+28 °С
Болытлы
Календарьда бу көн
13 апрель 2021, 04:45
Без – беренче!
Юрий Гагаринның дөнья тарихында тәүгеләрдән булып космоска очуына – 60 ел.Элек-электән йолдызларның серле җемелдәве һәм күкнең чиксезлеге кешеләрне үзенә җәлеп иткән. Кешеләрнең күк серләрен өйрәнү өчен кош кебек очасы килгән. Бу әкияти геройларны сурәтләгәндә дә чагыла: оча торган палас, Убырлы карчыкның “очу аппараты” ролен үтәүче килесе, канатлы кораб...
Юрий Гагаринның дөнья тарихында тәүгеләрдән булып космоска очуына – 60 ел.
Элек-электән йолдызларның серле җемелдәве һәм күкнең чиксезлеге кешеләрне үзенә җәлеп иткән. Кешеләрнең күк серләрен өйрәнү өчен кош кебек очасы килгән. Бу әкияти геройларны сурәтләгәндә дә чагыла: оча торган палас, Убырлы карчыкның “очу аппараты” ролен үтәүче килесе, канатлы кораб...
Ләкин бу әкияттә генә шулай. Ә табигатьтә тылсымлы көч юк. Ләкин башка көч бар — тартылу көче. Шуңа күрә кеше җирдән күтәрелеп очып китә алмый. Тик шулай да кешеләр җирдән аерылып китү җаен тапкан. Алар, зур шарга кәрзин беркетеп, шар эчен төтен белән тутырганнар. Мондый һава шарын абыйлы-энеле Монгольфьелар төзи. 1783 елда кеше беренче тапкыр күккә күтәрелә.
Элек-электән йолдызларның серле җемелдәве һәм күкнең чиксезлеге кешеләрне үзенә җәлеп иткән. Кешеләрнең күк серләрен өйрәнү өчен кош кебек очасы килгән. Бу әкияти геройларны сурәтләгәндә дә чагыла: оча торган палас, Убырлы карчыкның “очу аппараты” ролен үтәүче килесе, канатлы кораб...
Ләкин бу әкияттә генә шулай. Ә табигатьтә тылсымлы көч юк. Ләкин башка көч бар — тартылу көче. Шуңа күрә кеше җирдән күтәрелеп очып китә алмый. Тик шулай да кешеләр җирдән аерылып китү җаен тапкан. Алар, зур шарга кәрзин беркетеп, шар эчен төтен белән тутырганнар. Мондый һава шарын абыйлы-энеле Монгольфьелар төзи. 1783 елда кеше беренче тапкыр күккә күтәрелә.
Кешеләр алдына яңа проблема куелган: җилгә каршы оча алырлык җайланма уйлап табу. Бу җайланма — дирижабль. Ләкин аның да кимчелеге булган: ул бик зур һәм тизлеге акрын.
Алдагы адым — самолет ясау. Беренче самолетлар авырлык белән күтәрелеп киткән, очу биеклеге һәм ераклыгы аз булган. Еллар үткән, самолетлар камилләшкән. Галимнәр алдына яңа бурыч куелган: ничек галәмгә очарлык аппарат ясарга? Һәм башта бәйрәм фейерверкларында гына кулланылган ракета моделе буенча реактив двигатель төзү идеясе барлыкка килгән.
Бу ракета бик зур, берничә баскычтан тора. Һәр баскычта үзенең ягулык запасы һәм двигателе бар. Андый ракета төзү идеясе белән Константин Циалковский чыга. Ул аны ракета поезды дип атый. Беренче күпбаскычлы ракета исә академик Сергей Королёв җи-тәкчелегендә төзелә. Ул 1957 елның 4 ок-тябрендә Җирнең беренче ясалма иярченен орбитага чыгара.
Космоска беренче булып Лайка кушаматлы эт оча.
1960 елның августында Белка һәм Стрелканың тәүлеклек очышы да әһәмияткә ия. Этләр, очышны уңышлы башкарып, Җиргә әйләнеп кайта. Хәзер инде космосны яулау фикере тагын да ныклырак, күп фактларга таянган, ышанычлы була.
1961 елның 12 апрелендә “Байконур” космодромыннан бортына кеше утырткан “Восток” беренче космик корабле һавага күтәрелде һәм Җир тирәли оча башлады. Бу беренче кеше Юрий Гагарин иде.
Барлык радиостанцияләр: “Корабның авырлыгы 4725 килограмм, апогейда орбитаның биеклеге 327 чакрым, Җир тирәли әйләнү вакыты 89,1 минут. Космонавт үзен яхшы хис итә. Бик яхшы! Төшү башланды...” дип хәбәр итте. Гаҗәеп очыш 108 минут дәвам итте! Ә бу минутлар нинди иде соң! Һәр минуты өчен гасырлар буена дәвам иткән көрәш, хезмәт, эзләнүләр...
Республикадагы барлык матбугат чаралары кебек үк, Дүртөйле районы “Хезмәт байрагы” гәзитенең 19 апрель саны тулысынча диярлек Юрий Гагаринга багышланган. Гәзит “Ватандашыбыз, беренче космонавт Юрий Гагарин космик очыштан исән-сау әйләнеп кайтты” дигән баш астында чыга. Беренче биттә КПСС Үзәк Комитеты, СССР Югары Советы Президиумы һәм Советлар Союзы Хөкүмәтенең Советлар Союзы Коммунистлар партиясенә һәм халкына, барлык илләрнең халыкларына һәм Хөкүмәтләренә, бөтен прогрессив кешелек дөньясына мөрәҗәгате басыла. Анда шундый юллар бар:
“Бөек вакыйга булды. Тарихта беренче тапкыр кеше космоска очыш ясады.
1961 елның 12 апрелендә Мәскәү вакыты белән 9 сәгать 7 минутта космик кораб-юлдаш “Восток” бортында кеше булган хәлдә космоска күтәрелде һәм, Җир шары тирәли очыш ясап, Ватаныбызга – Совет иленең изге җиренә исән-сау әйләнеп кайтты.
Космоска үтеп кергән беренче кеше – совет кешесе, Совет Социалистик Республикалар Союзы гражданины!
...Космик корабны төзегән совет галимнәренә, инженерларына һәм техникларына хөрмәт һәм дан!
Беренче космонавт иптәш Юрий Алексеевич Гагаринга – космосны үзләштерү пионерына хөрмәт һәм дан!”
Шулай ук, “Восток” корабында дөньяда беренче тапкыр кешене уңышлы рәвештә космоска очыруда катнашкан барлык галим-нәргә, инженерларга, техникларга, эшчеләргә, барлык коллективларга һәм оешмаларга, беренче совет космонавты Юрий Алексеевич Гагаринга мөрәҗәгать урнаштырылган.
Гәзиттә, шулай ук, Мәскәүдә беренче космонавтны каршы алу турында мәкалә һәм аның чыгышы, Юрий Гагаринга Советлар Союзы Герое исеме бирү, “СССРның очучы-космонавты” дигән исем кертү, очучы майор Юрий Гагаринга шушы мактаулы исемне бирү турында СССР Югары Советы Президиумы указлары басылган.
Җирдәге меңләгән галимнәрнең тырыш хезмәте. Кешеләрнең келәм-самолет хакындагы хыяллары, Леонардо да Винчиның хезмәтләре, Ньютон белән Эйнштейнның законнары, агалы-энеле Монгольфьеларның шары һәм Можайский самолеты, Циалковский хезмәтләре, бөтен илебезнең гаҗәеп ракеталар һәм искиткеч кораблар төзүдәге тырышлыгы — һәм менә табигать серләрен ачуда яңа этап!
Юрий Алексеевич 1934 елның 9 мартында Смоленск өлкәсенең Гжатск районында колхозчы гаиләсендә туган. 1941 елда урта мәктәпкә укырга керә, ләкин фашист илбасарлары башлаган сугыш аның укуын бүлә. Сугыш тәмамланганнан соң, Гагариннар гаиләсе Гжатск шәһәренә күченә. Анда Юрий урта мәктәптә укуын дәвам итә. 1951 елда ул Мәскәү янындагы Люберцы шәһәрендә һөнәрчелек училищесын һәм бер үк вакытта эшче-яшьләр мәктәбен тәмамлый. Саратов индустриаль техникумында укыганнан соң, шундагы аэроклубта шөгыльләнә, Ырынбур авиация училищесында белем ала. 1957 елдан авиациядә очучы булып хезмәт итә. 1959 елда Галәмгә очарга әзерләнә.
Очыш алдыннан двигательләрне эшләтергә команда булгач, Юрий Гагарин шатланып: “Ярый, кузгалдык!” — дип кычкырды. Ул, мөгаен, катлаулы әзерлек эшләренең тәмамлануыннан бик канәгать булгандыр. Бик авыр булды бу эш. Центрифугада, гидростендларда, җылылык камераларында, барокамераларда, сурдокамераларда һәм тагын әллә нәрсәләрдә ясалган сынаулар!.. Шулар арасында 50 тапкыр парашюттан сикерү. Ул бу сынауларның барысын да бик теләп башкара. Читтән Җирнең нинди булуын дөньяда беренче булып күргәч, ул тырышлыкларының бушка китмәвен аңлый. Юрий Гагаринның үзенең әйтүенчә, боларның берсен дә сүз белән генә аңлатып булмый. Иң беренче тәэсир “Нинди матур!” дигән сүзләрдә чагылды.
Кайбер белгечләр кешенең космоска очуы мөмкин түгел, ул авырлык югалу халәтен кичерә алмас, авырлык югалу халәтен тоеп, төпсез космик киңлекне күреп кешенең психикасы түзә алмас дип фараз кылганнар. Ләкин бу карашларны Юрий Гагаринның 1961 елдагы очышы кире кага, ул гына да түгел, Герман Титовның “Восток-3” корабында очышы, Леоновның “Восход-Алексей” корабында ачык космоска чыгуы кешенең галәмдә исән калу мөмкинлеген генә түгел, аның уңышлы эшләвен һәм яши алуын да исбат итте.
Юрий Гагарин батырлык, хезмәт сөючәнлек, кешенең чикләнмәгән мөмкинлекләре символына әйләнде. Аның исеме тарихка кереп калды. Урта һәм өлкән буын Юрий Гагаринны яхшы хәтерли. Безнең өчен ул — үрнәк, аның кебек булырга тырышу, омтылыш идеалы булса, өлкән буын беренче тапкыр космоска аяк баскан Юрий Гагаринны, 1961 елның 12 апрелен яңа эпоха, коммунизм башлануы итеп кабул иткән иде. Бу очу бөтен дөнья өчен зур сенсация була — СССР Американы узып китте! Галәмдәге тәүге кеше — СССРдан! Гагариннан соң да космоска һәр очыш Совет илендә зур казаныш буларак кабул ителде.
Юрий Гагарин бөтен дөньяны йөреп чыкты, аның Җирдән беренче булып космоста булуын әйтеп тә торасы юк. Ә менә Уфада, кызганычка каршы, булмады. Әмма легендар космонавтны безнең шәһәр белән бик күп нәрсә бәйли икән. Мәсәлән, Уфада Юрий Гагаринны реактив самолетта очарга өйрәткән педагог яшәгән. Николай Пенкин Ырынбурда Чкалов училищесында булачак беренче космонавтны укыткан.
Башкортстан башкаласында 1961 елда ачылган яңа кинотеатр беренче космонавт хөрмәтенә аталган.
Уфада ике урам Гагарин исемен йөртә. Берсе – Сипайловода, икенчесе Орджоникидзе районының Яңа Черкасса бистәсендә. 1983 елда Сипайлово микрорайонында, халык урнашу алдыннан, Башкортстанның атказанган төзүчесе Владимир Унжаков һәм РСФСРның атказанган архитекторы Фәрит Рехмуков тәкъдиме белән яңа урамнарга Гагарин һәм Королев исемнәре бирелде.
2011 елда УДАТУ корпусы алдында Юрий Гагарин бюсты ачтылды. 2013 елның сентябрендә Сипайловоның Гагарин урамындагы 14/1 йорт диварында беренче космонавт Юрий Гагарин портреты барлыкка килде. Яшь Уфа рәссамнары Олег Кайбышев һәм Артур Лукьянов тасвирлаган рәсем биш катлы йортның бөтен янъягында ясалган, аның зурлыгы – 7х9 метр.
1962 елның 9 апрелендәге СССР Югары Советы Президиумы указы нигезендә 12 апрель Космонавтика көне дип игълан ителә.
Фәнүз ХӘБИБУЛЛИН әзерләде.
