“Кош сәламе”

Какча гына гәүдәле, терекөмештәй җитез, таныш түгел кешеләр белән дә шундук аралашып, сөйләшеп киткән Нияз исемле бу егет белән сиксәненче елларда гәзитләрдә бер үк төрле эшләр башкарырга туры килде. Ул — “Совет Башкортостаны” секретариатында, мин — “Кызыл таң”ныкында. Ике редакция журналистлары һәрчак сөйләшеп, киңәшләшеп, ярдәмләшеп, ярдәм итешеп яшәдек. Нияз яшь иде әле. Әмма бик тә мәшәкатьле, кешеләр белән уртак тел табуны, кайчак килеп туган четерекле хәлләрне көйләп җибәрүне таләп иткән секретариат (редакциянең “штабы” шунда) эшендә сынатмады. Моннан тыш, шактый гына усал тәнкыйть мәкаләләре язарга да вакыт тапты. Гәзиттә матур гына шигырьләре дә басылды. Шуннан башлап утыз елдан артыграк, аның кинәт вафатына кадәр, бу егетне күздән яздырмадым диярлек. Хәрәкәтчән, энергиясе ташып торган, яңалыкка омтылучы кеше буларак, ул, әлбәттә, бер урында гына эшләп утырмады.

Менә әле “Кош сәламе” дип аталган 648 битле китап белән танышканда Нияз Мәһәдиев­ның тулы образы, без белеп җиткер­мәгән күп яклары күз алдына килеп баса. Бу саллы җыентык-ка аның үзе исән чакта басылмаган шигырьләре, хикәялә­ре, үткер, фәһемле фикер­лә­ре, матбугатта басыл­ган мәкаләләре, рәсемнәре, аның турында якын­нары­ның, каләмдәшләренең истә­лек­ләре, фотолар тупланган. Китапны бу шәхеснең тормыш иптәше — күренекле ша­гый­рә, матбугат ветераны, Баш­корт­станның атказанган мәдә­ният хезмәткәре, Шаһит Ходайбирдин исе­мен­дәге премия лауреаты Зөһрә Котлыгилдина һәм аларның улы Азамат Мә­һә­диев әзерләгән.
Нияз Мәһәдиев 1963 елның 4 апрелендә Баймак райо­нының Темәс авылында туган. 1980 елда Уфада республика урта художество мәктәп-интернатын тәмам­лагач, Уфа нефть институтында архитектор һөнәренә укып чыга. 1985 елда хезмәт юлын Баймак район башкарма комитетында архитектор-өлкән инженер булып башлый.
Баймак районының урындагы радиотапшырулар оештыручысы, “Совет Башкортостаны”, “Известия Башкортостана” гәзитләрендә төрле вазыйфаларда, арытаба “Йәш­лек” гәзи­тендә баш мөхәррир урынбасары, “Комсомольская правда” гәзитенең Башкортстан буенча вәкиле, “Аманат” журналының баш мөхәррире була. “Оран”, “Ха­лык сүзе” гәзитләрен оештырып, аларда баш мөхәррир вазыйфасын башкара. Көнүзәк, проблемалы мәсьәләләрне күтә­рүе бе­лән укучылар арасында ихтирам яулый. Гомеренең соң­гы елларында “Ағиҙел” журналында эшли.
“Бүленми икән йөрәк” дигән шигырьләр китабын чыгара. Драма жанрында, прозада да каләмен сынап карый. Зөһрә Котлыгилдина белән берлектә “Хан сүзеннән югарырак Әдип сүзе” дигән публицистика китабы чыгара, ул әдәбият сөю­челәр арасында бик югары бәягә лаек була. Кызганычка каршы, бу гаять зур хезмәт җимешен күрергә өлгермәде — 2019 елның 8 мартында арабыздан китте.
Кайда гына эшләсә дә, нәрсә­ләр генә язса да, Нияз Мәһәдиев күңеле, җаны, рухы — бөтен бул­мышы белән шагыйрь иде. Шуңа да “Кош сәламе” аның шигырьләре (күпчелеге сиксә­ненче елларда язылган), шулай ук аларга ул елларда “Совет Башкортостаны”нда мөхәррир урынбасары булып эшләгән күре­нек­ле шагыйрь Сафуан Әли­баев мәкалә-рецензиясе бе­лән башланып китүе бик урынлыдыр. “Туган телгә, әдәбият­ка, мәдәнияткә күңелендә туган олы ихтирам, сөю, күпче­леге урысча укыса да, сүрел­мәгән, шиңмәгән... Телә­гем шул гына: Нияз дөрес юлда. Тик аның хисле күңелендәге шигъри тамчылар көндәлек ыгы-зыгыларда басылып, кү­ме­леп кала күрмә­сен. Әлбәттә, гәзит мәшәкать­ләрен үзләре шушы урында эш­ләп караганнар гына беләдер. Андагы эшнең киеренкелеген еш кына очучы хезмәтенең авыр­лыгына, кыенлыгына, тә­вәк­кәлле­ге­нә дә тиңлиләр. Көн­дәлек гәзит мәшәкать­лә­рен дә, чын мәгъ­нә­сендә сәнгатьчән әсәр­ләр иҗат итү йөген дә бергә күтә­рү, ару-талусыз тарту өчен, әкиятләрдә ге­нә бәян ител­гән батырлар кебек, куш йө­рәк­ле булырга кирәктер. Та­ма-та­ма, иҗа­тың чылтырап, җырлап китә күрсен”, — ди Сафуан Әли­баев 1989 ел­ның 10 декаб­рендә ба­сыл­ган мәкалә­сендә.
Әминә һәм Бикҗан Мә­һә­диевлар гаилә­сендә биш малай үсә. Нияз — уртанчысы. Әминә Сафа кызы китапха­нәдә эшли, Нияз да бәләкәй­дән шунда кайнаша, 4-5нче сыйныфларда чакта, урам аша гына булган мәк­тәп­тән йөгереп килеп, әнисенә ярдәм­ләшә. Бервакыт Темәскә очрашуга Әнгам Атнабаев, Марат Кәримов, Абдулхак Игебаев, Равил Бикбаев, Ирек Кинҗәбу­латов килә. “Бу егеттән шәп ки­тапханәче чыгар, мөгаен”, — диләр алар да.
Нияз бермәлне әнисе янына “Башкортостан пионеры” гәзитен тотып килә. “Әни, менә монда рәссамлыкка укырга чакырабыз, дип язганнар, мин шунда китим әле”, — ди. “Юк, йөрмисең, син дүртенче сыйныфта гына бит әле”, — диләр әти-әнисе. Төгәл бер елдан тагын шул ук бел­дерүне күр­гәч: “Мин быел барам инде”, — дип ныкыша. “Туган ил кайдан башлана?” дигән темага рәсем ясап җибәрергә дә кушканнар. “Туган ил кайдан башланганын күрсәтәм, әйдә минем белән, каләм, дәфтәр ал, кайбер нәрсәләрне язып барырсың”, — ди әнисе.
Нияз ясап җибәргән рәсем­не ошаталар, имтиханга чакыралар. Мәктәп-интернатта да, институтта да яхшы укый. Туган районында аның хезмәт юлы башлануы турында күре­нек­ле драматург Наил Гаетбай “Кош сәламе” китабында тү­бән­дәге­ләрне хәтерли: “80нче еллар ур­тасы. Урал аръягы иҗади яшь­ләренең “Ирәндек” әдәби берләшмәсенең бер утырышы алдыннан Баймакта яшәгән шагыйрә Гөллирә Исхакова миңа әйтеп салды:
— Яшь талантлы шагыйрь таптым! Шигырьләре менә дигән! Үзе җор сүзле, шаян. Архитектор булып эшли.
— Киләсе утырышка чакыр, — дидем мин. — Шигырь­ләрен алып килсен.
Нияз Мәһәдиев белән шулай танышып киттек. Яшь, чибәр егет барыбызга да ошады. Сүзгә оста, чынлап та шаян. Шигырь­ләре дә үзенә тәңгәл килгән — үзенчәлекле, образлары тапталмаган, яңа­ча, фикере бар. Кыскача әйткәндә, сәләтле егет. Өмет­ле яшь шагыйрьнең табылуына барыбыз да куандык. Нияз сәләтле шагыйрь генә тү­гел, әйбәт архитектор һәм рәс­сам да иде. Үзен оста оештыручы итеп тә күрсәтте, кушканны вакытында җире­нә җиткереп үтәп куя иде. Сәхнәдән оста чыгыш ясый, тыңлаучы­ларның күңелен яулый белә. Шул сыйфатлары белән тиңдәшләре, район җитәк­челәре, дуслары, бигрәк тә “Ирән­дек” бер­ләш­мәсе әгъзалары арасында зур абруй яулады.
Нияз урыс, башкорт әдә­бият­ла­рын укып барды, аларны ях­шы аңлады. Төрле әсәр­ләр хакында сөйләшкәндә югары дәрә­җәдә фикер йөртүе, төпле бәя бирүе мине сокландыра иде...”
Советлар Союзы “үзгәртеп кору” дигән чорга кергәч, рес­публика­бызның төп ике гәзите мөхәррирләре берьюлы диярлек вазыйфаларыннан бушатыла. “Совет Башкортостаны”на җи­тәк­че булып килгән яшь, энергияле Мансур Әюпов коллективны шактый яңарта һәм яшәртә. Нияз Мәһәдиев турында ишетеп калып, аны Баймактан чакырып китерә, җаваплы секретарь урынбасары итеп тәгаен­ләп, гәзитнең йөзен, әлеге термин белән әйткәндә, дизайнын яхшыртуны тапшыра. Хезмәт­тәш­ләре әйтүенчә, егет бу бурычны уңышлы башкарып чыга. Арытабангы елларда “Йәшлек” гәзитендә, “Аманат” журналында бу җәһәттән уңыш­лы эшчәнле­ген дәвам итә. “Кош сәламе” китабында бу хакта байтак кына истәлекләр бар.
Сиксәненче елларның икенче яртысында Нияз Мәһә­диевның төп хәстәрлекләре дизайн гына булмаганлыгын менә шушы җыентыкка кергән мәкаләләр дә искә төшерде. Баймак районы­ның “Октябрь байрагы” гәзитенә бик актив язышкан икән ул. Шунысы үзенчәлекле: мәкаләләр­нең язылуына утыз биш еллар үтеп, илебезнең иҗтимагый-сәяси корылышы ук үзгәргән булуга карамастан, Ниязның язмаларындагы кайбер мәгъ­лү­матлар бүген дә әһәмиятен югалтмаган, көнүзәк булудан туктамаган, матур тәҗрибә­ләрне тормышта кулланырга мөмкин. Мәсәлән, туган якларына кайткан дипломлы бел­геч­ләрне ничек каршы алулары, тәҗрибәле укытучылар­ның үз фәне буенча яшь хез­мәттәшләре алдында дәрес­ләр үткәреп күрсәтүләре яшь укытучыларны эшкә кабул итүне истә кала торган көн итеп оештырулары... Безнең өчен яңалык булып торучы Баймактагы тәҗрибәне бүген һәркайда таратасы иде!
“Совет Башкор­тоста­ны”на эшкә килгәч, егетнең иҗади сулышы киңәя. Язма­ларының тематикасы төрле­леге сокландыра. Шулай да күңелен әдә­бият һәм сәнгать ныграк тарткан булса кирәк. Менә гәзитнең 1988 елгы 23 ноябрь санында тоташ бер битне алып торган “Әйт сүзеңне, әдип, заманга!” дигән язма. Ул республикабыз язучы­ла­рының Х съездына багышланган. Бер уйлаганда, һөнәре буенча әдә­бияттан шактый ерак торган 25 яшьлек автор берлек идарәсе рәисе Әсгать Мир­за­­һитовның отчет докладын, чыгышларны җен­текле анализлый, кыю фикер­ләр, тәнкыйть сүзлә­ре әйтә. “Шаулап-гөрләп торган съезд залы бушап калды, — ди ул ахырда. — Әдипләр, югары трибунадан төшеп, тын иҗат бүлмәлә­ренә таралышты... Тын, дигән­нән... Безнең, әдә­бият сөю­че­ләрнең, теләге: әдипләрнең иҗат бүлмәләре тыныч кына булмасын иде. Анда “келт-келт” сәгать сугуы гына түгел, ә бүген­ге тормы­шыбыз­ның кайнар пуль­сы тибүе ишетелсен. Үзлә­ре дә шаулы тормыш дәрья­сында кайнаса иде. Хәл ителүне көткән проблемалар бихисап. Идарәнең Динис Бүләков җитәк­че­легендәге яңа составына эш җитәрлек. Ә әдип исә һәрчак укучысы алдында әсәрләре белән йөзгә-йөз очраша”.
Нияз Мәһәдиевның аңар­чы ярты ел элек — 1987 елның 26 сентябрендә чыккан “Нәрсә бирербез? (Нефтекамада үткән яшь шагыйрь­ләр фести­ва­лен­нән соң уйланулар)” дигән мә­каләсе дә сагынып искә алырлык. Автор бу чара турында язганда ул чакта әле япь-яшь шагыйрь, күбесенчә студент булган Зөлфия Ханнанова, Рамил Дәү­ләткулов, Габидулла Зарипов, Тәнзилә Дәүләтбирдина, Хисмә­тулла Юлдашев һәм башкалар­ның фикерләрен дә китерә. Күрүе­безчә, бу егетләр-кызлар еллар үтү белән әдәбиятта шактый билгелелек яулады.
Яшь каләмдәшебезнең сән­гатьнең төрле жанрлары буенча язмаларын да мавыгып укырлык. СССРның халык артисты Арслан Мөбәрәков турында истәлекләр җыентыгы­на рецензияме; райондашы, халык җыр­чысы Рамазан Ян­бәковның юбилей кичәсеннән репортажмы; шулай ук данлыклы җырчы Радик Гәрәев белән ике интервью­мы; Г. Камал исемендәге Та­тар дәүләт академия теат­рының Уфадагы спектакльләре турында отчетмы; республи­каның Композиторлар, Рәссам­нар бер­лек­ләре эшчәнлеге хакында мә­ка­ләләрме; аерым рәссамнар, сынчылар, архитек­торларның (болары инде һөнәр­дәшләре!) иҗат портретларымы... Заманында аларның һәм­мәсе гәзиттә бик укымлы булдылар дип хә­тер­лим.
“Йәшлек” гәзитендә, “Аманат” журналында җитәкче вазыйфаларда чакта бу басмаларны кызыклы, укымлы итү, тиражларын арттыру буенча Ниязның тырышлыгы турында әле сүз барган китапта шулай ук материаллар байтак.
Энергиясе ташып торган шагыйрь, журналист егет бер заман башкорт милли хәрәкә­тенә актив кушылып китте. Ул оештырган һәм җитәкчелек иткән “Оран” гәзите ул заманда чынлап та үзгәрешләр, сәяси тормыштагы катлаулыклар чорында халыкка юл күрсәтүче, оран салучы да булды.
Нияз Мәһәдиев 2012 елның көзендә “Халык сүзе” дигән 8 битле гәзит чыгара башлады. Милләтләрне, телләрне, авылларны, мәк­тәп­ләрне, табигатьне, экологияне саклау һәм башка көнүзәк темаларга җит­ди мәка­ләләр әледән-әле басылды, милли республикаларга, андагы халыкларга түбән­сетеп караучы Мәскәү­дәге кайбер сәясмәннәр, чиновниклар тәнкыйть утына тотылды. Гә­зит битләрендә күре­некле шәхесләрнең республика Президентына ачык хаты, Хөкү­мәт утырышыннан отчет мәкалә­ләре, министрлар, дәүләт комитеты рәис­ләре белән интервьюлар да урын алды. Билгеле сәяс­мән­нәр, галимнәр, педагог­лар, шагыйрьләр бас­маның актив авторлары булып кит­те. Материаллар­ның күбесе Нияз­ның үзенеке иде. Әле әйтүлә­ренчә, ул 15 (!) псевдоним кулланган.
Зөһрә Котлыгилдина бе­лән Нияз Мәһәдиев өч ел эчендә “Хан сүзеннән югарырак Әдип сүзе” дигән 528 битле китап яздылар. Андагы материаллар — әдипләр һәм ша­гыйрьләр белән әңгәмәләр 2016 елдан башлап тәүдә “Ағиҙел”дә басыла. Ул чакта журналның баш мөхәр­рире булган драматург Рәлиф Кин­җәбаев әлеге “Кош сәламе”н­дә ул мате­риалларның ничек иҗат ителүе, журнал укучылар арасында югары бәя алуы һәм ахыр чиктә кулдан-кулга йөртеп укырлык бу китапның тууы турында тәфсилләп яза.
Иҗади гаилә — Зөһрә белән Ниязның халык күңе­лендә якты сәхифә булып сакланучы уртак эше — Башкортстан юлдаш телевидение­сендә озак кына еллар барган “Бай бакча” тапшыруы. Алар тележурналист һәм оператор белән респуб­ли­каның төрле районнарын иңләп-буйлап яшелчә һәм җимеш үстерүче һәвәскәр бакчачы­лар­ның тәҗ­рибәсен уртаклаштылар. “Кош сәламе” җыентыгында Нияз Мәһәдиев турында аның әнисе Әминә Мәһәдиева, тормыш иптәше Зөһрә Котлыгилдина, бердәнбер уллары Азамат Мәһәдиев якты сагыш белән язалар. Башкорт әдәбиятының күренекле вәкилләре Гөлфия Юнысова, Рәшит Шәкүр, Әх­мәр Үтәбай, Фәрзәнә Гобәй­дул­лина, Факил Морзакаев, Салават Әбүзаров һәм башкалар, шулай ук гәзит, журнал редакция­лә­рендә бергә эшлә­гән элекке хез­мәттәш­ләренең Нияз Мәһәдиев турында истә­лекләре урнаштырылган.
Кайчан гына әле елмаеп-кө­леп, ихлас аралашып-сөй­ләшеп йөргән каләмдәшнең, бергә туплагач, бай журналистик һәм әдәби мирас калдырганлыгы кү­ренә. Ә истәлекләр аның шәхес икәнлеген раслый. Бу китапны оештырган, нәшер иткән, моңа финанс ярдәме күрсәткән изге күңелле замандашларга зур рәхмәт әйтәсе килә.

Фәрит Фаткуллин.