ханлыгы — урта гасырлар азагындагы бик зур татар дәүләте. Ханлык аерым дәүләт булып үсеп чыкканчы ук анда каты көрәш барган: бер яктан — Идел буена караучы җирләрне дә кертеп, Сарай шәһәре белән идарә итүче Олугъ Мөхәммәт, икенче яктан — Кырым ярымутравы белән Кара диңгез буе җирләре өчен Дәүләт­бирде арасында.

Олугъ Мөхәммәт җиңеп чыккан, ләкин шунда ук аның икенче дошманы — Кече Мөхәммәт пәйда булган. Ул үзенең өлкән адашын төньяк тарафка күченеп китәргә мәҗбүр иткән. Бу вакытка инде таркалган Алтын Урданы турыдан-туры дәвам иттерүче дәүләт буларак үсеп чыккан Олы (Бөек) Урда белән идарә итүдә Кече Мөхәммәт шактый уңышларга ирешкән. Кырым да шушы Урдага буйсындырылган.

Дәүләтбирдедән соң хакимиятне үз кулына алган күптәнге көндәше Сәетәхмәтне Кече Мөхәммәт Кырымнан бөтенләйгә куып чыгарган. Ләкин аның юлына яңа дошман — кайчандыр Алтын Урдада хан булып утырган Гыязетдиннең улы Хаҗигәрәй аркылы төшкән. Хаҗигәрәй 1434 елда ук Кырымны үз кулына алырга тырышып караган, тик уңышсызлыкка очраган һәм Литвага качып киткән.

Хаҗигәрәй тарих мәйданына тагын килеп чыккан. Аны Кырымның һәм тулаем Алтын Урданың атаклы Шырын, Барын, Аргын һәм Кыпчак ыруларыннан торучы феодаль аксөякләре яклаган. Алар Таврияне (Кырым) мөстә­кыйль дәүләткә әверелдерергә тырышкан. Кырымның зыялы татар дөньясын, үз чиратында, Литва кенәзе Казимир яклап чыккан һәм 1443 елда Хаҗигәрәй Таврия тәхетенә утырган. Шул вакыттан алып Кырым ханлыгы үзаллы дәүләт буларак яши башлаган.

Хаҗигәрәй Кырым ханлыгы белән үзе үлгәнче — 1446 елга кадәр идарә иткән. Аның ханлык итү дәвере Көн­батышта урта гасырлар азагында яңа татар дәүләтенең туу һәм аякка басу чоры булып тарихка кереп калган. Ул шуның белән татар ханнарының бер­дәнбер һәм тотрыклы булып танылган Гәрәйләр династиясенә (Жу­чиләр династиясенең Гәрәйләр ыруына) нигез салган. Бу нәсел Кырым 1783 елда Русь империясе составына мәҗбүри кертелгәнче, ягъни 340 ел буе ханлык белән идарә иткән.

Кырым ханлыгының 1783 елда Русь дәүләтенә кушылуының сәбәбе Кырым­ның хәрби көчсезлегенә түгел, ә Русия белән Төркия арасындагы сугыштан соң 1774 елда төзелгән Кечек Кайнар­җа солыхына бәйле. Ул чакта Төркия җиңелә һәм чынында үз вассалы булып саналган Кырымны Русиягә бирергә мәҗбүр була. 1783 елның 18 апре­лендә әби патша Екатерина II “Кырым ярымутравын, Тамань утравын һәм барлык Кубань төбә­ген Русия дәүләте составына алу турында” манифестка кул куя.
Читайте нас в