Төп героиня “җебек”, ләкин яраттыра...

Миңа язучының сәхнәләште­релгән әсәрләрен әлегә кадәр карарга туры килмәде. Ник? Чөнки мелодрама жанрындагы, күз яшен сыгып чыгаручы спек-такль­ләрдә кызыгып карарлык, артистларның барлык сәләтен ачкан образлар булмый. Аларда ярылып яткан ике тип характер күрсәтелә. Авыр язмышка тулысынча буйсынган, аны үзгәртү өчен бармак та кыбырдатмаган, көрәшмәгән изге, җебек кеше (гадәттә, хатын-кыз образы, чөнки ир-атның андый булуын күз алдына китерү бик авыр) һәм аны кимсетүче, мыскыллаучы бик явыз, канечкеч адәм яки адәм­нәр булырга тиеш. Әмма халык мелодрама жанрын бик ярата. Чөнки кешеләр, Әнгам Атнабаев әйтмешли, спектакльне көлкеле яисә кызганыч булса гына кызыксынып карый. Тик режиссерлар — фәлсәфәсез, яки беркатлы фәлсәфәгә корылган әсәрләрне куярга, ә артистлар үзлә­ренең сәләтен тулысынча булмаса да, төрле яктан күрсәтә алмаган образларны уйнарга ашкынып бармый.
Әмма мин бик хөрмәт иткән режиссер Илдар Вәлиев та бу жанрга тотынгач, спектакльгә барырга булдым. Повесть буенча “Нур” театрының әдәби бүлек җитәкчесе Гөлнур Усманова инсценировка язган. Һәм ул бик уңышлы килеп чыккан. Әсәрне башыннан ахырынача кызыксынып карыйсың. Әлбәттә, монда режис­серның каты кулы нык си­зе­лә, язманы аяусыз кыскартуы тоела. Әсәрнең сюжет үсешен бию­ләр ярдәмендә, бернинди сүзсез бик отышлы һәм ачык итеп күрсә­түгә ирешкән. Шулай итеп прозага хас озынлыклардан, ялыктыргыч аңлату­лар­дан котылган.
Повесть билгеле актриса, Баш­кортстанның халык, Татар­стан­­ның атказанган артисты Миң­нинур Сәитова-Гыйззәтул­линаның юбилее уңаеннан сәх­нәләштерел­гән. Кыскасы, спектакль шатландырды. Чөнки анда режиссер Илдар Вәлиевка хас матур линия­ләрне күрәсең. Артистларның шашып уйнавы, кире образларны төрлечә ямьсез кыланып, тагын да начар итеп бирү, көлдерергә талпыну юк. Бөтен геройлар табигый, аларны сынландыручы артистларның уены тормышчан. Әсәрдә билгеле мораль-әхлакый төшенчә­ләргә фәлсәфи аңлатма­лар бирергә маташучы озын, ялык­тыргыч монологлар юк дәрә­җәсендә. Шуңа да спектакль бер тында кызыксынып карала. Әл­бәт­тә, мелодрама таләп иткән­чә, тамаша төп героиняны кызганып күз яшьләре түгәргә дә мәҗ­бүр итә. Бу әсәрнең матур даны халык арасында, һичшик­сез, тиз таралачак. Премьера вакытында зал шыгрым тулы булды, алда да, има­ным камил, аңа егылып йөрия­чәкләр һәм әсәр гомерле булачак. Шуңа күрә повесть авторы Зифа Кадыйрованы, инсценировка авторы Гөлнур Усманованы, режиссер Илдар Вәлиевны, спектакльдә уйнаган артистларны һәм, әлбәт­тә, театр­ны, аның җитәкчеләрен уңыш­­лы эше белән котлыйсы гына кала. Коллектив яңа 2023 ел алдыннан тамашачыга бик кызыклы әсәр бүләк итте.
Хәзер артисларның уены хакында бер-ике сүз әйтәсе килә. Югарыда язуымча, әсәрнең үзендә образны тулысынча һәм төрле яктан ачарлык, үсештә бирелгән образлар юк диярлек. Мәсәлән, төп героиня һәрвакыт сәхнәдә булуына карамастан, үзен кимсетүче көчләргә, авыр язмышына каршы тору өчен берни эшләми, барысын ризалык белән, тавышсыз кабул итә. Шу­ңа да без Миңнинур Сәитова-Гыйззә­туллина уйнаган героиняны нык кызганабыз, күз яшьлә­ре түгәбез. Тамашачы актриса­ның уенын яратты, аңа гашыйк булды.
Спектакльдә монологлар шактый. Әмма алар бик кирәкле, чөнки башлангыч сәхнәләрдә аңлаешсыз кебек, хәтта кире сыйфатлар белән бирелгән геройлар бу монологлар аркасында кинәт һәм көтелмәгәнчә, бөтенләй икенче төрле ачылып китә. Бу җәһәт­тән артистлар Айрат Фатыйхов, Финә Вәлиева, Дамира Сәетова һәм башкалар­ның образлары турында әйтергә кирәк. Биредә сәх­нә осталары­ның уңышлы уены турында да, режиссерның отыш­лы табышы турында да озын-озын итеп тукталырга мөмкин булыр иде. Әмма мин бер фикер әйтү белән чикләнергә булдым. Монологлар һич ялыктырмый, алар көчле психологик йөкләнеш белән сугарылган, бу урыннар артистларга героен акларга, аны үсештә бирергә мөмкинлек тудыра. Андый образларны уйнавы да профессиональ таләпкә туры килә, артистның да, тамаша­чының да күңелендә канәгать­лелек тойгысы уята.
Кайбер образлар сюжетны үстерүче, аның борылышларын тамашачыга җиткерүче ролен үтәде, аларның хикәяте кызык һәм күп нәрсәне аңлата. Гадәттә, спектакльнең бу урыны күңелсез, озын һәм ялыктыргыч була. Әмма бу тамашада хикәятләрнең кызык булуы артистларның уңышлы уйнавына бәйле. Бу авыр миссияне Айрат Фатыйхов, Айнур Баянов, Дамира Сәетова кызыклы итеп күрсәтә алды. Спектакльнең төп героинясына әйләнеп кайтып, тагын шуны әйтәсе килә. Әлбәттә, Миңнинур Сәитова-Гыйззәтул­линага үзенә каршы көчләргә каршы көрәш­мәүче, барысына сүзсез риза булып торучы героиняны уйнавы бик җиңелдән булмагандыр. Чөнки без, тамашачыларның, күп урында Зөһрәне кимсетү­челәрне каты итеп туктатасы, урынына утыр­тасы килә. Әмма жанр таләбе буенча героиня түзә, эндәшми. Һәм бу уйнау өчен авыр урыннар­ны актриса бик отышлы итеп бирә. Аларда кайгыруны күрсәтергә теләп актриса үрсәләнми, ясалма кыланмый, шуның белән ул тамашачыга тагын да ныграк ошады. Миңнинур Сәи­това-Гыйззәтул­линаның уенын яраттылар, сә­ләте белән сокландылар. Һич-шиксез, бу спек­такльдән соң актрисаны үз иткән, аңа гашыйк тамашачыларның саны бермә-бер артты.
Сәхнә бизәлешенә килгәндә, Башкортстанның атказанган рәс­са­мы Нурия Габидуллина бүген­ге мөмкинлекләрне бик отышлы файдаланган. Зур күләмле һәм авыр декорацияләр кормаган. Компьютер һәм яктылык ярдә­мендә кирәкле җиһазларны һәм тиешле атмосфераны тудырган. Героиняның эчке тойгыларын аң­латучы авыр-авыр болытлар һәм биек-биек таулар, яки йолдыз ту­лы офык, шулай ук кар явуы һәм башка картиналар, тамашачының кәе­фенә нык йогынты ясый, сәхнә­дә барган хис-кичерешләрне баетып җи­бәрә. Кирәкле урында югарыдан төше­релә биреп алынган йорт күре­неш­ләре тирән мәгънә­гә ия. Башлангыч сәхнә­ләрдә алар алтын йөгертелгән, героиня­ның алтын читлек эчендә яшәвенә иша­рә ясаса, соңгы сәхнәләрдә ул корылмаларның үзгәрә баруы да төп героиняның язмышының уңай якка үсешен вәгъдә итә.
Героиняның хәл-торышын, эчке тойгыларын, аларның үзгәрә баруын музыка нык баета, телсез сәхнәләрне төшенергә ярдәм итә. Шушы ук сүзләрне спек­такль­нең хореографиясенә карата да әйтергә мөмкин. Югарыда әйтүем­чә, биюләр ярдәмен­дә режиссер сюжетның озын-озак итеп күрсә­телергә тиешле урыннарын кыска күренешләр белән ачып биргән. Спектакль­нең музыкасының уңыш­лы эш­ләнүенә тукталып, сәхнәне шушы җәһәттән дә, хореография буенча да режиссер Илдар Вәлиев үзе бизәгәнен әйтергә кирәк. Һәм алар бик уңыш­лы килеп чыккан.
Костюмнарның заманга, герой­­ларның характерына һәм язмышына туры килүен сызык өстенә алу мөһим. Костюм буенча рәссам – Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Наталья Степанованы уңышлы эше белән котларга мөмкин. Пьесаны укы­мый­ча, спектакльне бер карауда туган эмоциональ тәэс-со­ратлар белән бүлешүне шуның белән тө­гәллим. Әлбәттә, ул төр­ле яклы профессиональ тикше­ренүгә дәгъва итә алмый. Әмма минем генә түгел, барлык тама­шачыларның әсәрдән алган матур һәм уңай тойгыларын аңла­тадыр. Спек­такль­гә төрле яктан анализ ясаган төпле рецензия­ләр киләчәктә булыр дип өмет­ләнәм.

Наил Гаетбай.