Чернышевский татарча яхшы сөйләшкән, укыган һәм язган

Николай Чернышевский турында моннан чирек гасыр элек язарга туры килгәндә, ул заманның сәясә­тенә яраклашып, “ялкынлы революционер”, “халык бәхете өчен көрә­шүче” кебек тапталган сүзтез­мәләрне кабатларга кирәк булыр иде. Совет әдәбиятында Чернышевский образы шулкадәр тарайтылган, ярлыландырылган, идеологик яктан кадерсез­ләндерелгән иде ки, үзеннән-үзе шундый сорау тумый калмады: аның мәшһүрлеге нәрсәдә булган соң, ул ничек ничәмә буын ватан­дашла­ры­ның уй-фикерләр хакиме булган һәм Европада абруй казанган?
Чернышевский хәзер, гомумән, хөрмәтләп телгә алынмый. Гәрчә ул хакимияткә каршы балта күтәреп чыгарга чакырмаган (күпләр шулай дип расларга маташкан), ә барыбер революционер булган.
Шул ук вакытта аның гадәти булмаган биографиясенең күп сәхи­фәләре бүген дә бер-бер артлы ачыла бара. Мәсәлән, тормышы­ның “татар сәхифәләре”. Черны­шевс­кийның татар телен яхшы белгәнлеге, татарча хәтта өч җыр иҗат иткәнлеге бик азларга гына мәгълүмдер әле.
Мәскәү архивларында гарәп имласында бик пөхтә итеп татарча языл­ган документлар саклана. Алар­ның барысын да Чернышевский язган.
Булачак урыс язучысының татар телен нинди шартларда өйрән­гәнлеген ачыклау хәзер кыендыр инде. Ихтимал, бу эштә аңа әтисе, күп кенә борынгы һәм үз заманының телләрен яхшы белгән протоиерей Гавриил Иванович Чернышевский ярдәм иткәндер. Билгеле булуынча, Николай урта белемне өйдә әтисе җитәкчелегендә, шулай ук гимна­зиядән килгән педагоглар ярдәмендә алган. Телләргә сәләте иртә ачылып, 16-18 яшендә латин, грек, француз, немец, инглиз теллә­рен яхшы үзләш­тергән, борынгы яһүд, поляк, фарсы, гарәп телләре белән таныш булган. Болар белән бергә татар телен өйрәнүгә дә зур игътибар бүлгән һәм аны яхшы белгән. Архивта Чер­ны­шевскийның мәктәп дәфтәр­ләре саклана, анда татар телендә килеш-ләр белән төрләнешкә мисаллар ки­терелгән. Татар сүзләре тәүдә гарәп хәрефләрендә, янәшәсендә кириллицада бирелгән. Чернышев­скийның башка кулъязмалары да сакланган. Болар — язучы туып-үскән Саратов губернасындагы татар чыгышлы авылларның топонимик исемнә­ренә күзәтү. Моннан тыш, татар телен яхшырак үзләштерү һәм гарәп имласында язуын шомарту максатында үсмер ул замандагы байтак кына билгеле уку әсбап­ларын — Георгий Саб-луковның “Татар грамма­тика­сы”ның һәм Александр Казембековның “Төр­ки-татар грамматикасы”ның зур гына өлешләрен, шулай ук татар фольклоры әсәрләрен күчереп язган. Чернышевский 1844 елда (16 яшендә!) төзегән оригиналь сүзлек безнең заман татар лексикографиясе өчен зур кызыксыну тудыра. Ул 1200 татар сүзен үз эченә ала һәм тәмам­ланган, тулы кыйммәтле хезмәт булып тора.
Монда китерелгән мисаллар ул заманда гап-гади кешеләр сөйләшкән җанлы татар телен күз алдына бастыра. Эш шунда, ХIХ гасыр уртасыннан сакланган татарча кулъязмалар буенча ул дәвернең телен анык күз алдына китереп булмый. Чөнки гадәттә алар гарәп һәм фарсы алынмалары мул кулланылып, “югары стиль”дә язылган. Чернышевскийның үрнәкле гарәп каллиграфик почеркы белән башкарылган башка кулъязмаларында татар халкының тарихына бәйле мәгъ­лүматлар китерелә. Мәсәлән, Чыңгыз, Батый һәм Үзбәк ханнар нинди җир­ләргә һәм кайчан идарә иткәнлекләре турында сүз бара.
Николай Чернышевский татарлар тарихын яхшы белгән һәм бу мәсьәлә буенча аның үз фикере булган. 1860 елда нәшер ителгән “Философиядә антропологик принцип” дигән хез­мәтендә татарларның килеп чыгышын тикшереп, урыс галимнәреннән беренчеләрдән булып, татарлар этногенезы — монголлардан дигән фаразлауны кире кага. Атап әйткәндә, ул болай дип яза: “Хәзерге Казан, Кырым, Ырынбур татарлары арасыннан чыгышы Батый яугирләреннән булган берәр кешене табып булыр микән? Бүген­ге татарлар — бу җирләрдә Батыйга кадәр үк булган халыкларның токымнары. Батый гаскәрләре аларны да, урысларны да буйсындырган... “Татарлар” атамасы бу җирләрне басып алганнарга гына түгел, аларның аяк астында калган җирле халыкларга карата да кулланыла башлаган һәм “булгарлар” атамасын тулысынча кысрыклап чыгарган...”