+21 °С
Болытлы
Мәдәният һәм сәнгать
20 март 2020, 09:30
Һәр яктан беренче булды ул
Тимер-Булат Имашев – Башкорт дәүләт опера һәм балет театрына нигез салучы
Тимер-Булат Имашев – Башкорт дәүләт опера һәм балет театрына нигез салучы
Республиканың рухи-мәдәни үсешенә өлеш керткән тарихи шәхесләрнең исемнәрен мәңгеләштерү буенча җәмгыятебездә зур эш башкарыла. Башкорт музыка һәм театр сәнгатенә нигез салучы, күренекле актер һәм режиссер, педагог, РСФСРның атказанган артисты, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалеры (1944) Тимер-Булат (Булат) Имашев Башкортстанның горурлыгы булган иң чагу мәдәният эшлеклеләре исәбендә.
Ул 1908 елның 27 февралендә Бишбүләк районының Азнай авылында туган. Әнисенең вафатыннан соң, 12 яшьлек Булат, туган йортын калдырып, дусты Әхәт белән 160 километр ераклыктагы Стәрлетамакка җәяү юллана. Бераз вакыттан соң Ырынбурдагы Башкорт педагогия техникумына укырга керә. Бу уку йорты XIX гасырның беренче яртысында башкорт халкының акчасына төзелгән атаклы Кәрвансарайда урнаша. Булат үзешчән сәнгать түгәрәгендә һәм Ырынбур татар дәүләт драма театры спектакльләрендә актив катнаша. 1923 елда ул Уфага күчеп килә.
Булат Гобәйдулла улы 1938 елның декабрендә Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссер булып эшли башлар алдыннан озайлы уку һәм иҗат юлын үткән. Паизеллоның “Гүзәл тегермәнче хатыны” – аның тәүге режиссерлык эше. Театр 1938 елның 14 декабрендә ачыла. Ә 1939 елның гыйнварында аны яңа гына оештырылган Башкорт опера театрының директоры һәм баш режиссеры вазыйфасына тәгаенлиләр, ул монда 1944 елның ноябренә кадәр эшли. Республикада профессиональ нигездәге музыкаль театр оешып кына килә, шуңа аңа җитәкчелек итү өчен үз көчеңә чиксез ышану таләп ителә. Башкалада һәм республикада опера театры эшләсен өчен Булат Имашев күп көч һәм куәт салган. Алты ел эшләгән чорда ул сигез опера куйган. Режиссер буларак, М. Вәлиевның “Сакмар”, Х. Заимовның “Акбузат”, А. Эйхенвальдның “Ашкадар” һәм “Мәргән”, П. Чайковскийның “Евгений Онегин”, Н. Чемберджиның “Карлыгач”, Н. Җиһановның “Качкын” операларын сәхнәләштергән. Шулай ук балетмейстер Нина Анисимова белән бергә Л. Степановның “Сыңрау торна” милли балетын һәм У. Гаджибековның “Аршин мал алан” исемле тәүге музыкаль комедиясен куйган.
Сугыш елларында бер бинада урнашкан биш театрга (опера, драма, урыс, курчак, шулай ук эвакуацияләнгән
Т. Шевченко исемендәге Киев дәүләт опера һәм балет театрлары, филармония) җитәкчелек итә. Ул берләштерелгән башкорт театрлары директоры була.
Республиканың рухи-мәдәни үсешенә өлеш керткән тарихи шәхесләрнең исемнәрен мәңгеләштерү буенча җәмгыятебездә зур эш башкарыла. Башкорт музыка һәм театр сәнгатенә нигез салучы, күренекле актер һәм режиссер, педагог, РСФСРның атказанган артисты, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалеры (1944) Тимер-Булат (Булат) Имашев Башкортстанның горурлыгы булган иң чагу мәдәният эшлеклеләре исәбендә.
Ул 1908 елның 27 февралендә Бишбүләк районының Азнай авылында туган. Әнисенең вафатыннан соң, 12 яшьлек Булат, туган йортын калдырып, дусты Әхәт белән 160 километр ераклыктагы Стәрлетамакка җәяү юллана. Бераз вакыттан соң Ырынбурдагы Башкорт педагогия техникумына укырга керә. Бу уку йорты XIX гасырның беренче яртысында башкорт халкының акчасына төзелгән атаклы Кәрвансарайда урнаша. Булат үзешчән сәнгать түгәрәгендә һәм Ырынбур татар дәүләт драма театры спектакльләрендә актив катнаша. 1923 елда ул Уфага күчеп килә.
Булат Гобәйдулла улы 1938 елның декабрендә Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссер булып эшли башлар алдыннан озайлы уку һәм иҗат юлын үткән. Паизеллоның “Гүзәл тегермәнче хатыны” – аның тәүге режиссерлык эше. Театр 1938 елның 14 декабрендә ачыла. Ә 1939 елның гыйнварында аны яңа гына оештырылган Башкорт опера театрының директоры һәм баш режиссеры вазыйфасына тәгаенлиләр, ул монда 1944 елның ноябренә кадәр эшли. Республикада профессиональ нигездәге музыкаль театр оешып кына килә, шуңа аңа җитәкчелек итү өчен үз көчеңә чиксез ышану таләп ителә. Башкалада һәм республикада опера театры эшләсен өчен Булат Имашев күп көч һәм куәт салган. Алты ел эшләгән чорда ул сигез опера куйган. Режиссер буларак, М. Вәлиевның “Сакмар”, Х. Заимовның “Акбузат”, А. Эйхенвальдның “Ашкадар” һәм “Мәргән”, П. Чайковскийның “Евгений Онегин”, Н. Чемберджиның “Карлыгач”, Н. Җиһановның “Качкын” операларын сәхнәләштергән. Шулай ук балетмейстер Нина Анисимова белән бергә Л. Степановның “Сыңрау торна” милли балетын һәм У. Гаджибековның “Аршин мал алан” исемле тәүге музыкаль комедиясен куйган.
Сугыш елларында бер бинада урнашкан биш театрга (опера, драма, урыс, курчак, шулай ук эвакуацияләнгән
Т. Шевченко исемендәге Киев дәүләт опера һәм балет театрлары, филармония) җитәкчелек итә. Ул берләштерелгән башкорт театрлары директоры була.
Тамашачыларның алкышлары һәм театр дөньясында казанган зур абруе Булат Имашевның башын әйләндерми. Киресенчә, сирәк очрый торган ныкышмалылык белән осталыгын арытаба камилләштерә. Төп вазыйфасы белән янәшә театр техникумында укыту эшен ышанып тапшырулары да моңа булышлык итә. Ул илебез сәхнәләренең танылган осталарының иҗат тәҗрибәсен өйрәнүне дәвам итә.
Укытучы буларак, Булат Имашев педагоглар арасында һәм укучылар алдында тирән ихтирам һәм зур абруй яулый, тәрбияләнүчеләрен үзенә әсир итә. 30нчы еллардагы укучылары аның мавыктыргыч дәресләрен, үзен соклангыч тотуын, йөрәккә үтәрлек сөйләү манерасын хәйран калып хәтерли.
Укытучы буларак, Булат Имашев педагоглар арасында һәм укучылар алдында тирән ихтирам һәм зур абруй яулый, тәрбияләнүчеләрен үзенә әсир итә. 30нчы еллардагы укучылары аның мавыктыргыч дәресләрен, үзен соклангыч тотуын, йөрәккә үтәрлек сөйләү манерасын хәйран калып хәтерли.
Автобиографиясеннән өзек:
“1926 елда Уфадагы театр техникумына укырга кердем. Тиздән мине Башкорт дәүләт драма театры штатына алдылар. Көндез техникумда укыйм, кичен театрда эшлим. 1927 елда беренче тапкыр Островскийның “Гаепсездән гаеплеләр” пьесасында Незнамов ролен әзерләдем.
1929 елда мине театрның режиссеры вазыйфасына тәгаенләделәр. Шул елны Р. Ишморатовның “Шанлы еллар” пьесасын куйдым. Бу пьесада баш герой Вил ролен уйнадым.
1930 елда техникумны тик “бишле” билгеләренә тәмамлап, актер һәм режиссер һөнәре алдым. Сезонына 2-3 пьеса куя, 1934 елдан сәнгать техникумында актер осталыгын укыта башладым. 1935-39 елларда Мәскәүдәге театр югары уку йортының режиссерлык факультетында читтән торып укыдым”.
“1926 елда Уфадагы театр техникумына укырга кердем. Тиздән мине Башкорт дәүләт драма театры штатына алдылар. Көндез техникумда укыйм, кичен театрда эшлим. 1927 елда беренче тапкыр Островскийның “Гаепсездән гаеплеләр” пьесасында Незнамов ролен әзерләдем.
1929 елда мине театрның режиссеры вазыйфасына тәгаенләделәр. Шул елны Р. Ишморатовның “Шанлы еллар” пьесасын куйдым. Бу пьесада баш герой Вил ролен уйнадым.
1930 елда техникумны тик “бишле” билгеләренә тәмамлап, актер һәм режиссер һөнәре алдым. Сезонына 2-3 пьеса куя, 1934 елдан сәнгать техникумында актер осталыгын укыта башладым. 1935-39 елларда Мәскәүдәге театр югары уку йортының режиссерлык факультетында читтән торып укыдым”.
СССРның һәм РСФСРның халык артисткасы Зәйтүнә Насретдинова үзенең хатирәләрендә Булат Имашевның Ленинград хореография училищесының (хәзер А. Я. Ваганова исемендәге Урыс балет академиясе) Башкорт бүлегенең үз карамагына тапшырылган беренче чыгарылышын зур игътибар һәм хәстәрлек белән чолгап алуы турында яза. Булат Гобәйдулла улы аңа һәм аның курсташларына “Сыңрау торна” балетын сәхнәләштергәндә иң җаваплы партияләрне йөкләтә — Башкорт автономиясенең 25 еллыгын тантаналы каршылауга әзерлек бара. Тәүге милли балет премьерасы зур уңышка ирешә. Педагоглар балет артистлары белән әзерләгән чыгышлар алкышларга күмелә. Мондый югары нәтиҗәгә ирешүдә театр директоры һәм сән-гать җитәкчесе Булат Имашевның хезмәте ифрат зур була. Аның күренекле актер, режиссерноватор һәм оста оештыручы булуын ассызыклый Зәйтүнә Насретдинова.
“Ул тамашачыларны монологлары, образда сынландырылган фикере белән әсир итте. Булат Имашев үз героеның акыл көчен, уй куәтен кабатланмас осталык белән башкарды”, – дип язды Булат Имашевның сәнгать техникумындагы курсташы, БАССРның халык артисты, РСФСРның атказанган артисты, режиссер һәм драматург Вәли Галимов.
1944 елның ноябрендә Булат Имашев опера һәм балет театры директоры вазыйфасыннан бушатыла һәм театр оештыру, яшь кадрлар әзерләү максатында Учалы шәһәренә юллана. “Директорлыктан арыну – сәнгать өчен һәм минем өчен бәхет, – дип яза ул көндәлегендә. – Минем актер, режиссер һәм педагог буларак хыялым тормышка аша башлады. Опера театры өчен яңа кадрлар әзерләячәкмен. Үзебезнең театрны үлеп яратам, аның өчен җанымны бирергә әзермен”.
Көндәлектәге түбәндәге юллар киләчәк буыннар өчен васыять булып яңгырый: “Вакыт барысын да үз урыннарына куяр. Мин театрга йөрәгемне, бар талантымны, гомеремне бирдем. Илледән артык роль уйнадым. Кемдер мине хәтта “башкорт сәхнәсенең Качаловы” дип атады. Егерме драма һәм сигез опера спектаклен кую бәхетенә ирештем. Матурлык, мәхәббәт, изгелек яралту юлыннан бардым. Миннән соң киләчәк токымдашлар, сезгә мөрәҗәгать итәм, шушы юл дәвам итсен!”
Булат Имашевның кайнап торган тормышы ул чираттагы кичектергесез эшләре белән Учалыдан Уфага товар вагонында (бүтән поезд булмый ул көнне) кайтып килгәндә 1946 елдың 6 апрелендә фаҗигале өзелә. Сәбәбе әлегәчә ачыкланмаган.
Бишбүләк районының Азнай авылы халкы бөек улының истәлеген кадерләп саклый. Аның исемен йөрткән урам, парк һәм мәктәп гөрли, туганнарының тырышлыгы белән ачылган музей эшли. Район үзәгендә һәм башкалабызда Булат Имашев урамнары салынган. Аның гомере, гөлтләп янып сүнгән йолдыз сыман, халык йөрәгендә бүгенгәчә ялкынлана.
Мәдәният эшлеклеләре, театр ветераннары, галимнәр Башкорт дәүләт опера һәм балет театрына күренекле актер һәм баш режиссер, театрга нигез салучы, РСФСРның атказанган артисты, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалеры Булат Гобәйдулла улы Имашевның исемен бирергә тәкъдим итә. Киләчәк буыннар үз мәдәниятенең тарихын белергә тиеш!
Илдар Гомәров,
Башкортстанның халык артисты;
Ләлә Биешева,
җәмәгать эшлеклесе;
Резида БиккУлова,
Башкортстанның атказанган
матбугат һәм киңкүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәре,
“Булат Имашев. Тормышы һәм иҗаты” китабы авторы.
Заһир Исмәгыйлов,
СССРның халык артисты, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе:
“Булат Имашевны мин башкорт халкының Немирович-Данченкосы, Станиславские дип атыйм. Аннан да талантлырак кешене башка очратмадым...”
Сөендек Сәетов,
театр тәнкыйтьчесе, РСФСРның һәм Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе:
“Вафаты алдыннан аңа 38 генә яшь тула... Шуның унсигезен иҗатка бирә. Әмма бу вакыт эченә озын гомерле өч кешенең хезмәте сыя. Ул бер кешедә сирәк очрый торган шартлап торган кодрәтле гайрәткә, изгелеккә хыялыйларча ышану һәм югары рухлы театр геройларына соклану сыйфатларына, басынкы интеллектка ия була”.
СССРның халык артисты, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе:
“Булат Имашевны мин башкорт халкының Немирович-Данченкосы, Станиславские дип атыйм. Аннан да талантлырак кешене башка очратмадым...”
Сөендек Сәетов,
театр тәнкыйтьчесе, РСФСРның һәм Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе:
“Вафаты алдыннан аңа 38 генә яшь тула... Шуның унсигезен иҗатка бирә. Әмма бу вакыт эченә озын гомерле өч кешенең хезмәте сыя. Ул бер кешедә сирәк очрый торган шартлап торган кодрәтле гайрәткә, изгелеккә хыялыйларча ышану һәм югары рухлы театр геройларына соклану сыйфатларына, басынкы интеллектка ия була”.
Рәгыйдә Янбулатова,
РСФСРның атказанган, БАССРның халык артисты:
“Булат Гобәйдулла улы Имашев Башкорт драма театрын, Башкорт дәүләт опера һәм балет театрын ачуга һәм үстерүгә бәяләп бетергесез өлеш керткән. Сәхнәдә башкорт спектакльләрен куюга күп көч салган”.
РСФСРның атказанган, БАССРның халык артисты:
“Булат Гобәйдулла улы Имашев Башкорт драма театрын, Башкорт дәүләт опера һәм балет театрын ачуга һәм үстерүгә бәяләп бетергесез өлеш керткән. Сәхнәдә башкорт спектакльләрен куюга күп көч салган”.
Әхтәм Абушахманов,
Русиянең атказанган, БАССРның халык артисты, Башкортстан Театр эшлеклеләре берлеге рәисе:
“Тимер-Булат Имашев Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт драма театрының соклангыч актеры һәм режиссеры булган. Башкорт милли театрын үстерүдә турыдан-туры катнашкан, Баязит Бикбайның “Салават” пьесасында Салават Юлаев ролен беренче башкаручы. Абруйлы, сәләтле, дәрте ташып торган Булат Имашевны Башкорт опера театрын оештырырга чакыралар... Театрга оста җырчылар, биючеләр, композиторлар һәм солистлар таләп ителә. Күбесен Мәскәүдә һәм Ленинградта укыталар. Яңадан-яңа әсәрләр сәхнәләштерелә. Ул чакта яшь режиссерга һәм театрга гадәттән тыш зур кызыксыну уяна... Иҗади уңышларның иң югары ноктасы — Л. Степановның “Сыңрау торна” спектаклен кую. Башкорт дәүләт опера һәм балет театрына аңа нигез салучы Тимер-Булат Гобәйдулла улы Имашевның исемен бирү тарихи дөреслекне терелтер иде, тип исәплим...”
Русиянең атказанган, БАССРның халык артисты, Башкортстан Театр эшлеклеләре берлеге рәисе:
“Тимер-Булат Имашев Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт драма театрының соклангыч актеры һәм режиссеры булган. Башкорт милли театрын үстерүдә турыдан-туры катнашкан, Баязит Бикбайның “Салават” пьесасында Салават Юлаев ролен беренче башкаручы. Абруйлы, сәләтле, дәрте ташып торган Булат Имашевны Башкорт опера театрын оештырырга чакыралар... Театрга оста җырчылар, биючеләр, композиторлар һәм солистлар таләп ителә. Күбесен Мәскәүдә һәм Ленинградта укыталар. Яңадан-яңа әсәрләр сәхнәләштерелә. Ул чакта яшь режиссерга һәм театрга гадәттән тыш зур кызыксыну уяна... Иҗади уңышларның иң югары ноктасы — Л. Степановның “Сыңрау торна” спектаклен кую. Башкорт дәүләт опера һәм балет театрына аңа нигез салучы Тимер-Булат Гобәйдулла улы Имашевның исемен бирү тарихи дөреслекне терелтер иде, тип исәплим...”
Владимир Рихтер,
Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының 2006-10 еллардагы генеральный директоры:
“Булат Имашевның бөеклеге – безнең республика сәнгатен бөтен илгә танытуда. Ул һәр яктан беренче булды. Тәү тапкыр милли балетның соклангыч матурлыгын күзаллады. Ул куйган “Сыңрау торна” бүген дә алкышларга күмелә...”
Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының 2006-10 еллардагы генеральный директоры:
“Булат Имашевның бөеклеге – безнең республика сәнгатен бөтен илгә танытуда. Ул һәр яктан беренче булды. Тәү тапкыр милли балетның соклангыч матурлыгын күзаллады. Ул куйган “Сыңрау торна” бүген дә алкышларга күмелә...”
Нияз Алсынбаев,
журналист:
“Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының даны бүген Русиядә генә түгел, ә бөтен дөньяда яңгырый. Аннан үсеп чыккан талантлы артистлар дөнья күләмендә танылу алды – моңа нигезне гади генә авыл егете, ә соңыннан Башкорт дәүләт опера һәм балет театрын оештыручы һәм аның беренче директоры Тимер-Булат Гобәйдулла улы Имашев салган”.
журналист:
“Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының даны бүген Русиядә генә түгел, ә бөтен дөньяда яңгырый. Аннан үсеп чыккан талантлы артистлар дөнья күләмендә танылу алды – моңа нигезне гади генә авыл егете, ә соңыннан Башкорт дәүләт опера һәм балет театрын оештыручы һәм аның беренче директоры Тимер-Булат Гобәйдулла улы Имашев салган”.
