Үзе һәм иҗаты гаделлек сагында

1977 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Фәрит Богдановның байтак әсәрләре Башкорт дәүләт академия, Сибай һәм Салават драма театрларында ХХ гасырның соңгы утыз елында зур уңыш белән барды. “Күпер” һәм “Иртәнге томан” драмалары урысчага тәрҗемә ителеп, Бөтенсоюз авторлык хокуклары агентлыгы аерым-аерым
брошюра итеп бастыргач, алар РСФСРның күп кенә театрларында сәхнәләштерелде. Талант иясенең
болардан башка да берничә әсәре союздаш республикаларда төрле тел­ләрдә тамашачыларга тәкъдим ителде.

Фәрит Богданов — Авыргазы районындагы үзенең әдәбият, сәнгать, фән эшлеклеләре белән дан тоткан Солтанморат авылыннан. Шунда ул 1932 елда туган. Әтисе Вәлинур Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
Малай бәләкәйдән үк җәйләрен колхозда төрле эшләр башкара. Әдәбият, матбугат белән кызыксынуы җиденче сыйныф тәмамлаганнан соң аны район гәзитенә эшкә алып килә. Бу җәһәттән аңа бик тә уңай туры килә — ул дәвердә Солтанморат җидееллык мәктәбе директоры булып эшләп алган элекке хәрби очучы, сугыш ветераны Имаметдин Гыйльметдин улы Мөлеков район гәзите мөхәр­рире итеп күчерелгәч, яхшы укуы, тырышлыгы белән үзен күрсәткән Фә­ритне редакциягә техник секретарь итеп эшкә чакыра, бераздан аны җа­ваплы секретарь итеп куя.
Имаметдин абзый ул замандагы бер вакыйганы кызык итеп искә ала иде: “Ул чакта учреждениеләр хезмәт­кәрләрен партия райкомы бинасына төнге дежурга кую гадәте бар иде. Бермәлне район җитәкчесе колхозларда йөреп, ярты төн аугач кына туры райкомга кайтып керә. Аңа ишекне бик фәкыйрь киенгән үсмер ача. Хуҗа кеше хәтта шүрли дә төшә. “Син кем?” — ди. “Мин — редакция хез­мәткәре, дежурда торам”. Беренче секретарь иртүк мине үзенә чакырып алды: “Нинди малай эшли ул синдә?” — ди. “Әтисе фронтта үлеп калган, бик ярлы яшиләр, Солтанмораттан үзем белән алып килдем, мәктәпне отличнога тәмамлады”, — дим. “Ничег­рәк соң, редакциядә эшләп китә алырмы?” “Бик откыр, уңган егет, менә дигән журналист чыгачак үзеннән”. “Алайса менә нәрсә, иптәш Мөлеков, — ди беренче секретарь, — син ул малайны бүген үк райсоюз кибетенә алып барып өр-яңадан киендер. Аның алачак хезмәт хакына түгел, редакция исәбенә!”
Ул кушканча эшләдем — Фәритне киендердем, кибеттән чыкканда аны танырлык та түгел иде, чын егеткә әйләнде дә куйды. Үзе турындагы мон­дый хәстәрлекне гомере буе онытмады, яхшылыкка яхшылык белән җавап кайтара торган кеше иде шул ул”.
Фәрит Богданов 20-24 яшьләрендә армиядә хезмәт иткәндә авиамеханик һөнәре алып, аннан кайткач, туган авылы мәктәбендә авыл хуҗа­лыгы машиналарына өйрәтү укытучысы булып эшли, үзе кичләрен укып, урта белем ала. ВЛКСМ райкомы инструкторы итеп тә тәгаенләп куялар. 1958-62 елларда Саратов юридик институтында укый, Хәйбулла һәм Кушнаренко районнары прокуратураларында, Уфада эчке эшләр органнарында тикшерүче, Башпотребсоюзда ревизор булып эшли, шул ук вакытта әдәби әсәрләр язуга тәүге омтылышлар ясый.
Фәрит Вәлинур улы драматургиягә озын, әмма ышанычлы адымнар белән килә. Җинаять эзләү хезмәт­кәрләре турындагы “Син кем?” дигән тәүге пьесасы 1969 елда М. Гафури исемендәге Башкорт академия драма театрында куела. Бу әсәр СССР Язучылар берлеге һәм Эчке эшләр министрлыгы Дипломына һәм премия­сенә лаек була. Ул чорда татар һәм башкорт әдәбиятына берничә юрист (мәсәлән, Мәгъсүм Насыйбуллин, Хәкимҗан Зарипов, Фәрит Богданов) үзләренең һөнәр эшчәнлегенә кагылган темалары белән киләләр. Каләм­дәш-һөнәрдәшләреннән аермалы буларак, Фәрит Вәлинур улы җинаять­челәрне, каракларны фаш итүне, җәзага тарттыруны сурәтләү белән генә чикләнми — чөнки болар гына укучы-тамашачы күңеленә рухи азык бирә алмый. Аның тәүге пьесала­ры­ның ук драматик нигезен социаль-хокукый һәм әхлакый-этик проблемалар тәшкил итә. Яңа автор әдәбият-сәнгатьнең кеше язмышы өчен көрәш сәхнәсе икәнлеген нык аңлап каләмгә тотына.
“Син кем?” милиция начальнигы, полковник Зәки Усманов­ның эш бүлмәсендә башланып китә. Пәрдә ачылганда ул радио тыңлый:
“Кеше акылы — табигать үсешенең бөек бер казанышы. Аның камиллеге шундый дәрә­җәгә җиткән, хәтта ул атом ядросына үтеп керә, галәм киң­лекләрен байкый, табигать үзе төзи алмаган матурлыкны иҗат итә. Чөнки рухи тормыш таркалу реакция­сеннән дә көч­ле, гигант йолдыз балкуыннан да якты, галактикалар хәрәкә­тен­нән дә мәһабәт, таби­гатьнең барлык матурлыкларыннан да нәфис, илһам­лы бер дөнья ул. Рухи тормыш, иҗат процессы зур ләззәт чишмәсе, бәхет чыганагы. Ләкин ни өчендер безнең кайбер кешеләребез аңа бирелгән шушы бәхеттән мәхрүм кала, үзен пыч­рак һәм түбән хисләрнең колы итә, җинаятьчегә әверелә...”
Зәки (динамикны туктата). Җи­наять­челек... Бу нәрсә? Кеше акы­лының каймыгуымы?.. Авыру булса, башлангыч симптомнары нинди?
Арытаба да Фәрит Богданов хокук сагында торучылар, җинаятьчелеккә каршы көрәш темаларына иҗат итә, бер үк вакытта тормышны тирәнтен өйрәнә — заводларга йөри. Агыйдел аша күпер салучы эшчеләр белән аралаша. Нәтиҗә буларак, академия драма театры сәхнәсенә аның бер-бер артлы “Мәхәббәт һәм җинаять” (1972), “Күпер” (1974), “Иртәнге томан” (1975) драмалары чыга. Республикабыздан читтә дә куела башлый алар.
Драматургның бу хакта түбәндә­геләрне сөйләгәне булды: “Әсәрләрем арасында минем өчен иң кадерлесе Ерак Көнчыгыштагы Уссурийск шә­һәренең урыс драма театрында куел­ган спектакль булды. Театр Владивосток, Партизанск, Волочаевка кебек легендар урыннарда, шулай ук Сахалин, Камчатка буйлап гастроль­ләрдә йөрде. Әйтергә кирәк, пьесаларым Дагстанда — кумык, Кабарды-Балкарда — балкар, Карачай-Чиркәстә карачай телендә барды. Төньяк Кавказның төрки телле театрлары, минемчә, нечкә эстетик зәвыкка ия. Ми­сал өчен шуны гына әйтү дә җитә дип уйлыйм: Карачай драма театры “Күпер” спектакле өчен 1978 елда СССР халыклары драматургиясе һәм театр сәнгатенең Ленинградта үткәрелгән Бөтенрусия фестивалендә беренче дәрәҗә Диплом белән бүләкләнде. Шундый ук Дипломны ул хәтта миңа да алып бирде”.
Сәхнә кануннарын, үзенчәлекләрен камил­рәк үзләштерү максатында милләттәшебез Мәскәүдәге А. В. Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнгате институты каршындагы курсларны да тәмамлап кайта.
“Иртәнге томан”ны “кешеләр язмышы драматургиясе” дип тә атарга булыр иде, — дип язды драматург Кәбир Акбашев. — Әсәр үзәгендә — вузларга керә алмаган сәләтле яшь­ләрнең ачы язмышы. Ул аталар һәм балалар яссылыгында тасвирлана. Автор монда гомум кешелек кыйм­мәтләренә өстенлек бирә. Изгелек, күңел сафлыгы, чын мәхәббәт сурәт­ләнә. Әсәр өмет хисе белән сугарылган. Шулай булуга карамастан, спектакльдән соң күңелдә юшкын кала. Драматургның хафалануы тамашачыларга да күчә, яшьләрнең ки­ләчәге өчен көенү көчәя. “Иртәнге томан” академия театры белән бер­рәт­тән Салаватта һәм Сибайда да барды. Бер пьесаны бер респуб­ликаның берьюлы өч театры сәхнә­ләш­терүе бик сирәк күренеш ул. Автор әйтерсең лә үзе “Иртәнге томан” бе­лән, томаннар артыннан күтәрелгән кояш кебек балкып китте һәм шифалы нурларын тамашачыларга өләшеп бирде”.
1993 елның октябрендә академия театрында Фәрит Богдановның “Атыл­ган йолдыз” (тәүге исеме “Мине чакырган утлар”) драмасы сәхнәләш­те­релде. Тәүге күренешләр бу әсәр производство, җинаять эзләү, суд-тик­шерү темаларына язылган дигән фикер тудыра. Нәкъ шушы темаларга уңышлы иҗат итеп килгән драматург, фантазиясе көчле булуга карамастан, иҗатта беркайчан да реаль тормыштан аерылмады, үз әсәрләре өчен геройларны чит планеталардан да, борынгы грек аллалары арасыннан да эзләп интекмәде. “Атылган йолдыз”ны да аерым бер җирлеккә таянып, ягъни хуҗалык эшчәнлегенең бер тармагы — авылларга электр линиясе сузу­чылар эшен, яшәү рәвешен өйрәнеп, белеп, тормышчан итеп язган. Әмма “производство темасы” дигәнебез монда гомум фон гына. Арытабангы күренешләрдә бүгенге фаҗигале заманыбыз, кешеләр арасындагы аяусыз мөнәсәбәтләр, кичәге белән иртәгәсе көннең үлемечле бәрелеше тасвирлана, аерым кеше язмышлары аша зур социаль фәлсәфи, әхлакый гомумиләштерүләр ясала. Безнең җәмгыятьтә ни өчен талантлы, көчле, намуслы кешеләргә көн юк? Драматург бу әсәрендә әнә шул сорауга җавап эзли. “Бу илгә интеллектуаллар кирәкми, — дип әрнеп сөйли төп героиняларның берсе Фазиләт. — Монда көрәк белән сәнәк тоткан кеше бәһалана. Шулай булгач, ничек алга китсен бу ил?”
1995 елның мартында тамашачыларга тәкъдим ителгән “Төнге кунак” — Фәрит Богдановның гомум алганда унынчы һәм академия театрында куел­ган алтынчы спектакле иде. Ке­шеләр арасындагы аяусыз мөнәсә­бәтләр, җинаять эзләү, суд-тикшеренү темаларына уңышлы әсәрләр иҗат итеп үзенең ныклы стилен, алымнарын, позициясен булдырган авторның яңа пьесасының идея эчтәлеге исеменә үк салынган. Төнге кунак – ул хәзерге заманда безнең өскә ябырылган җинаятьчелек. Бу исем — вакый­галарның барышына ишарә дә, алынган проблемаларны гомумиләш­терү дә. Ирексездән төнгелеккә бер бүлмәдә калган ир белән хатын төрле социаль катлам кешеләре, берсе — җинаять­че, икенчесе — хокук белгече-укытучы. (Бу рольләрне Хөрмәтулла Үтәшев белән Таңчулпан Бабичева башкарды). Тормышка караш һәм позицияләр туры килерлек түгел. Алар антиподлар. Ләкин алар ялгызлар, ярты җаннар, икесе дә гомер буе үзләренең яртыларын эзлиләр. Алар әнә шул үзләрен аерган киртәләр, чәнечкеле тимерчыбыклар, рәшәт­кәле тәрәзәләр аша бер-берсенә омтыла. Бу икәү шундый тизлек белән үзлә­ренең сагыш-хыял дөньясына алып кереп китә ки — син аларның Аллаһ каргаган язмышы белән яши баш­лыйсың.
Шуны да әйтергә кирәк, 1992 елда “Төнге кунак”ны Ташкентта Үзбәкстан­ның Хәмзә исемендәге академия театры да сәхнәгә куйды. Премьерага автор да барды һәм “Кызыл таң” гәзитенә Ташкентка сәфәре хакында зур күләмле интервью да бирде.
“Фәрит Богданов — көне-төне яңгырап торган исем түгел, — дип яз­ды филология фәннәре докторы, профессор Тимергали Килмөхәм­мәтов. — Кырысрак табигатьле кеше иде ул, күзгә-башка чалынмыйчарак яшәргә һәм иҗат итәргә күнеккән. Шуңадырмы, аның пьесалары сурәт­ләнгән тормыш күре­нешләре җәһә­теннән дә, язылу үзенчәлекләре буенча да авыр киеренкелеккә ия. Шатлыкларга караганда кайгылар күп алар­да, өндәү билгеләренә караганда сорау билгеләре урын ала. “Кемне дә булса гаепләү өчен мораль хокук кирәк”, “Кеше исәбенә бәхетле буласым килми”, “Иптәшләр бердәмле­ген­нән кыйммәт­рәк бер нәрсә дә юк икән”, “Әгәр үзеңдә көч булмаса, кресло гына власть бирми”, “Җавап­лы вазыйфа биләп тә, эш өчен җавап бир­мәскә өйрәнгән бәндәләр...” — Фәрит Богданов пьесалары әнә шундый репликалар белән чуарланган. Әсәрне башлап җибәргәндә үк мәлнең герой өчен үтә җитдилеге бернинди яхшылык вәгъдә итмәве ачыклана...
Язучының иҗат йөзе ничек барлыкка килә соң? Әдәбият дөньясында шундый бер тө­шенчә бар: иҗат концепциясе. Сүз оста­сының әсәрләрен­дә аеруча пафос, аеруча даими, аеруча тойгы белән үткәрелгән бер төп идея яшәүчән. Фәрит Богданов дра­матургиясенең нигезендә ачык фәл­сәфи караш-инструкция­ләр колы булып яшәмәскә, намус кушканча яшәр­гә, дигән принцип ята. Язучының төп геройлары нәкъ әнә шул принципны раслый. Аның драматургиясе заманга, замандашка йөз тоткан. Шуңа күрә бу иҗатның асылын “заман заңы” дип атап буладыр. Анда хәзерге тормыш, бүгенге кешеләр таныла...
Язучының, ул күпме генә иҗат ит­мәсен, бер төп әсәре була. Фәрит Бог­дановның да бар андый пьесасы. Ул — “Әманәткә хыянәт”. Драматургка хас бөтен әдәби сыйфатлар бу әсәрдә көчлерәк тә, тирәнрәк тә оешкан. За­манның көнүзәк мәсьәләләрен халыкчан формаларда гәүдәләндерүнең матур үрнәге ул”.
Күренекле драматург Наил Гаетбай да өлкән каләмдәше турында күңелендә якты истәлекләр саклый: “Мин Сибайдан Уфага килү белән үк Фәрит агайның яшьләргә, шул исәптән миңа бик тә ярдәмчел остаз булуын тойдым. Игътибарны җәлеп иткән тагын бер мөһим сыйфаты — хакыйкать өчен беркемнән, бернәрсәдән курыкмыйча көрәшүе. Язучылар берлегендә яңа әсәр тикшереләме, авторлык хокуклары һәм финанс ягыннан кысыл­ган берәр каләмдәшен яклап чыгамы, академия театрында барлыкка килгән “шәхес культы”на каршы күтәреләме — Фәрит агайның принциапиальлеге, гадел һәм туры сүзне кемнең кем булуына карамастан йөзенә бәреп әйтүе сокландыра иде”.
“Нихәл, якташ, адаш!” — дип күре­шә торган иде ул очрашканда яисә телефон аша хәбәрләшкәндә. Якташ, адаш белән чирек гасыр даими аралашып торырга насыйп булды миңа. 1975 ел башында “Кызыл таң” гәзи­тенә эшкә килгәч үк таныштым мин аның бе­лән. Минем бүлек мөдире, райондашым Тамьян абый Бикмаев революционер Иван Якутов турында “Соңгы алыш” дигән драма язды. Күренекле режиссер Вазих Сәйфул­лин аны Башкорт академия драма театрында куйды. Автор белән режиссер (сәхнә тормышын Авыргазы колхоз-совхоз театрында башлаганлыктан, Вазих абый безнең район кеше­ләрен бик якын күрә иде) редакция бүлмәсендә әледән-әле очрашып, әзерләнүче спектакль турында сөй­ләшәләр. Фәрит Вәлинур улы да көн дә диярлек килеп, сөй­ләшүгә кушылып китә. Ул теге икәү кебек тиз генә хискә бирелеп, кызып китми, дәлилләре саллы, төпле, һәр сүзе үлчәнгән, тыныч.
Фәрит абыйның яисә башка автор­ларның спектакльләрен икәү карап, фикер алышу, гомумән, театр, драматургия, әдәбият хакында сөйләшү үзе бер дәрес була торган иде. Матбугат битләрендә басылган интервьюлары, рецензияләре, иҗади портретлары, китап уку­чылар һәм тамашачылар алдындагы чыгышлары фәһемле булулары белән аерылып торды. ХХ гасыр ахырына таба, ка­ләмдәшләре Мостай Кәрим, Нәҗип Асанбаев, Әнгам Атнабаев, Туфан Миңнуллин, Рәшит Солтан­гәрәев кебек, “саф” әдәби әсәрләр язудан тулысынча диярлек туктап, ялкынлы пуб­лицистикага да күчкән иде. Хәте­ремдә, без аның белән Авыргазыга кайтып, райондаш­ларыбызның эше-яшәеше турында “Кызыл таң”ның 1997 елгы 10 июль санында тоташ бер битне алып торган “Безне чакырган утлар” дигән мәкалә дә бастырган идек. Галимҗан Ибраһимовның юбилейлары, үзенең 60 яше уңаеннан иҗат кичәсе, районда “Зәңгәр чишмә” дигән әдәби берләшмә оештыру... Аларда ул әдәбиятның күренекле вәкиле, туган якның патриоты буларак катнашты.
Аның “Тамаша” журналына биргән интервьюсыннан (1999 елның 2нче саны) бер өзек китерәсем килә:
— Халык яратып карарлык пьесалар була, “югары сәнгать” өчен, ягъни белгечләргә ошасын өчен язылган пьесалар була. Сезгә аларның кайсысы якынрак?
— Тамашачыларга яки белгечләргә ошарга тырышып пьеса язганым юк. Кешеләргә әйтер сүзең булганда гына әсәр язарга кирәк. Чынлап та, әле гади тамашачылар өчен һәм “югары сәнгать” өчен (аны “элитный” дип тә җибәрә­ләр) дигән төшенчәләр яши. Бу, минемчә, төптән дөрес түгел. Ни өчен ул тамашачыга яраклашып түбән төшәргә тиеш? Киресенчә, тамашачы югары сәнгатькә омтылсын, югары зәвыкка ия булырга тырышсын. Безнең академия театры бу җәһәттән шактый уңышлы эшли. Мин быел сезон ачылганда “Шәймо­ратов генерал” спектаклен тагын бер тапкыр карадым. Драматург Флорид Бүләков белән режиссер Азат Нәдергулов генерал язмышы аша кискен фәлсәфи һәм әхлакый проблемалар күтәргәннәр. Бу — “элитный” спектакль. Югары сәнгать.
— Ә киләчәктә югарыда әйтелгән ике юнәлешнең кайсысы алга чыгарга тиеш?
— Әлбәттә, югары зәвыклы әсәр­ләр өстенлек алырга тиеш. Мин аң­лыйм, такмакларга, биюләргә корылган тамашалар да була һәм аларны хозурланып караган тамашачы да күп. Әмма бу очракта җыр һәм биюне сөйгән, шуңа мөкиббән киткән кешегә чын кыйммәтләр урынына төрле шалтыравык бирү, ягъни оста итеп тамашачыны алдау килеп чыга. Җырлы-биюле тамаша кирәк, ләкин ул эчтә­лекле, фәһем алырлык музыкаль комедия, я музыкаль драма булсын. Тамашачы бит эстрада түгел, ә драма театрына килгән”.
Фәрит Богданов шактый җаваплы вазыйфалар да башкарды, җәмәгать эшләрендә актив катнашты. 1979 елдан башлап Бөтен­союз авторлык хокуклары буенча агентлык (ВААП) вәкиле, 1991 елдан соң Русия Президенты каршындагы Интеллектуаль милек агентлыгының Башкортстан буенча инспекторы булып эшләде. Республикабыз Язучылар берлеге драма секциясе җитәкчесе, “Ағиҙел” журналы мөхәрририяте әгъзасы, егерме елдан артык Башкортстан Тыныч­лыкны яклау комитеты һәм Совет тынычлык фондының республика бүлек­чәсе ревизия комиссиясе рәисе булып торды.
Аның соңгы сәхнә әсәре — “Батыр­ша” трагедиясе иде. Компьютерда ба­сылып төпләнгән бер данәсен 2000 елның 10 ноябрендә миңа бүләк итте. Аянычлы үлеменә өч айдан артыграк кына вакыт калган булган икән.

Фәрит Фаткуллин.