Заманча автобуслар, ипле водительләр, төгәл маршрутлар!

2024 елга Башкортстанда интеллектуаль транспорт картасы гамәлгә кертеләчәк. 17 февральдә Республика йортында Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров рәис­ле­гендә үткән киңәшмәдә шуңа бәйле көнүзәк мәсьәләләр тикшерелде.

“Хәвефсез һәм сыйфатлы автомобиль юллары” гомумдәүләт проекты кысаларында тормышка ашырылучы әлеге проект 2022-24 елларга исәпләнгән. Аны гамәлгә ашыруга 1,1 миллиард сумнан күбрәк акча юнәлтеләчәк. Шуның 850 миллион сумнан күбрәге — федераль бюджеттан. Аерым алганда, агымдагы елда әлеге проектны финанслауга федераль һәм республика бюджетларыннан 409 миллион сум бүле­нәчәк.
Утырышта Башкорт­стан­ның транспорт дирекциясе җитәкчесе Мансаф Низакаев белдерүенчә, республикада проектны тормышка ашыру Уфа агломера­ция­сеннән башланачак. Аны Стәрлетамак агломера­ция­сендә гамәлгә кертү дә федераль үзәктә яклау тапкан.
— Беренче этапта без Уфадагы светофорларны модернизацияләячәкбез. Программа 134 интеллектуаль светофор, махсус программа тәэминаты, мәгъ­лү­мат таблолары, фо­то һәм видео теркәү камералары, акыллы тукталышлар, экологик метео­стан­цияләр урнаштыруны, юл карталарын санлаштыруны үз эченә ала, — диде аерым алганда Мансаф Низакаев.
Алга таба шулай ук юллардагы хәл-шартларны даими контрольдә тоткан Ситуацион үзәк тә төзелә­чәк. Анда барлык мәгълү­матны оператив рәвештә Республика белән идарә итү үзәгенә тапшыру мөм­кин­леге каралачак.
— Әлеге проект юл хә­рәкәте белән идарә итү процессларын автоматлаштыру мөмкинлеге бирәчәк. Нәти­җә­дә, республика юлларында хәвефсезлекне арттыруга ирешәчәкбез. Бу җәһәттән башлангыч этап­ларда система эшен дөрес итеп оештыру зарур, — диде утырышта Башкортстан Башлыгы Радий Хәби­ров.
“Русия юллары” федераль казна учреждениесе җитәкчесе урынбасары Юрий Федюкин белдерүен­чә, бу эштә республикага әле­ге оешма тиешле яр­дәм­не күрсәтәчәк.
Әйтергә кирәк, югарыда телгә алынган проект республикада транспорт хәрә­кә­тен, пассажирлар ташу эшчәнлеген яхшырту, хә­вефсезлекне арттыру юнә­лешендә тормышка ашырылучы тәүге башлангыч кына түгел. Башкортстан Башлыгы вазыйфасына Радий Хәбиров килгәннән алып, ягъни 2018 елның көзеннән башлап, бу юнә­лештә колачлы эшчәнлек җәелде­релде. Бүген инде бу эшчән­лекнең анык нә­тиҗәләре хакында да авыз тутырып сөйләү мөмкин­леге бар. Түбәндә без бу юнәлештәге мөһим яңа­лыклардан һәм казанышлардан республикада һәм Уфада пассажирлар ташу эшчәнлегенә кагылышлыларын барладык. Безнең карашта күренеп торганнардан алар унөч пункт тәшкил итте.
1. Оптималь булмаган маршрутлар гамәлдән чыгарылды. Югыйсә, пассажирлар ташу белән шө­гыль­ләнүче шәхси эшкуарлар фәкать пассажирлар күп булган маршрутлар буенча гына йөри иде. Алар, чын мәгънәсендә, мондый маршрутларны кулга тө­шерү өчен “сугыш” алып барды. Бу исә, үз чиратында, маршрут кә­газь­ләре би­рү­дә коррупциягә, води­тельләр арасында эчке кор­рупциягә юл ачты. Һәм мо­ңардан, беренче чиратта, пассажирлар зыян күрде, чөнки популяр булмаган маршрутларда автобуслар кытлыгы күзәтел­де. Әлеге хәлне төзәтү максатында шәһәр властьлары бер-берсен кабатлаучы автобусларны маршруттан алып һәм популяр булмаган­нарына яңаларны җибәреп, пассажирлар ташу эшчән­леген җайга салды. Бу эшне тагы да камилләштерүгә быелдан Уфада гамәлгә кер­телә башлаган югарыда тел­гә алынган транспорт агымы белән идарә итүнең интеллектуаль системасы да яр­дәм итәчәк. Нәтиҗәдә, Уфада юл челтәренә йөклә­неш бермәбер кимиячәк. Шәһәр исә транспорт хез­мәт­лән­дерүендә үзенең федераль рейтингын яхшыртачак
2. Легаль булмаган пассажирлар ташучылар эш­тән читләштерелде. Югый­сә, алар бер үк маршрут картасы белән файдаланып, рейска тиешле документларсыз һәм пассажирлар ташуга рөхсәт кәга­зеннән башка чыга иде. Гомумән, 2018 елга кадәр әлеге базар криминал оясына әверелгән иде. Монда “Уфалайн” компаниясе автобус йөртүче­ләре арасында булган атыш­ны искә төшерү дә җитә. Хәзер исә халыкны рәсми пассажир йөртүчеләр генә хезмәт­ләндерә. Уфа урамнарында тиешле лицензиясе һәм маршрут картасы булган автобуслар гына йөри һәм алар маршруттан тайпылмый. Әйткән­дәй, киләчәктә республика башкаласында транспорт брутто-контракт­лар буенча эшләячәк. Ягъни шәхси пассажир ташучылар тиешле маршрутларны контракт таләпләренә ярашлы хез­мәт­ләндерәчәк. Бу хезмәт­ләндерү сыйфатын бермә­бер күтәрәчәк. Ә моның өчен түләү ташылган пассажирлар санына карап түгел, маршрутларның ни дәрәҗә­дә даими башкарылуыннан һәм расписание үтәлешен­нән чыгып булачак.
3. Кулакча белән исәп­ләшүне банк картлары алыштырды. Хәтерегездә булса, әле өч ел элек кенә автобуска утырганда кулак­чаң булмаса, водительләр аннан төртеп төшерергә дә күп сорамый иде, чөнки аларда банк картасы белән исәпләшү мөмкинлеге булмады. Пассажирлар юл хакы өчен түләгән кулакча исә, салым түләүләрен һәм дәүләт казнасын урап үтеп, турыдан-туры шәхси пассажир ташучылар кесәсенә керде. Якынча исәпләүләр буенча гына да ул миллиард сумнар белән исәплән­гән һәм күп очракта криминал белән бәйле булган. Хәзер исә күпчелек түләү­ләр банк картасы аша башкарыла. Әйтик, 2021 елда тармакта барлык түләүләр­нең 71 проценты банк картасы аша булган. Бу әлеге бизнесны үтәкүренмәле итү мөмкин­леге биргән. Әйтергә кирәк, исәпләшүнең электрон төрләрен үстерү алга таба да дәвам иттереләчәк. Мәсәлән, Мәскәүдә бүген үк инде пассажирның йөзен билгеләү аша түләү системасы гамәлгә кертелгән. Киләчәктә ул безгә дә килеп җитәр дияргә кирәк, чөнки бу уңайлы да, хәвефсез дә.
4. Транспорт реформасы җәелдерелгәнгә кадәр пассажирлар ташу эшчән­ле­геннән казнага бик аз күләмдә салым түләүләре керә иде. Чөнки намуссыз эшкуарларга керемнәрен яшереп калдыру мөмкин­леге зур булды. Хәзер алай түгел. Былтыр бары тик “Башавтотранс” предприятиесе генә дә бюджетка 1 миллиард сумнан күбрәк салым түләүләре күчергән, шәхси пассажир ташучылар да түләүләрен арттырган. Килә­чәктә исә бу сан тагын да артачак, дияргә кирәк. Моңа шәһәр транспорты челтәрен электр транспорты һәм шә­һәр яны поездлары составы белән арттыру исәбе­нә ире­шеләчәк.
5. Хәзер республика башкаласында иске, куркыныч тудырган, тутык ПАЗ автобуслары йөрми. 2019 елдан алып кына да “Башавтотранс” пред­прия­тиесенең техник паркы 943 берәмлек яңа автобус белән тулыланган. Төп дәү­ләт ташучысы үрнәгендә шәхси транспорт предприя­тиеләре дә, шул исәптән рес­публика ярдәме белән, техник паркын яңарта. Го­му­мән, Башкортстанда бә­ләкәй, иске автобусларны зур класслы, заманча, яңа­ларына алыштыру юнә­ле­ше алынды. Шулай ук электр транспортын үстерү-гә дә мөһим әһәмият би­релә. Республика җитәк­челеге белдерүенчә, килә­чәктә автобуслар, классына карап, 3-7 елдан да озаграк вакыт файдаланылмаячак.
6. Иске ПАЗ һәм
ГА­Зель­ләр белән тулы шә­һәр урамнары башка­ла­ның тышкы йөзен дә бозды. Алар төрлесе төр­лечә бизәлеп, күпчелек реклама плакатлары ябыштырылып, Уфа урамнарын гизде. Хә­зер исә Башкортстанда дәү­ләт пассажирлар ташучы­сының да, шәхси пред­приятиеләрнең дә автобуслары бер стильдә бизәлгән һәм ерактан ук үзенә җәлеп итеп тора. Киләчәктә исә Уфада барлык төр җәмә­гать транспортын да бер­дәм системага берләштерү максаты куела.
7. Югарыда язып үте­лүенчә, реформага кадәр автобуста пассажирларга уңайлылык турында беркем дә уйламый да, кайгыртмый да иде. Пычрак һәм тишкә­ләнеп беткән утыргычлар, төтәсләгән двигатель, во­дительләрнең дор­фа мөнә­сәбәте, тәрәзә­дән һәм идән­нән тыш күре­неп торган ярыклар... Болар барысы да булды һәм, бә­хеткә, хәзер тарихта калды. Яңа автобусларда гади пассажирлар өчен генә түгел, мөмкинлекләре чикле кеше­ләр өчен дә бөтен уңайлык­лар тудырылган. Электрон табло маршруттагы тукталышларны хәбәр итә, зур автобусларда телевизор экраннары урнаштырылган, хәтта телефонны зарядкага кую мөмкинлеге дә бар. Заман технологияләрен файдаланып, киләчәктә респуб­ликаның җәмәгать транспортындагы комфорт тагы да югарырак дәрәҗәгә чыгачак, дип ышандырды тармак җитәкчеләре.
8. Реформага кадәр автобусларда билет бирү һәм страховкалау да булмады. Ягъни шәһәр транспортында барганда юл-транспорт вакыйгасына тарып, зыян күргән пассажир бернинди түләүләргә дә өмет итә алмады. Хәзер исә хәл тамырдан үзгәрде. Уфа буйлап автобуста хәрәкәт иткәндә пассажирга мотлак билет бирелә һәм гомере страховкалана. Юл-транспорт һәлакәтенә тарыган очракта, пассажирны дәвалау­га киткән чыгымнарны пассажирлар ташучы предприятие үз өстенә алачак. Килә­чәктә исә Уфадагы җәмәгать транспортында бердәм экологик мохит булдырылачак. Ягъни, пассажир, рәсми хез­мәтлән­де­рүдән тыш, бердәм билет һәм агломерациядәге барлык җәмәгать транспорты өчен дә уртак булган уңай­лыклар системасын да алачак. Башкача әйткәндә, А ноктасыннан Б ноктасына барып җитү өчен ул кайда төшсәм, кайда күчеп утырсам отышлырак булыр икән дип баш ватмаячак. Моның өчен аңа Б ноктасына билет алу да җитәчәк, калганын барысын да система үзе көйләячәк.
9. Хәзер автобус води­тельләре элекке кебек куышмый да, узышмый да. Чөнки моның өчен бернинди ихтыяҗ да юк. Автобус водителенә эш хакы тизрәк, күбрәк пассажир җыюдан чыгып түгел, марш­руттан һәм хәрәкәт итү интервалын төгәл үтәү­дән чыгып түләнә. Автобуслар өчен булдырылган махсус полоса исә аларга бер ноктадан икенчесенә тыгыннарда тормый, тиз арада һәм хәвеф­сез барып җитүгә булышлык итә.
10. Водительләрнең пассажирларга карата мө­нәсәбәте дә хәзер яхшы якка үзгәрде. Алар дорфа түгел, ипле итеп сөйләшә, пассажирларны мөмкин ка­дәр уңайлырак итеп хез­мәт­­­ләндерергә тырыша. Чөнки хамнарга һәм дорфаларга бүген респуб­ликаның транспорт системасында урын юк. Аннары югары эш хакы түләнеп, заманча, уңайлы автобусларда пассажирларны хезмәт­ләндергән води­тельләр ни өчен дорфа булырга тиеш әле?!
11. Тагын бер мөһим яңалык — хәзер автобусларда хәрәкәт итү маршруты аңлаешлыга әве­релде. Чөнки автобуслар маршрутны “кистерми”, хә­рәкәт итү интервалын төгәл үти. Яндекстагы “Умный транспорт” кушымтасы аша һәркем кирәкле якындагы автобусның кайда булуын ачыклый һәм үзенең маршрутын планлаштыра ала. Киләчәктә исә шәһәрдәге барлык төр транспорт та күчеп утыру төеннәре белән тоташтырылачак, дип көте­лә. Бу җәмәгать транспортында хәрәкәт итү вакытын күпкә кыскартачак.
12. Элгәре күпчелек во­дительләр рәсми рә­вештә эшкә урнаштырылмыйча, эш хакын конвертта алган. Шунлыктан аларны бер сәбәпсез эштән “очырырга” да күп сорап тормаганнар. Бу җәһәттән “Башавтотранс” предприя­тиесендә генә дә соңгы чорда 6000 кеше эшкә алынган. Шул рәвешле хез­мәткәрләр саны 25 проценттан арткан. Һәм бу да чик түгел. Яңа микрорайоннарга яңа маршрутлар ачылу сәбәп­ле, эшләүчеләр саны тагы да артачак, дип көтелә. Иң мөһиме, алар барысы да тиешле социаль якланганлык һәм хезмәт хакы белән тәэмин ителә.
13. Элгәре җәмәгать транспорты белән файдаланган өчен ташлама алу программасы да эш­ләмәде. Бер автобустан икенчесенә күчеп утырган очракта пассажир ике тапкыр хак түләде. “Алга” картасын гамәлгә кертү исә мо­ңа чик куйды. Һәм ул гына да түгел: әлеге карта белән исәпләшкәндә, пассажир 15 процентка азрак хак түли. Бу программа Уфадагы бар­лык җәмәгать транспортында да бердәм булачак. Ягъни, башкалада җәмәгать транспортында йөргән һәр­кем моның өчен акчаның бер өлешен янда калдырачак.
Йомгаклап нәрсә әйтергә була? Мәгълүм булуынча, Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров тармакта реформаны җәелдергәндә республиканың транспорт системасын илдә иң яхшылар дәрәҗәсенә күтәрү бурычын куйды. Узган өч ел югарылыгыннан караганда, без әлеге максатка шактый якынлаштык, дип әйтергә тулы нигез бар. Шул ук вакытта транспорт реформасы дәвам итә һәм якын чорда бу юнәлештә тагы да колачлырак үзгәрешләр ша­һиты булырбыз, яңа уңай­лыкларны һәрберебез шәх­сән тоярбыз дияргә кирәк. Һәрхәлдә, республика җи­тәк­челеге җәелдергән тран­спорт реформасының әлегә кадәр булган нәтиҗәлелеге моңа ныклы өмет уята.

Илдар Фазлетдинов.