Меңьеллык тарихыбызны тиешенчә хөрмәт итәбезме?

Күренекле үзешчән композитор, шагыйрь, “Милли аваз” халык ансамблен оештыручы, популяр җыр­лар авторы, шагыйрьләр-нең һәм артистларның дусты һәм ярдәмчесе Мидхәт Әбделмановка “Башкорт­станның атказанган мәдәният хезмәткәре” дигән мактаулы исем бирелде. Дәүләт бүләген аңа республика Башлыгы Радий Хәбиров үзе тапшырды. Гомеренең матур үрен Мидхәт Әбделманов “Ашкынма, гомер” дип аталган саллы китабы һәм популяр җырлары белән каршылады.
Түбәндә аның телебез һәм мәдәниятебез үсешендәге көн­үзәк мәсьәләләргә багышланган язмасын тәкъдим итәбез.

Русия статистика идарәсенең илдә халык саны буенча соңгы мәгъ­лүматлары белән танышырга мөм­кинлек чыкты. Аларда 2023 елның 1 гыйнварына илдә 146 миллионнан артык кеше яшәве тер­кәлгән, ә бу, статистикадан күренүенчә, бер елда халык са­нының якынча 550 мең кешегә кимүе турында сөйли. Бу белеш­мәләрдән янә шул мәгълүм: шәһәр­ләрдә — 109 миллион, авыл җирендә исә 37 миллион, тирәсе ке­ше гомер кичерә икән.
Ил халкының ярты миллионнан артык кешегә кимүе — борчылырга сәбәп бирүче хәвефле хәл, әлбәттә. Кеше гомерләре гаҗиз, әмма үткән еллардагы пандемия сынавын исәпкә ал­саң, югалтулар белән килешми чара калмый. Яңа ел алдыннан гына шул ук “Росстат” 2021 елдагы җанисәп йомгакларын да бастырып чыгарган иде. Белүе­безчә, ил күлә­мендәге бу чара 2020 елда үткәрелергә тиеш булса да, ковид афәте аркасында 2021 елга калдырылды, әмма рәсми рәвештә мәгълүмат­лар 2020 елдагы итеп күрсәтелә.
80 яшьлек гомеремдә миңа эш­ләгән чорда, төзүче һөнәренә бәй­ле, саннар белән байтак эш итәргә туры килде. Укучыны бер­никадәр ялкытсам да, янә бер­ничә генә сан китереп үтим. 2020 елдагы җанисәп мәгълүмат­­ларыннан күренүенчә, 2010 елдагы нәтиҗәләр белән чагыштырганда, Ру­сия­дә татарлар 600 мең кешегә кимегән. Татар­ларның азаюы Башкортстан Республикасында да күзә­телә. Берникадәр кимү урысларга да кагыла. 2020 елдагы җанисәп нәти­җәләре югарыда күрсәтел-гән халыкларның Башкортстандагы нисбәтенә үзгә­реш­ләр дә керткән булып чыга. Хәзер Башкортстанда яшәүче­ләрнең 35,8 процентын — урыслар, 31 процентын — башкортлар, 23,8 процентын татарлар тәшкил итә.
Китерелгән статистикадан нинди нәтиҗә ясарга мөмкин? Туган телләрне өйрәнүгә нигез­нең гаиләдә салынуын һәркем белә. “Ана теле” төшенчәсе дә шуннан. Аннары телне өйрәнү балалар бакчасында һәм мәк­тәптә дәвам итә. Ягъни процесска тәрбиячеләр, укытучылар җәлеп ителә. Алар­ның бу юнә­леш­тәге эшчәнлеге уку-укыту программаларында анык күрсә­телгән.
Әйтергә кирәк, әлеге ысул татар балаларына туган тел нигезләрен өйрәтүдә совет чоры мәгарифенең нигезен тәшкил итте, еллар дәва­мында камил­ләштерелде. Шуңа да мәктәп­ләрдә татар телен галим­нәр тарафыннан кабул ителгән программалар буенча максатлы укыту нәтиҗәсендә, балалар, татар әдәби теле кануннарында каралганча сөй­ләшә белү белән бергә, тел теория­се буенча күп­медер күләмдә мәгъ­лүмат та алды. Шуңа бәйле, татар теле мохитендә үскән әлеге балалар, буыннар агышында җәмгыятьтә өлгереп, ил гражданы булып җитешкәч, уздырылучы җанисәп алуда аңлы рәвештә үзләрен татар милләтеннән дип күрсәтте.
Моның нәтиҗәләренең халык санында уңай чагылыш табуы аңлашылып тора. Моңа өстәп, туган татар телендә иркен аралашкан балаларга урыс теле бе­лән бергә чит телләрне дә уңышлы үзләштерү мөмкинлек­ләре ачылды. Тәүге карашка га­ди генә тоелган әлеге үзенчә­лекләр халык саны артуга, мил­ләт язмышына хәлиткеч йогынты ясады, аның мәдәни яктан үсе­шенә киң юл ачты.
Ни аяныч, ил тормышындагы 90нчы елларга кадәрге әлеге чорны сагынып сөйләргә генә калды. Горбачевның үзгәртеп кору еллары милли мәгариф үсешенә саллы уңай йогынты ясар, дип, бик зур ышаныч белән көтсәк тә, өметләр акланмады. Хәзерге чорда исә бу юнәлештә нәрсә күрә­без? Татар телен һәм әдәбиятын укыту программаларына зур үзгәрешләр кертелү сәбәпле, дәресләр саны да нык кыскарды. Балалар саны азаю аркасында Башкортстанда бихисап мәктәп­лә­р ябылды.
Белүебезчә, мәктәпләрдә татар сыйныфлары ачу мәсьәләсе хәзер җәмәгатьчелек карамагына тапшырылды. Ягъни балаларын татар телендә укытуга ризалыкны ата-аналар бирә.
Иҗатыма бәйле, миңа мәк­тәп­ләр­дә еш кына әдәби кичә­ләрдә, бәй­рәмнәрдә катнашырга туры килә. Чыгыш ясаганда балалар сине зур игътибар биреп тыңлый кебек, залда чебен очкан тавыш та юк. Элегрәк моңа шатланып бетә алмый идем – сөйләгәннәрем укучыларны бик тә кызыксындыра, димәк. Аралашу максатында балаларга берничә сорау биргән идем – ләм-мим сүз дәшүче юк. Шунда яшь тамашачы­ларымның берсе басып: “Абый, без Сезне яхшы аңлыйбыз, шигырь­лә­ре­гез дә әйбәт, әмма моны саф татарча аңлата гына алмыйбыз, ә урысча сөйләргә кыенсынабыз”, — дип ярып салмасынмы?! Шуннан соң, җырларымны башкаручылардан якташларым Рөстәм Асаевны, Фәнидә Сәфәр­галиеваны, Филүс Каһировны беләсезме, дип сорадым. Күпчелек аларны белми булып чыкты. Үсеп килүче яшь буын­ның татар әдәбиятына, мәдәния­тенә мондый дәрәҗә­дә­ге битарафлыгы мине тетрән­дерде. Үземнең яшьлек елларым исемә төште – аларның зур өлеше, хезмәтемә бәйле, Чиләбе тарафларында урыс мохитендә үтте. Радиодан Илһам Шакиров, Әлфия Авзалова, Фәридә Кудашева җыр­лаганда туган якларымны сагынудан елаганымны хәтергә төшер­дем. Ә хәзерге буынга мил­ләтебезнең бу асыл затлары бөтенләй чит булып чыга бит!
Милли үзаңның хәзерге аяныч­­лы дәрәҗәсендә татарлар саны­ның соңгы ике җанисәп аралыгында Русия буенча бу кадәр кискен кимүенә гаҗәпләнәсе юк, әлбәттә. Бу җәһәттән шуны бел­дерәсе килә: соңгы 20 елда Ру­сиядә, шулай ук Башкорт­станда һәм Татарстанда, татар халкы мәнфә­гатьләрен кайгырту бурычлары йөкләтел­гән дәүләт дә­рәҗә­сендәге министрлыклар, янә дә байтак милли оешмалар барлыкка килде. Җәмәгать башлангычында эшләү­челәре дә бар. Ни аяныч, аларның “эше”­нең нәтиҗәсе генә тоемлы түгел. Мәсә­лән, 2020 елдагы җани­сәп алдыннан милли хәрәкәт бер мәлгә шактый көчәеп алды. Минемчә, мил­ләтне яклауда активлыкны теге яки бу вакыйга уңаеннан гына тү­гел, ә даими күрсәтү таләп ителә, ягъни бу эш алдан уйланылган максат буенча башкарылырга тиеш.
Бу җәһәттән дәгъваларның иң зурысын Бөтендөнья татар конгрессына юнәлтергә җөрьәт итәр идем. Сүз юк, Бөтендөнья татар конгрессы безнең Башкортстанда актив эшчәнлек алып бара, аның ярдәме белән байтак әдәби-мәдәни чаралар оештырыла. Үткән елда Туймазы райо­нының Төмәнәк авылы янәшә­сендәге “Бабай утары” татар мә­дәни үзәгендә Башкорт­станның иҗади коллективлары фести­валенә мин җитәк­челек иткән “Милли аваз” ансамбле дә чакырылган иде. Әмма төрле сәбәпләр табып, коллективны җыр-моң бәйгесенең беренче өлешендә генә катнаштырдылар, безгә кунарга урын да табылмады... Бу, әлбәттә, бик тә авыр тәэсир калдыр­ды.
Шул ук вакытта, Бөтендөнья татар конгрессына Башкортстандагы милләттәшләр белән тыгыз бәйлә­нештә эшләве җитешмә­вен дә билгеләми булмый. Халыклар дуслыгын ныгытуга зур өлеш керткән чара — теплоходта “Болгарга сәяхәт” программасы, төрле сәбәпләр табылып, 2017 елда гамәлдән чыгарылды. Янәсе, автобуста йөрү хә­веф­сезрәк, шуңа бәйле, Уфа — Казан маршруты мәшәкать-сезрәк булып чыкты. Гаять зур байлыкларга ия ике тугандаш республикада Агый­дел­дә йөзәрлек теплоход ялларга акча табылмады.
Бу хәлләр барысы да минем күз алдымда үтте, чарасызлыктан күңел төшенкелегенә бирелерлек дәрәҗәгә җиткән чакларым да булды, әмма кулларымны салындырмадым, сайлаган мәсләгемә тугры калырлык көч таптым. Милләткә, туган ягыма, шулай ук Татарстанга багышланган дистә­ләрчә җыр иҗат иттем. Аларның исемлеге зур гына, әмма берни­чәсен санап үтим. Төрле елларда “Универсиада”, “Болгар”, “Ялкын”, “Казан”, “Ак калфак”, “Татарстан” җырлары язылды. Әйт­кәндәй, “Татар­стан”­ны җанисәпкә махсус багышлап иҗат иткән идем, аңа милләтне туплау идеясе салынды. Исемнә­реннән үк күре­нүенчә, югарыда телгә алынган сәнгать әсәр­ләре тугандаш республиканы данлый.
Тамашачылар да җылы кабул иткән әсәрләрем танылган эстрада йолдызлары башкаруында яңгы­ра­­ды. Мәсәлән, “Универсиада” җырын якташым Рөстәм Асаев гаять аһәңле башкара. Сәнгать белгечләре, моннан тыш, Рөстәм Вәлиев, Алмаз Хәсәнов башкаруындагы җыр­ларым да югары таләпләргә җавап бирә, дип исәпли. Мактана дип уйламагыз: бу җырлар — күтәрелгән темалары, әдәби теле, музыкаль бизә­леше ягын­нан да иң зәвыклы тың­лау­чы­лар күңеленә ятардай. Өстәп, янә шуны әйтер идем: әлеге җырларым илебезне, халкыбызны данлый, рухи югарылыкка өнди, туган телнең мөмкин­лек­ләре зур булуын ачып сала. Саналган сыйфатларга тулысынча ия булса да, нәкъ менә “Татарстан” җырының Татарстан Республикасы юбилеенда сәхнәгә чыгарылмавы берни-кадәр кәеф­не кырды, әлбәттә. Авторның 80 яше тулуга багышланган тантанада исә ул зур уңыш казанды, ягъни куелган киртәләргә карамастан, тамашачыга барып иреште. Форсаттан файдаланып, шуны да белдерәсем килә: юбилей концертым Казанда да оештырылырга тиеш иде, әмма бәгъзе берәүләр вәгъдәләрен онытты.
Туган телгә мәхәббәт тәрбия­ләү — бик тә катлаулы гамәл, ул зур көч һәм хезмәт салуны таләп итә. Игелекле бу эшкә бөтен халыкны җәлеп итү чоры җитте, чөнки телебезне саклап калу башкача мөмкин түгел.

Мидхәт Әбделманов,
Башкортстанның Язучылар берлеге әгъзасы, атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.