“Сират күперен” кичәбез

Эссе

Агымдагы елның саннардагы кыяфәте, тәү карашка ук, тын күлдә йөзгән аккошларны хәтерләтте. Әнә бит бер-берсенә бик тә иш килгән ике баш, нәфис муеннар һәм сыгылмалы гәүдә­ләр. Шуларның янбашларына каурый, төз җилпе койрык өстә һәм алдыңда пар аккош пәйда була да куя...

Киләсе ел да, хыял иткән соклангыч мәхәббәт кошлары сыман, үтә дә матур, ямьле булыр төсле тоелган иде. Ә нишләп булмасын ди? Ил күге тыныч, хәятебез өмет-ле, алда зур ниятләр, тарихи бәй-рәм­нәр тора. Кремль курантлары суккан мәлдә якыннарыма, замандашларга аккош җыры булыр­лык гамәлләр, казанышлар телә­вем дә хәтердә. Шулай өметлә­неп аккош җырын көттек, әмма яшәгән елыбыз күсенекенә әве­релде.
Һәм ул, үз табигатенә хас бул­ган мәкерлек һәм явызлыклар кылып, 2020 санәне кешелек тарихына афәтләр елы итеп яздырмакчы. Бүген Җир шарын чолгап алган коронавирус кизүеннән сулышлар киселә, халыклар кырыла. Кайчан һәм ничек дөнья мәх­шәренә чик куелыр — монысын да анык белгән затлар юк. Әй­терсең лә, Җирне генә түгел, Җи­һанны да аһ-зарлар, төшенкелек, өметсезлек болыты сарып алган. Шик юк, пандемия күсе “иҗти­һа-ды” гына түгел, хәтта аны Аллаһ кодрәте белән Җиргә җибәрелгән җәза, сынау дип кенә дә котылып булмый. Күктәгеләр бу тиклем шәфкатьсез, мәрхә­мәтсез була алмас иде. Монда явыз адәм актыкларының кулы уйнавы ачык: “Ковид-19” вирусы, хәрби корал буларак, яшерен лаборатория-ләр­дә барлыкка китерелгән булса кирәк. Кемдер “явыз җенне” шешә­дән чыгарган, әмма, аны хәзер авызлыклый алучы юк. Булдыра алмыйлармы, яисә теләмиләрме, билгесез.
Менә чын сер кайда! Кешелек юлдан язган... Ул үз-үзенә һәлакәт әзерли... Ни җитми икән соң бу Адәм белән Һава балаларына?
Фани дөнья түгәрәк,”Ковид-19” җен-гыйфрит сыман дөнья мәгый­шәтен азар-бизәр, пыран-заран китерер дә хәле бетеп түңкәер, язган булса! Америка президенты Дональд Трамп, кояш чыгышы тарафларына йодрык изәп, вирус таратучыларны табарга, җәза бирергә җыенса да, сайлауларда янә тәхет яулый алмагач, әлеге ниятне гамәлгә ашыручы табылырмы? Табылса, син нишләрсең, татар? Югалту, кырылышларны хисаплап, җан кыючыларга үз дәгъваларыңны белдерә алыр­сыңмы? Ныклап уйла, Кара көч бик мә­керле, үтә елгыр: “Татар?! Җиде-сигез мил­лионлы кавем-Җир йөзендә тик бер тамчы... Си­нең телең, җаның, исемең бе­түгә хөкем ителгән. Дәгъваң урынсыз! Мин күктәгеләр, өстәгеләрнең әмерен үтим”.
Шундый җавап ишетсәң, нәрсә диярсең, нишләрсең син татар? Фараздагы кыенлык­ны сизүем шуннан килә, безгә кара язмыш­ны читтәгеләр түгел, татарны күралмаучылар түгел, көндәш халык вәкилләре дә түгел, ә милләт­нең сөекле әдибе Гаяз Исхакый юрый бит! Димәк, татарның үз аңында милли хис-тойгыларны туктаусыз корытып ятучы куркыныч вируслар бар. Аларның килеп чыгуы, таралуын да мин безнең замандагы һаләкәтле “Ковид-19” зәхмә­тенә ошаттым.
Патша заманында язылган “Ике йөз елдан соң инкыйраз” повес­тенда Романовлар динас­тия­­сенең социаль-рухи изүеннән интеккән татар халкының үзаңы зәгыйфь, таркау, тик мәчет, мәдрә­сә тәр­биясе алу аркасында дини хорафатларга бирелеп яши ул. Казан байларында тик үз кесәләре, үз корсак шәрифләре кайгысы. Муллалар надан, галим-голәмә вак, тар мәнфәгатьләр белән чикләнгән. Халыкның күзен ачучы, киләчә­генә туры, дөрес юл күр­сәтүче уза­маннар төркеме юк... Кайчандыр мәгъ­рифәтле мәдә­нияткә ия булган, шанлы дәү­ләт­ләр корган татар, саналган сәбәпләр аркасында бетүгә, инкыйразга дучар ителә, дип фикерли автор. Әсәр­нең азагы да өметкә урын калдырмый, соңгы Болгар варисы Җәгъфәр ана булырга җыенган хатыны Сөемби­кәнең бик әрнешле вафатыннан соң, ярым саташулы халәттә те­гендә-монда сугылып йөргәч, давыл аударган Болгар манарасы астында калып үзе дә мәңгегә күзләрен йома... Тик бу төгәл­ләнеш укучы аңында Ромео — Джульетта, Таһир — Зөһрә, Хәлил — Галиябануның мәхәббәт трагедиясе кебек кенә түгел, ә халык фаҗигасе булып кабул ителә.
Әйтәсе юк, милләтне сискән­дерә торган әсәр бу. Тик аңардан җиңел генә аралана, котыла да алмыйбыз. Чөнки язучының сизгерлеге нигезле, фикерләве халыкчан, шуның өстенә әлеге повесть идея-эстетик яктан ифрат күп юнәлешле. “Ике йөз елдан соң инкыйраз”га карап соңгы гасыр татар тормышында туган телгә, халыкка, мәдә­нияткә карата булган мөнәсәбәтләр билгеләнә, гамәлләр ачыклана. Һәм хәтта шул әсәргә нигезләнеп үз психологиясен, мәсләген акларлык сәбәп тә эзли. “Миңа тумас борын ясин чыккан язучыга ләгънәт төшсен!” — дип кычкырып әйтү­челәр, татар мохитеннән үтә һава­ланып ераклашучылар төркеме бар. “Бу милләт барыбер бетә, юкка чыга бит, үз файдамны кү­рим”, дип астыртын уйлап, аның мәктәплә­рен, нәш­риятларын ябу-чылар, телен, рухын чикләү­челәр пәйда була. Сатлык Шаһгали, Камай морза оныклары күкрәк киерә, Тукай те­лендә бер кәлимә сүз яза белмәсә дә, мил­­ләтне, халкы­быз тормышын нәфрәт­ләнеп сурәт­ләп, югары бүләк алучы романчылар һәм шуларның китапларын туган телебезгә аударучы аумакайлар да килеп чыга бездә.
“Татар мәктәбе газиз балама нәрсә бирә инде?!” — дип күрше­ләре алдында акланып, урыс мәктәпләренә гариза тапшыру өчен тезелгән ата-аналар чираты да су буе. Ил-көндә бәла-казалар чыгып, тормышлар көй­сезләнсә, үз җаен эзләп “татар үз иманын да сатар!” дигән идеяне дә чыгарырга була әлеге повестьтан... Әмма шуларга карамастан, “Мил­ләт” дигән үтә четерекле, ифрат катлаулы җанның күзәнәк­ләренә кадәр үтеп, өйрәнеп, кыю рәвештә үз сүзен әйткән Гаяз Исхакый чын татар өчен бөек тә, һаман кадерле дә булып кала. Ул үз халкын ярата, аның өчен көя, бәла-казалардан аралап калырга омтыла. Матур әдәбият әсәрләрендә һәла­кәтне тасвирлап, халыкны аңар­дан коткару идеясе салынуын онытмыйк! ”Ике йөз елдан соң инкыйраз” — нәкъ шундый изге ният белән иҗат ителгән әсәр.
Ярар, гаугалы әсәрнең уңай ягын күрдек. Ә татар халкын яманатлы чирдән, үзебезчә әйтсәк, куркыныч вирустан кем коткарыр соң? Халык. тик халык үз-үзен имләргә сәләтле. Ә им-том өчен безнең бәяләп бетергесез зур рухи мирасыбыз бар. Тик аңардан файдалану патша заманындагы ата-бабаларыбызга этник йомылу, мәчет­тәге төсле тар мохиттә авыз каплап әй­телгән мулла нәсыйхәт­ләре, имам вәгазь­ләре рәвешен алмаса иде. Мәскәүгә татар җыр­лары гына барып ирешмәсен, андагы галим, зыялыларны, дәү-ләт кешеләрен, татарның телгә, әдәбиятка, милли тәрбиягә кагылышлы фәнни концепцияләре дә тәэсирләндерсен иде! Тик Русия, дөнья киңлекләренә чыгып кына без милләтебезгә карата булган кимсетүле карашлардан котыла алабыз. Бу ихтыяҗ һәр өлкәдә сизелә. Әйтик, без туган телебезне матур, бай, борынгы дип сыйфатлап, аның белән чиксез горурланабыз. Әйе, бу телдә борынгы Кол Гали “Йосыф кыйссасы”н язган. Габдулла Тукай әткәм-әнкәм телендә иҗат иткән ши-гырь­ләре белән бөтен төрки дөнья­сын хисләндергән. Туган телебез патриот Муса Җәлилнең керсез тойгылары белән сугарыл­ган шигъри юлларын якты дөньяга алып чыгып, шагыйрьне үлемсез иткән.
Әмма милли үзаллылыкка ирешкән заманда акылга сыймаслык эшләр эшләнә. Чит өлкәләрдә генә түгел, Татарстанда да бу тел­не мәктәпләрдә укыту кими, ВУЗларда милли бүлекләр ябыла. ЮНЕСКО исәбе буенча дөнья шиваләре арасында ундүртенче урында, Кытай лөгате белән янәшәдә торган татар теленең бетүчеләр рәтендә торуы ышандырмый. Кем мондый уйдырманы тарата, каян чыккан һәм нигә кирәк Тукай телен кысрыклау? Татар теленең килеп чыгышына караган очсыз-кырыйсыз бәхәс­ләргә кереп чумганчы, профессорларыбыз, академик­ларыбыз­ның бүгенге телебезнең язмышы, киләчәге хакында гыйльми хез­мәтләр язып, киң даирә­ләр­­дә танылуы дөресрәк булмасмы? Телебез өчен көрәшкә чыгудан аларны нәрсә тота соң? Фән­ни карьера өчен борчылу­мы, әллә милләт язмышына битарафлыкмы бу?
Һаман Гаяз Исхакыйның мәгъ­лүм әсәрен искә төшерәм. Ай-һай еракка караган бу язучы! Хә­ер, халыкларның үзаллы мәгый­шәте киңәеп, тел, рух ирке актуальлек алган заманда тел өчен көрәшнең галим педагогларны гына түгел, ә авызыннан сүз чыккан һәр кешене — олысын, кечесен җәлеп итүен аңларга бик вакыт безгә. Шөкер, бу яктан татар­ның акыллы фикер­ләрен, киңәш­ләрен җыйсаң, соклангыч китап чыгарып булыр иде. Тик чыкмый шул, чыкса маңкортлар, маргиналлар, тел-лө­гать пиратлары бу кадәр ишәймәс тә иде. Боларның Дәрдмәндне ишеткәннәре бармы икән?
Урысча күп сүзең,
азы татарча,
Белалмыйм, кем син —
урысмы, татармы?
Ничектер белмәдек
исме шәрифең:
Хәсәнме, юкса Иванмы,
Макармы?
“Абдул Абдуличкә” шигырендә маргинал типны ныграк ача тө­шеп, Дәрдмәнд әйтә: “Кайчаннан бирледер ык-мык итеп син, көчән-дең көчкә аңлаттың сүзеңне!” Һәм ал­­дагы тезмәләр­нең бер­сен­дә тел сафлыгы хакындагы уйларын гомумиләш­тереп, киңә­шен дә укучысына җиткерә:
Кил, өйрән, и туган,
бер башка телне,
Күп телләр
белү яхшы һөнәрдер.
Катыштырма
вәләкин телгә телне,
Тел уйнатмак
наданлыктан әсәрдер.
Дәрдмәнднең “Татарлыктан татар һич гарь итәрме, кеше үз исмене инкяр итәрме” дигән юлларын байтак замандашлар күңе­ленә җуелмас хәрефләр белән язарга вакыт.
Тагын шуны әйтик, мәшһүр “Ко­раб” шигыренең авторы — гаҗәп үзенчәлекле шәхес. Ул рухани, вәгазьче яисә мөгаллим, тәрбияче дә түгел, ә бик зур алтын приискасы хуҗасы — эшмәкәр. Ягъни ул хәзерге “Яңа урыс”, ”Яңа башкорт,”Яңа татар” төркеменә керерлек шәхес. Шул ягын күздә тотып, Дәрдмәндне замана элитасына тәкъдим итсәң, мөгаен, боларның колаклары үрә торыр, тел белү, сөйләм мәдәниятенә ия булу таләпләрен үтәү мөһим бизнес шарты итеп саналыр иде. Телгә карата мондый мөнәсә-бәтнең милләт язмышына уңай тәэсир ясаячагы бик ачык. Әйе, телнең милли тормыштагы кулланылышы, тел мәдәнияте, сөй­ләм осталыгы мәсъәләләре заман өчен бик тә актуаль. Чөнки шул сыйфатлардан чыгып кешене, аның аша милләтне үз итү, хөр­мәтләү башлана. Чынлап та, матур туган телне ник ямьсезлибез соң без?
Халык язучысы Зөлфәт Хәким­нең “Ана җыры” романындагы җырчы Алсу әлеге сорауга һич көтелмәгәнчә җавап бирә: ”Чын татарча сөйләшә башласаң, күп­ләр аңламый. Шуңа да урысча сүзләр кыстырырга күнектек...”
Менә бит ничек, күп милләт-тәшләрдәге тел бозу телне бел-мәү­дән түгел, ә тел на­данна­ры­ның басымыннан, атап әйткәндә, маргиналларның көен көйләүдән килә икән! Алсу янәшәсендә булсам, мин кайнарланып: “Юк, һич тә бу юлга басарга ярамый, сылукай”, — дияр идем. “Туган телдә гәп­лә­шү теләге яхшы ният, әмма моның өчен милләттәш­ләрнең туган телне белүе кирәк. Өйрән­сеннәр! Югыйсә, Тукай теленең ба­зар, яисә Дәрдмәнд әйткәнчә, кухня теленә, “ык-мык” итеп аралашу чарасына әйләнүен көт тә тор... Тел хыянәтенә барма Алсу, аның бөтен шартын китереп, сандугач кебек сайра! Үзеңә хөрмәт, мәхәббәт уят!
Замана таләпләреннән чыгып туган телебез хакында уйланасы мәсъәләләр, әйтеләсе сүзләр ифрат күп әле. Каләм иясе буларак, аерым мөхәррирләрнең язмамнан бик күп сүзләрне сызып ташлавы белән килешмим. Янәсе, иске, бо­рынгы сүзләр, диалекталь берәмлекләр кулланам. “Авыл” төшенчәсе булганда, нишләп “сала” сүзен язмама кертәм мин? Боларны хәзерге укучы аңлармы янәсе? “Сала” сүзен дуңгыз ите дип аңласалар, нишләрсең?
Мондый тел цензурасы каләм мөмкин­лекләрен дә, укучының дөньяны танып белү тирәнлеген дә чикли, тарайта. Халык кулланган, әйләнешкә кергән һәм уеңны уйдырып салу мөмкинлеген тудыра икән, сүзне яшәтергә кирәк! Ә “укучы аңлармы?” — принцибы һич тә мөхәррир хәстәре түгел, ә укучылар проблемасы ул. Сүзлек­ләр бар, өйрәнсеннәр, тел байлыгын тулыландыру — алар файдасына.
Журналистлар халкына да әйтер сүзем бар. Совет заманында фиркә вәкилләре буларак, алар үзләрен дүртенче власть итеп раслыйлар. Икътисади җинаять­ләрне фаш иткән Эдуард Петров сыман, кыю, тәвәккәл Мәскәү журналистлары бу миссияне дәвам итсә дә, төбәктәгеләргә әлеге югары титул туры киләме? Бәлки аларга кешегә, милләткә якынаю, үзләрен шулар­ның мәнфәгатен яклаучысы итеп раслау дөресрәк­тер? Базар чорындагы җәмгыять үсеше каршылыклар кискенләшү белән сыйфатлана бит. Матбугат, радио, телевидение чараларының гуманистик асылын саклау — үтә дә мөһим бурыч. Әмма бу тенден­цияне гамәлгә керткәндә чаманы югалтмау кирәк. Әлеге кыйм­мәтле мәгъ­лүмат чаралары халыкка мәгыйшәт өчен файдалы киңәш-ләр бирү, аш пешерү, кайнатмалар әзерләү серләре белән уртак­лашу яисә дус-ишләрне, туганнарны эзләү бюросына әвере­леп китмәсен иде. Бихисап сәүдә, икътисад рекламалары тезмәсе, сәгатьләр буена туган көн, юбилейлар белән котлаулар ташкыны эшкә чумган ата­ның көйсез баланы юату өчен кыйм­мәтле уен­чык тоттыруын хәтерлә­тә: “Мә уйна, тик тавышың гына чыкмасын!”
Халыкны, милләтне борчыган рухият мәсьәләләре азмыни соң? “Юлдаш” радиосында җыр марафонын оештырган Азат Фазлый-әхмәтов, минемчә, хуплауга лаек. Матбугатта чыккан проблемалы язмалар, мәкаләләр буенча фикер алышулар үткәрергә мөмкиндер. Радио аша замана авторларының иҗаты белән таныштырып бару, шигырь, хикәяләрне сәнгатьле итеп укуны ешрак оештыру тәэ­сирле, отышлы булыр иде. Ул ча­гында халык китап укымый, матбугатка язылмый дигән аһ-зар­ларга урын да калмас, шәт.
Таркаулыкның, зур хис-омтылышлар, югары кыйммәтләрдән ераклашуның милләтне көрчеккә китереп терәвен Гаяз Исхакый искәртте бит. Белә торып, бер ук тырмага кабат басмыйк, кардәш-ләр! Безгә фикри ачышлар ясау, рухи табышларга ирешү, күңел­ләрне кузгату, дулкынландыру маһирлыгы кирәк! Хет кечкенә булсын, хет гади тоелсын, әмма алардан килгән хис кешене халыкка якынайтсын, замандашка үз милләтенең җанын ныграк, тирәнрәк тоярга ярдәм итсен...
Күптән түгел ТНВ журналисты Альберт Шакиров мәшһүр “Юлчы” булып Башкорт­станның берничә авылында матур-матур тапшырулар ясагач, Туймазы районындагы Мәтәүтамак саласына да килгән. Ул гадәтенчә авыл тарихы­ның кызыклы сәхифәләрен ачты, ямьле, таулы-тугайлы табигатенә сокланды. Яшәү, тормыш көтү хәлләре турында фермер Мөнир Гарифуллин белән сөйләшкәндә дә (форсаттан файдаланып әйтеп китим, 1980 елда студентлар тө­зелеш отрядының гаяр комиссары, Башкорт дәүләт универси­тетының урыс теле һәм әдәбияты бү­легенең икенче курс шәкерте Мө­нир Гарифуллин белән “Авдон” кошчылык фабри­касының түбәсен япкан идек. Экранда үзен күргәч кул изәдем: ”Сәлам, картлач!”) авыл хакимияте кешеләре, картлар төркеме белән гәпләшү үткәр­гәндә дә кагылмаган соравын гади бер авыл агаена бирде:
— Казан тирәсендә дә сездә­гечә саф, матур итеп сөйләш­ми­ләр, урысча сүзләр кыстыру га­дәте көчле. Туган телдә шулай ма­тур итеп сөйләшү ихтыяҗы сезгә каян килә?
Агаебыз каушап, югалып калмады: “Ата-бабалар гадәтен дә­вам итеп яшик дисәк, үз телебездә матур итеп сөйләшергә тиешбез инде. Телне аны сакларга кирәк!”
Бу — ачыш! Зирәк журналист янәшәсендә гади авыл кешесе­нең югары идеал хакында үз уе, сүзе белән ясаган ачышы. Ә кабатланулардан хакыйкать һич зәгыйфьләнми. Сүз сүзне, уй уйны үстерә генә бара. Чынлап та әлеге тапшыруны карагач “кылт” итеп күңелгә үткәннәрдән бер хатирә искә килеп төште. Уфаның Нижегородка бистәсен­дәге 25нче мәктәптә университет методисты булып студентлар практикасын уздырам. Татар телен һәм әдә­биятын укыту монда яхшы гына куелган. Салихов дигән абзыйның (исемен инде хәтерләмим) шәһәр үзәгеннән, берничә транспорт алыштырып, малаен әлеге мәк­тәпкә укырга йөртүе гаҗәпкә калдырды. Укучы да әле бик яшь, башлангыч сыйныфта гына.
— Абзый, бик мәшәкать­ләнә­сез бит, ана теле тәрбиясеннән баш­­ка малай үсмәс дип куркасызмы әллә? — дип шаяртмакчы булдым.
Ата кеше бу хакта еш уйланган, күрәсең:
— Милләтебез бетмәсен, тамыры корымасын, дип яшәсәк, безгә балаларны татар итеп үстерергә кирәк ләбаса, энекәш!
Салихов кебек фидаиллар күп бездә. Алар халык тәшкил итә, милләтнең таза, нык үзәге булып оеша, авырлыклардан курыкмыйча, каушамыйча якты киләчәккә атлый... Җаныбызда яшәү, көрәш иммунитеты сау һәм көчле бул­ганда без — үлемсез!
Хыялым аккошларга тиңләгән күсе елы белән хушлашканда мин әнә шундый сөенечле уйга килдем. Әлеге эссе, метафора кулланып әйтсәм, быелгы аккош җырым булды. Тик соңгысы булмасын. Кешелек кылдан нечкә, кылычтан үткер сират күпере аша вакыт сынауларын үтеп, киләчә­генә атлый...

Сәгыйдулла ХАФИЗОВ,
язучы.