Көнбатыш капка ябылып тормый!

Бакалы районын Башкортстанның көнбатыш капкасы дип атыйлар. Ул – Илеш, Чакмагыш, Туймазы, Шаран, Татарстанның Азнакай һәм Актаныш районнары белән чиктәш. Районның 17 авыл биләмәсе 96 торак пунктын берләштерә, шуларда барлыгы 26 меңнән артык кеше – 17 милләт вәкиле яши. Биредә, аеруча соңгы чорда, авылларны үстерү өчен инвестицияләр җәлеп итү, районда яшәүчеләргә уңайлы шартлар тудыру, сәламәтлек саклауны камилләштерү, шул исәптән яшьләргә белем бирү, аларны туган якта калдыру буенча нәтиҗәле һәм күпкырлы эшчәнлек алып барыла.

Бакалы районы – аграр төбәк. Биредә чәчүлек мәйданнары барлыгы 73900 гектар. 36273 гектарда бөр­текле һәм кузаклы культуралар игелә. Районда 5 авыл хуҗалыгы кооперативы, 11 җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять, 60 крестьян-фермер хуҗалы­гы, 13 мең шәхси хуҗалык продукция җитештерә. Бакалы районы социаль-икътисади өлкәдә зур уңыш­ларга иреште. Халык би­редә элек-электән чагыштырмача мул тормышта яши. Әле дә район үз позициясен нык тота, ул – инфраструктура, аграр продукция җитеш­терү, сәла­мәт­лек саклау, мәгариф өлкәсендә, халыкның яшәү сыйфаты күрсәткеч­ләре буенча алга киткән төбәк.

Крестьян-фермер хуҗа­лыклары төрле республика программаларында катнаша, грантлар ала, өстәмә эш урыннары булдыралар. Әйтик, “Гаилә фермаларын үстерү” программасы буенча 2021 елда Г. П. Марков КФХсы грант алды, бюджеттан 30 миллион сум бүлеп бирелде. Проектның гомум бәясе – 50,6 миллион сум, проект куәте 1457 тонна сөт һәм 77 тонна ит җитештерүгә исәпләнгән. Проект 2026 елда тулы куәтенә эшли башлаячак. 2022 елда әлеге программа буенча А. П. Зайцев хуҗа­лыгы үз проектын уңышлы яклады, грант суммасы 18,2 миллион сум тәшкил итә, 2027 елда проект куәтенә чыккач, хуҗалык 2400 тоннага якын гранулланган үлән оны җитештерә башлаячак һ. б.

Социаль-икътисади күр­сәткеч­ләрне яхшырту юнә­лешендә бюджет йөклә­мәләрен үтәү, район бюджетын туплау һәм аны нәтиҗәле тотыну бүгенге шартларда мөһим бурыч булып тора. Бу уңайдан бер генә сан китерү дә күп нәрсәгә ачыклык кертә: 20 ел эчендә район бюджеты өч тапкыр арткан. 2022 ел нәтиҗәләре буенча беренче тапкыр берләштерелгән бюджет күләме 1,1 миллиард сумнан артып киткән.
Казнага акча үзеннән-үзе генә керми. Тиешле салым базасы булырга тиеш. Бүген исә кече һәм уртача малтабарлык икътисадның таянычы исәпләнә. Районда малтабарлык актив­лыгы­ның үсүе биредә тармакны үстерү өчен барлык шартлар тудырылу турында сөйли. “Бакалы” кулланучылар җәмгыяте эшен аерым билгеләп үтәргә кирәк. Ул – район казнасына иң күп салым түләүче оешма. Республиканың күп районнарында райполар юкка чыкты. Бакалы районы җитәкчелеге “Бакалы” кулланучылар җәмгыяте директоры Александр Дырнаев белән берлектә кулланучылар җәмгыяте системасын саклап кала алдылар.
Бакалы районы кулланучылар кооперациясе системасына 4 кулланучылар җәмгыяте карый: “Бакалы”, “Сәүдә йорты”, “Икмәк комбинаты”, “Гомум туклану” җәмгыять­ләре һәм җавап­лылыгы чикләнгән “Зирекле” җәм­гыяте. Әлеге тармак икъти­са­ды­ның локомотивы – сәүдә. Дөресен әйт­кәндә, барлык өлкәләрдә дә – җәмгыять туклануында да, җитеш­терүдә дә, хәзерләү­ләрдә дә тотрыклы эшли­ләр монда. Ел саен уңыш­лы үсешкә юнәлеш тоткан “Бакалы” кулланучылар җәмгыятендә хәзерләнгән продукция, җитеш­терелгән ризык халыкта зур сорау белән файдалана.
Билгеле булуынча, 2019 елдан республикада бик мөһим социаль тәгаенлә­неш­тәге программалар эшли башлады, шуларга нигезләнеп, соңгы елларда Бакалы районында да гражданнарның яшәү сыйфатын сизелерлек яхшырту максатында күләмле эшләр башкарылды: юллар салынды, урамнар яктыртылды, мәгариф учрежде­ниеләре ремонтланды, зиратлар һәм җәмәгать терри­торияләре төзек­ләндерел­де. Күпфа­тирлы торак йортларны автоном җылытуга күчерү буенча зур күләмле эш башкарылды.
Авыл советлары 2016 елдан бирле “Урындагы баш­лангычларга ярдәм” программасында (ППМИ) актив катнаша. Җиде ел дәвамында авылларда 69 миллион сумнан артык гомум суммага 97 проект гамәлгә ашырылды. Шулардан республика бюджеты субсидияләре суммасы – 47,3 миллион сум, район бюджеты өлеше – 7,863 миллион сум, халыктан җыелган акча – 6,419 миллион сум, спонсорларныкы 6,778 миллион сум тәшкил итте. ППМИ программасы буенча 17 мәктәп, балалар бакчасы ремонтланды, 15 һәйкәл һәм обелиск салынды һәм реконструкция­ләнде, авыллар ихтыяҗ­лары өчен 5 трактор сатып алынды, су белән тәэмин итү системалары төзеклән­дерелде һ. б.
Гомумән, саный китсәң, гражданнарга уңайлы яшәү шартлары тудыру буенча башкарылган эшләр бик күп. Зур торак пунктларга газ үткәрү тәмамланган диярлек. Системалы рәвештә иске суүткәргеч челтәрлә­рен алыштыру, юллар төзү һәм ремонтлау буенча эшләр дәвам итә. Район халкы актив төзелеш алып бара. Кыска гына вакыт эчендә район үзәгендә яңа урамнар һәм микрорайоннар барлыкка килде. Бакалының Көнбатыш микрорайонына 90нчы елларда нигез салынды. Микрорайон елдан-ел үсә, аның төзек урамнарында бер-бер артлы зур, матур йортлар үсеп чыкты. Цивилизациянең барлык уңайлыклары да әкренләп микро­районның барлык урамнарына да килеп җитте. Бу зур торак пунктындагы заманча инженерлык ком­муни­кация­ләрен төрле дәрәҗәдәге дәүләт программалары (республика, федераль) ярдәме белән төзү мөмкин булды. Мәсәлән, федераль һәм республика программаларына таянып ике ел эчендә Бакалының Көнба­тыш микрорайонында 55 километрга якын газүткәр­геч төзелде. Бу күләмле эш­ләргә барлыгы 62 миллион сумнан артык акча сарыф ителде. Шулай итеп, биредә заманча белем бирү учреж­дениеләре, сәүдә нокталары барлыкка килде. Монда хезмәт сөючән, булдыклы кешеләр яши. “Уңайлы шәһәр мохитен формалаштыру” федераль программасы кысаларында парк төзелә башлаган иде. Әлеге колачлы проект, берничә ел дәвамында этаплап гамәлгә ашырылды. Социаль челтәрләрдә сораштыру үткәрелгәннән соң, район хаки­миятендә төзекләндерү өчен мөһим объектны сайлап алу буенча иҗти­магый комиссия утырышы узды. Тәкъдим ителгән 5 иҗти­магый тер­риториядән бакалылылар һәм комиссия әгъзалары 2 объектны сайладылар, шуларның берсе Көнбатыш
микрорайонындагы парк иде.
Төзелеш башлангач бай­так тер­риториядә асфальт-бетон түшәлде, эс­кәмияләр, урналар урнаштырылды. Тротуар плит­касы җәелде, шулай ук тукталыш урыны асфальтланды, заманча яктырту һәм видеокүзәтү камералары урнаштырылды. 2023 елда биредә балалар мәйдан­чыгы, спорт корылмалары барлыкка килде, хә­вефсез резина япма түшәлде.
2023 елда бу паркта Хәтер аллеясына нигез салынды. Киләчәк буынның бәхете һәм туган як иминлеге өчен үз гомерен биргән батыр якташлар истәлегенә зәңгәр чыршылар утыртылды.
Инде хәзер яңа парк зонасында олылар да, балалар да күп. Яшүс­мерләр бирегә велосипедта, роликларда, самокатларда йө­рергә килә­ләр, кичләрен коляскалар тоткан яшь парлар һәм әниләр йөриләр. Яңа парк ямь өстенә ямь булды.
Районда мәгариф, мәдә­ният, сәла­мәтлек саклау системасын үстерүгә аеруча зур игътибар бирелә. Соңгы ун елда гына район үзә­гендә “Буратино” балалар бакчасы, “Олимп” физкультура-сәламәтләндерү комплексы, беренче санлы яңа мәктәп төзелде, балалар сәнгать мәктәбенең концерт залы, “Дельфин” бассейны, район үзәгендәге икенче мәктәп капиталь ремонтланды һәм мәктәп территориясе төзек­лән­дерелде.
Медицина хезмәте күр­сәтүне яхшырту максатыннан район үзәк хаста­ханәсенә капиталь ремонт ясалды, авылларда 14 модульле ФАП урнаштырылды. Район дәваханәсе җитәкче­леге белән берлек­тә районга медицина кадрларын җәлеп итү буенча даими рәвештә зур эш алып барыла.
Бакалы районы республикада беренчеләрдән булып санкциялән­мәгән чүп­лекләрне бетерү эшен тәмамлады. 2019 елдан башлап планлы рәвештә каты коммуналь калдыклар белән эш итү буенча яңа реформаны гамәлгә ашыра.
Бакалы егетләре батырлык үрнәк­ләре күрсәтеп, махсус хәрби опера­циядә лаеклы катнашалар. Әл­бәт­тә, югалтулар да бар. “Һәлак булган егетләр­нең һәм мобилиза­ция­ләнгән хәрбиләрнең гаиләләре турында кайгырту безнең уртак бурычыбыз”, – ди бакалылылар. Гуманитар ярдәм оештыралар һәм якташларга кирәк-ярак озаталар.
Бакалы районының киләчәге ышанычлы. Ел саен икътисадка яңадан-яңа инвестицияләр җәлеп ителә, торак файдалануга тапшырыла.

Идрис СӘЕТГАЛИЕВ,
“Кызыл таң”ның үз хәбәрчесе.
Бакалы районы.