Бурыч дәфтәре

Авылларда, гадәттә, бер генә кибет була. Гадәттә ул кечкенә иске агач бинадан, тимер ишектән, тимер рәшәткә артына яшерелгән зур тәрәзәдән гыйбарәт. Ә кибет эчендә үзенә башка бер тәмле ис: яңа гына кайтарылган азык-төлекнең исе көнкүреш химия әйберләре исе белән кушылып, бер онытылмаслык ис барлыкка китерә. Анда көндәлек тормыш өчен кирәк бул­ган бар нәрсәне диярлек табарга мөмкин: икмәк, сөт, шикәр, тоз, ярма, сабын, печеньедан алып, башка вак-төякләргә кадәр. Ләкин кибеттә булган иң кадерле артефактларның берсе – тышы кыршылып беткән, почмаклары бөгелгән, битләре сызылып, өсте-өстенә язылып беткән саргайган бер дәфтәр. Бурыч дәфтәре. Авылда аның нәрсә өчен кирәк икәнен барысы да белә – бурычка алынган әйберләр шунда языла.

Мин кечкенә чакта әни белән кибеткә барганда шул дәфтәрне күрсәм, үземне уңайсыз хис итә идем. Акча җитмәгән чакларда әни кирәкле әйберләрне алып, калганын дәфтәргә яздырып куя иде. Мин исә кибеттә торган башка кешеләрнең безгә каравыннан ояла идем. Нигәдер балачакта бурычка әйбер алу миңа бик зур кимчелек булып тоелды. Башкаларның акчасы бар, алар теләгәнен сатып ала, ә безнеке җитми кебек. Хәзер уйласам, ул вакытта мин тормышның иң гади хакыйкатен аңлама­ганмын: кайчак кешенең акчасы җитмәү – аның ялкаулыгы яки җавапсызлыгы түгел, ә тормыш шартлары гына.

Әти авылда эшли иде, хезмәт хакы вакытында бирелмәгән чаклар да булды. Өйдә балалар, ә ашарга икмәк, сөт, шикәр кирәк. Шуңа күрә әни өчен кибеткә кереп, бурычка әйбер алу гадәти хәл булган. Ул моны зур проблема итеп кабул итмәде, чөнки хезмәт хакы алгач, бурычын түләячәген белә иде. Кибеттә эшләгән Гөлҗиһан апа да андый кешеләргә башкача карамады. Ул авылдагы һәр гаиләнең хәлен белә, кемнең пенсия көткәнен, кемнең хезмәт хакы тоткарланганын, кемнең өйдә балалары күп икәнен чамалый иде. Шуңа күрә беркайчан да кеше алдында бурычын искә төшереп, аны уңайсыз хәлгә куймады.

Киресенчә, тыныч кына дәфтәрне ачып, кирәкле әйберләрне язып куя иде.

Бервакыт әни мине кибеткә йомырка, икмәк һәм шикәр алырга җибәрде. Кибеткә кереп, кирәкле әйберләрне җыйгач, касса янында озак басып тордым. Гөлҗиһан апа минем нәрсә уйлаганымны аңлагандай, калганын дәфтәргә язып куярга мөмкин булуын әйтте. Кибеттә башка кешеләр дә бар иде, алардан кыенсынып, битләрем кызарды. Өйгә кайткач, әнигә дә үземнең бу хәлдән оялуымны әйттем. Ул миңа: “Оят нәрсәдә икәнен үскәч аңларсың әле”, – диде. Ул вакытта бу сүзләрнең мәгънәсенә төшенмәдем.

Еллар узды. Мәктәпне тәмамлап, авылдан чыгып киттем, шәһәрдә укыдым, аннары эшкә урнаштым. Тормышым башкача корылды. Хезмәт хакы алам, үзем өчен кирәкле әйберләрне сатып алам, акча җитмәгән очракта да юл табарга өйрәндем. Балачактагы кебек кибеткә кереп, бурычка әйбер сорарга туры килмәде. Гөлҗиһан апа турында да, теге иске дәфтәр турында да вакыт-вакыт искә төшерсәм дә, алар минем көндәлек тормышымнан еракта калды.

Бер көзне авылга кайткач, элекке кибеткә керергә туры килде. Кибет инде бөтенләй үзгәргән: киштәләр яңарган, товарлар күп, касса янында электрон аппарат тора. Гөлҗиһан апа да юк, аның урынына яшь сатучы эшли. Касса янында басып торганда, күземә таныш бер нәрсә чалынды. Киштә астында, товарлар арасында иске кара дәфтәр ята иде. Юри генә теге дәфтәрне сатучыдан сорадым, карыйсы килде. Яшь кыз, сәер генә карап, миңа дәфтәрне сузды.

Аны кулга алуга, балачагымдагы кибет, әни белән йөргән көннәр һәм Гөлҗиһан апаның тыныч тавышы бер мизгелдә хәтердә яңарды. Дәфтәрнең битләрен актара башладым. Анда авылдагы кешеләрнең исемнәре, алынган товарлар һәм бурыч суммалары язылган иде. Кайбер исемнәрне таныдым, кайберләре инде күптән вафат булган кешеләрнеке иде. Аннары бер биттә әниемнең исемен күреп туктап калдым. Исеме бер генә урында түгел, берничә биттә язылган. Икмәк, сөт, шикәр, он... Янә­шәсендә төрле суммалар. Кайберләренең со­ңыннан түләнгәне күренә, ә кайбер язмаларның янында бернинди билге дә юк.

Дәфтәргә карап торганда, балачактагы оялуым искә төште. Ул вакытта әнинең акчасы җитмәүдән ояланганмын. Ә хәзер шул ук язуларга бөтенләй башка күз белән карый идем. Ул битләрнең һәрберсе – безнең гаилә өчен җиңел булмаган көннәрнең бер билгесе. Әни балаларны ашатырга кирәк булганга кибеткә кергән. Кесәсендә акча җитмәгән, ләкин ул ярдәм сорарга оялмаган. Чөнки икенче яктан аның сүзенә ышанган кеше – Гөлҗиһан апа булган.

Дәфтәр битләрен фотога төшереп алдым, сатучы да каршы төшмәде, елмаеп кына куйды. Өйгә кайткач, аны әнигә күрсәттем. Әни иске дәфтәр сурәтенә озак карап торды, аннары елмаеп куйды. Ул Гөлҗиһан апаның исемен искә алды һәм аның кешеләргә беркайчан да каты сүз әйтмәвен, бурычка алган әйберләр өчен кешене оятка калдырмавын сөйләде.

Шунда мин балачакта әнигә әйткән сүзләремне искә төшердем. “Без дә башкалар кебек яши алмыйбызмы?” – дип сораган бул­ганмын. Әни ул чакта байлыкның төрле булуын әйткән иде. Хәзер генә аңладым: ул байлыкны акча белән үлчәмәгән. Аның өчен өйдә балаларның тамагы тук булуы, кешеләрнең бер-берсенә ярдәм итүе, авыр вакытта ышанычның югалмавы күпкә мөһимрәк булган.

Гөлҗиһан апа күптән инде вафат икән. Авылда аны яхшы сүзләр белән искә алалар. Мин дәфтәрне дә саклап калдым. Кайчак аны ачып, әниемнең исеменә язылган юлларга карыйм. Балачакта миңа оят булып тоелган язулар хәзер бөтенләй башка мәгънәгә ия. Алар хәзер минем өчен гаиләбезнең авыр елларын искә төшерү генә түгел, кешеләр арасында булган ышанычның да бер билгесе.

Акчага алынган бурычны түләп була. Вакыт узгач, ул дәфтәрдәге сумма сызылып куела. Ә менә авыр вакытта сиңа ышанган, гаиләңә ярдәм иткән кешенең яхшылыгын кәгазьдән сызып ташлап булмый икән.

Әнинең ул вакыттагы сүзләре дә хәзер генә аңлашылды: оят һәрвакыт бурычка әйбер алуда түгел. Кайчак иң зур оят – кеше сиңа ярдәм иткәндә шул яхшылыкны күрмичә калу икән.

"Кызыл таң"ның да МАХ мессенджерында рәсми каналы бар. Кушылыгыз!
Каналга кушылыр өчен шушы сылтама буенча үтегез: max.ru/kiziltan102

Роберт ВӘЛИЕВ.