Ташъязмалар нинди сер саклый?

Стәрлебаш төбәгенең милли-мәдәни һәйкәлләренә багышланган китап дөнья күрде.

Күптән түгел Татарстан Фәннәр академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының фәнни хезмәткәре Венер Усмановның “Башкортстан Республикасы татар эпиграфик һәйкәлләре: Стәрлебаш авылы” китабы дөнья күр­де. Бакча авылында туып үскән якташыбыз Венер Мөдәрис улының бу хезмәте Стәрлебаш тарихын халыкка җиткерү юлында башкарган эшләренең иң саллысыдыр.

Урал буе төбәге элек-элек­­тән татар ханлыклары бе­лән тыгыз бәйләнештә яшәгән. Та­рихның төрле чорларында бу җирләр Болгар, Алтын Урда, Казан ханлыгы, Ногай Урдасы кебек татар дәүләтләре составында саналган, биредә фин-угыр, төрки халык­ларның ата-бабалары үзара тыгыз мөнәсәбәттә гомер кичергән. Идел-Урал буйларында бүгенге татар, венгр, башкорт, нугай һәм башкалар аерым бер халык буларак тәгаенләнү юлына аяк басканнар. Шуңа күрә бу төбәкне тарихи ватаныбыз итеп карау хакыйкать­кә хилафлык китерми. Моны без XIX йөз ахыры-XX йөз башы татар, башкорт, казах халыклары мәдәния­тендә мөһим роль уйнаган Стәрлебаш авылы тарихына мөнәсәбәттә дә ачык күрәбез.
Стәрлебаш төбәгенең үз чорында күренекле мәгърифәт учагы булуын биредәге гарәп язулы ташъязмалар да дәлилләп тора. 1913 еллар тирәсендә авыл зираты Мөхәммәдхарис Тукаевның улы Габделкадыйрның матди ярдәме белән биеклеге бер метрдан да артмаган таш дивар белән уратып алына. Стәрлебаш зиратының уртасында урнашкан “Хәзрәтләр каберлеге” дип аталган урын үзе бер тарихи-архитектура комплексын тәшкил итә. Биредә Стәрлебаш руханилары Габдулла бине Гадел­шаһ, Нигъмәтулла, Мөхәм­мәдха­рис, Мөхәммәдхаррас, Хәбибулла, Габдулла, Гобәйдулла Тукаевлар, Зәйнулла Галикәев, Гали Ысанали улы, Хафизмөхәммәд бине Нариман, Фәхреддин бине Хөснемө-тәвәллид, Гаид бине Фазлулла, Әбү­нәгыйм бине Мөхәмм­мәдьяр, Габдрахман Айдабулов һәм башка мөхтә­рәм затларның кабер ташлары бүген дә кадерләп саклана.
Авыл зиратындагы борынгы кабер ташы язулары чагыштырмача яхшы сакланган. Ташка матур итеп калкытып язылган һәм бизәп эшләнгән бу ядкәрләр эстетик һәм тәр­бия бирү ягыннан гаять зур кыйммәткә ия. Биредә андый ташларның саны ике йөздән күбрәк дигән фикерне белдерә автор.
Стәрлебаш авылының үзендә генә төрле һөнәр ияләре белән бергә дистәгә якын таш язучы оста яшәгән: Гали хәлфә бине Ысанали әл-Казакый, мулла Габдулла бине Мөхәм-мәдхарис Тукаев, хаҗи Габдеррәхим Галиев, мулла Габдеррахман Айдабулов, мулла Латыйфулла бине Зәй­нулла Гали­кәев, Габделвахид бине Әбүнә­гыйм, Габделмәҗид бине Әбү­нәгыйм, Хәлим Габделмәҗид улы Монасыйпов һәм башка­лар­ның исем­нәрен атый алабыз. Әмма кайбер осталарның исем-шәриф-ләре бүген дә фәнгә билгесез булып кала килә, чөнки һәр хаттат та үзе язган ядкәргә култамгасын салуны мәҗбүри санамаган.
Автор тарафыннан җыентыкта хронологик тәртиптә Стәрлебаш ташъязмаларыннан 148 берәмлек эпитафик үрнәк укучылар игътибарына тәкъдим ителә. Шулай ук китап­ның кушымта өлешендә Стәр­ле­баштан читтә мәрхүм булган бу төбәк тарихы белән бәйле берничә күре­некле шәхеснең ташъязмалары да урнаштырылган. Китапта таш язучы осталарның исемлеге, ташъязма­лар­ның төсле фото­сурәт­­ләре дә тәкъдим ителә.
Халкыбызның борынгы үткәне­нә караган беренчел чыганак­ларның бик аз калганын исәпкә алганда, җыентыктагы ташъязма истәлекләр­нең фәнни кыйммәте аеруча зур. Вафат булган шәхес­кә бәй­ле рәвештә, алар милли тарихыбызның мөһим сәхифә­ләре булып тора, халыкның мә­дәни һәм әхлакый яшәеш дәрәҗәсен чагылдыра.
Ташъязмаларны уку өчен гарәп язуын тану гына җитми, элекке төрки-татар телен, гарәп телен һәм орфографиясен, почерк үзен­чәлекләрен, татар ташъязма истә-лек­ләренең традициясен, җирле тарихны яхшы белү кирәк.
Стәрлебаш төбәгендәге зиратларда сакланган борынгы кабер ташларын тарихи һәм фәнни яктан өйрәнүне Венер Усманов утыз ел дәвамында башкарып килә. Күп көч таләп иткән бу эшнең нә­тиҗәсе татар тарихы өчен ышанычлы чыганак һәм әһәмиятле материал булып тора. Венер Мөдә­рис улының эпиграфик истәлекләргә багышланган бер­ничә хезмәте мо­ңар­чы да дөнья күргән иде. Ул хез­мәтләр Стәр­лебаш төбәгендә яшәүче якташ­ларыбызның, белгеч­ләрнең уңай бәясен алды. Аңлашыла ки, бу төбәктәге кабер ташы язма­ларының саклануы ул, беренчедән, борынгыдан халкы­бызның дәүләт­челеге һәм язма культурасы булуын күрсәтә. Икенчедән, миллә­тебез, тормыш кыенлыкларына карамастан, даладагы ерак авылларда булса да, борынгыдан кил­гән ташъязу сәнгате тради­ция­ләрен сакларга омтылган. Стәрле­баш авылындагы кабер ташлары да – шуңа дәлил. Бу язма чыганаклар Стәрлебаш төбәгенең тарихын ачыклау өчен дә кыйммәтле материал булып хезмәт итә. Мәгъ­лү­матлар ягыннан бай булган чираттагы җыентык, татар халкының Башкортстан Республикасы терри­ториясендә урнашкан тарихи һәм мәдәни һәйкәлләр тасвирламасын тәшкил итә. Хезмәт Идел-Урал тө­бә­ге тарихын, мәдәниятен өйрә­нүче галимнәр, Стәрлебаш төбә­ген­дә яшәүче татар халкының тарихи, мәдәни, рухи мирасы белән кызыксынучы укучылар өчен тәкъдим ителә.

Нуридә НАСЫЙБУЛЛИНА,
филология фәннәре кандидаты, Татарстан Фәннәр академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының өлкән фәнни хезмәткәре.