“Тальяным — гомерлек юлдашым”

Хәтеремдә, заманында район Советы башкарма комитетында мәдәният бүлеге мөдире булып эшләгәндә Кыңгыр-Мәнәвез авыл Советында 15 гармунчыдан торган баянчылар ансамбле оештырылган иде. Мин аларны телевидениегә “Экран – халык талантларына” тапшыруына (мөхәррире – Башкортстанның халык артисты Фәрит Бикбулатов) алып барган идем. Үземдә музыка коралында уйнау сәләте булмаса да, кечкенәдән җырларга, гар­мунчыларның дәртлә­неп көй сузганын ихлас тыңларга яраттым. Бигрәк тә тальянда уйнап, телләрен моңга манып, күрекләрен сузганнарны, күңелләрне тетрәтеп, йөрәк түрләренә сихри моң өләшкәннәрне.

Бала чактан кешенең күңе­ленә моң сарыла икән, бер­нәр­сә дә эшләп булмый. Көн­нәр буена урман-болыннарда, тау, елга буйларында мал карап йөргән көтүченең дә, сә­гатьләр дәвамында мотор гөрелтесен колагына сең-дергән тракторчының да, тәүлекләр буена машина руле артында йөзәр чакрым юл үтүче шоферның да үз моңы, үз тавышы бар. Ригать абыйга исә гармун “җене” 4 сыйныфта укыганда ук кагыла.
Шулай бер көнне Васыйл абыйсы тальян гармун алып кайта да, аны әтисенә — фронтовик Миңне­бай агага суза. Ул купшы гармунны сак кына кулына ала да, еракта калган яшьлек елларын сагынып, тальянны сузып җи­бәрә. Йорт эче фәкать музыкаль дулкында тирбә­лә дияр­сең. Колакларын шомрайтып, ихлас күңел белән тыңлаган 11 яшьлек малай әтисе уйнаган көй­ләрне үзенчә йөрәге аша үткә­реп моңлана. Көй артыннан көйләр агыла тора. Тора-бара үзе җырлап, үзе уйный башлый. Әл­бәттә, бу сәләте аны чабаталы мәктәп елларында — Кунаккулда да Мәнәвезтамакта укыган чорда да, Венгрия­дә хезмәт иткәндә дә, гому­мән, гомере дәва­мын­да озата бара. Әйт­кән­­дәй, Ригать абыйга гармун алып кайтып биргән абыйсы авылның бик ихтирамлы кешесе, заманында мәктәптә физкультура укытучысы булып эшлә­гән, чаңгы буенча дөнья чемпионы Зәлия Насрыевага зур спортка юнәлеш биргән Васыйл Шәйхетдинов хакында миңа 1972 елда район гә­зитендә язып чыгарга туры кил­гән иде. Бу — үзе олы горурлык! Бил­ге­ле, авыл ке­ше­сенең шөгы­ле, яшәү рә­веше бер гармунга, җыр-моңга гына кай­тып калмый. Хуҗа­лыкта әти-әнигә дә булышырга, мал-туарны карашырга кирәк. 13 яшьтән үк колхозда бил бөк­кән Ригать бернинди эштән дә тартынмый. “Уй җиткәнгә — буй җит­кән”, диләр бит ха­лык­та. Буе әллә ни озын булмаса да, камытның чөел­де­реген тартып, ат җигә алгач, тагын ни кирәк инде атны үз иткән гади авыл баласына?! Ат җигеп йөрү, печән хәзерләү бер вакыт кы­на, үзе бер кү­ңел­ле чор бит. Үз ва­кытында авылдашлары Марат Фәтта­хов, Рәшит Зәкиев, Фәнил Әхмәтҗа­нов һәм башкалар белән иңгә-иң тотынышып бергә сабанда да сайрашалар.

Ригать соңрак Себер киң­леклә­рендә биш еллап шофер булып хезмәт сала. Тик әтисе — 2нче төр­кем сугыш инвалиды, урын-җир өстендә калгач, аңа туган якларына кайтырга туры килә. Ни үке­неч, ул 58 яшьтә бу якты дөнья белән хушлаша. Шуннан соң, Ригатькә тормыш арбасын тагы да ныграк җиге­леп тартырга туры килә. Үзәк­ләрне өзгәне ачлык була. Ни дисәң дә, гаиләдә 8 бала бит әле. Әйтүе генә рәхәт.
Еллар үтү белән җәйрәп яткан туган якның киң басу-кырлары аны үзенә тарта. Һәм ул районның алдынгы комбайнчысы Марат Фәтта­хов белән бер комбайнда эш­ли башлый. Комбайнчы яр­дәм­чесе буларак, Ригать Шәй­хетдинов машина-тракторлар паркына иртәнге сәгать алтыдан ук килә торган була. Ул комбайн­ның төп узелларын майлый, аның багына ягулык салып, техниканы стартка әзерләп куя.
— Билгеле, ватылып, ремонтта яткан чаклар да булгалады, —дип хәтерли хезмәт ветераны. — Шулай, иртәнге сәгать сигезенче яртылар тирәсендә район партия ко­митетының беренче секретаре Адольф Андреевич Мурманский килеп төшмәсен­ме?! Ул: ”Сынок, ну когда выйдешь на поле?” — ди­де. Мин дә югалып калмадым, хәрбиләр­чәрәк: “Через пол­часа, товарищ начальник”, — дидем. Ул башын чайкап китеп барды.

Ул чорларны күпләр сагынып искә ала. Бигрәк тә өч тапкыр Хез­мәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләк­лән­гән “Победа” колхозы рәисе Габ­дуллла Кадыйр улы Фә­ритов җитәк­челек иткән вакытларны. Бу миллионер ху­җалыкның даны районга гына түгел, республи­кага танылган иде. Колхоз күпче­лек күрсәт­кеч­ләр буенча алдынгы урыннарны яулап, ике тапкыр КПСС Үзәк комитетының, ВЛКСМ Үзәк комитетының, ВЦСПС­ның Кызыл Байраклары белән бүләкләнә. Монда, әлбәттә, төнге сәгать ике­ләр­гә кадәр басуларны иңләп, бер урак сезонында 8 мең центнер уңыш җыеп алуга ирешкән комбайнчылар Марат Фәттахов белән Ригать Шәйхетдиновның да хезмәт өлеше кергәндер, мөгаен. Ни дисәң дә, сигез урак сезонында шактый гына эшләр башкарылган. “Үзебез урып-җый­ган басулардан әй, кү­ңел­ле барулары”, — дип штурвал артында җырла­ган чаклары да бул­гандыр, бәлки, урак батырлары­ның.

Җитәкчеләр кайда кушса, шунда эшләде Ригать Шәй­хет­динов. Аңа хәтта күрше Весёлая роща авылында (бү­ген ул юк инде) дуңгыз-чылык фермасы коллективын да җитәкләргә туры килә. Ә инде Кунаккул авылы “Победа” колхо­зыннан аерылып чыккач, Ригать Миң­небай улын “Дружба” колхозына караган, шулай ук Касыйм, Разыя авылларын бер­ләш­тергән бригада­ның бригадиры итеп тә­гаенлиләр. Әлбәттә, өч авыл халкы белән эшләве җиңел­дән булмый. Нишлисең, тешне кысып булса да түзәр­гә, кешеләр белән ничек тә уртак тел табарга туры ки­лә. Билгеле, һәрчак гаделлеккә омтылган, гаять туры сүзле кешене күп­ләр өнәп тә бетер­ми. Әйе, һәр хез­мәт урыны — урта звено бе­лән җи­тәк­челек итү, шулай ук хуҗа­лык­та мелиорация эшен җитәкләү — һәммәсе гомер дәва­мында ниндидер якты эз калдыра. Юбилей медаль­ләре, республика Авыл хуҗа­лыгы ми­нистр­лы­гының Мактау грамоталары, Рәхмәт хатлары бе­лән бүләк­ләнү — болар тын­гы­­сыз хез­мәт җимеш­ләре, әлбәттә. 56 ел бергә иңгә-иң куеп тату яшә­гән тормыш иптәше Сә­билә апа да заманында көнне-төнгә ялгап эшләгән хезмәт батыры. Фермада сыер да сау­ды, ши­кәр чөгендере дә үс­тер­де. Аның да хезмәте мактаулы булды. Йорт-ихата гөл-чәчкә­дә утыра, биредә виноградка кадәр үсә.

Умарта­лар­ның саны унбишкә җит­кән чагы булды. Сыер, кош-корт асрап гомер итә өлкән­нәр. Бүгенге көндә дүрт бала­ның икесе авылда яши. Һәм­мә­се дә гаи­ләле. Балалар, оныклар әти-әни, картәни, картәти дип җан атып торалар. Тик менә мәк­тәп­тә “4”ле һәм “5”ле бил­ге­ләренә генә укыган кызлары Резеданың гына гомере кыска булды — 20 яшендә мәкерле чир аны бу якты дөньядан алып китте. Ниш­лисең, язмыштан узмыш юк шул. Заманында авыл Советы депутаты булган, башка җәмәгать эшләренең уртасында кайнаган, күптән лаеклы ялдагы мәзин Ригать Шәйхетдинов, имам-хатип Әнүс Сафин бе­лән авыл мә­четенең документларын эш­ләтүдә, нигез ташын салуда актив катнаша. Әйткәндәй, Ригать аганың картәтисе Камалетдин бабай да заманында мулла, авыл старостасы булган. Соң­рак авылдашлары Раил Сираев, Тәлгать Галимов һәм башкалар ярдәмен-дә бергәләп мәчет төзү эшенә алындылар. Башта авыл халкы, соңрак Кунаккул авылы­ның, районның гына түгел, Русиянең мактаулы гражданы, Русиянең атказанган энергетигы, “Пром­строй” җәм­гыя­тенең гене­раль­ный директоры, мәрхә­мәт­ле Рәис Хәләф улы Габдрахманов зур финанс ярдәме күр­сәтте.

Авылдашлары Ригать Миң­небай улын изге күңелле кеше булганы өчен бик хөрмәт итә. Менә без агабыз белән хәйрия акчасына аның башлангычы буенча төзеклән­де­релгән, агачлар шаулап үскән “Әүлия” чишмәсе янында гомер акканын тың­лап утырабыз. Әйт­кәндәй, бу изге чиш­мәне төзеклән­дерүдә, аны заманча итеп ихаталауда Ригать аганың, Зәригать Гали­мовның, эретеп ябыштыручы Гайнетдин ту­ганның да хез­мәт өлеше зур. Алтын көзнең сихри бер мизгелендә кызгылт-сары балан, миләш­ләрнең талгын гына лепер­дәшкәненә карап, гомер тавы­ның сиксәненче бас­кычыннан атлаган Ригать Шәй­хетдинов ирексездән тальянына ияреп җыр сузды:
Олы юлның тузанын ла
Үзем күрдем тузганын.
Белми калдым,
сизми калдым
Яшь гомеремнең узганын.
Шагыйрь әйтмешли, гармун күреге сузыла да ул, тик сузылмый гомер генә.
Кулыннан гармунын тө­шер­мә­гән, “Шахта”, “Арча”, “Сарман”, “Җи­дегән чиш­мә”, “Сибелә чәчәк” һәм татар хал­кы­ның йөрәккә үтеп, үзәк­ләрне өзәрлек башка җырла­рын үзе уйнап, үзе җырлап, Ригать агабыз кай тарафларда гына булмаган?! Бәләбәй, Уфа, Ишембай, Бишбүләк, Туйма­зы калмаган. Егерме елдан артык ва­кыт эчендә район, зона фести­вальлә­рен­дә, фольклор бәй­рәм­нәрендә катнашып, дистәлә­гән диплом-грамоталарга, кыйммәтле бүләкләргә ия булган кеше ул. Аның турында гомерен мәдәният-мәгърифәтчелек эшенә багышлаган авылдашы Римма Галәвет­динова да мактап телгә алды. Чөнки авылда үткәрелгән бер чара да Ригать Шәйхетдиновтан башка үтми. Алай гына да түгел, кызу печән өс­тендә, күрше Кыңгыр-Мәнәвез авылында үзем оештырган “Сагындырасыз, замандашлар!”, “Урамдашлар” чараларына да килеп, тама­ша­чы­лар­га үзенең җыр-мо­ңын бүләк иткән иде. Ә инде йортларына килгән һәркем бире­дәге ихлас кунакчыллыкны тоеп, алар­ның Сәбилә апа белән пар күгәрчен­нәр кебек гөр­ләшеп яшәүләренә сокланып ки­тәләр, мал, кош-корт асрап, алар матур итеп гомер итә­ләр. Өстәвенә, Ригать ага тәҗри­бәле, һәвәскәр балыкчы да. Кичләрен исә янә репе­тициягә ашыга, ә иртәгә­сен үзенең “Калина”­сына утыра да, яшьлек дустын — тальянын алып, район үзәгенә чираттагы мәдәни чарага юлла­на. Әнә шулай, гомеркәй­ләр­нең үткәне дә сизелми икән.

Әнвәр Сөләйманов,
журналистика ветераны.
Бишбүләк районы.