Остазлыкның юктыр чикләре...

Татар тел гыйлеменең узаманы, мөгаллимнәр тәрбиячесе, галимнәр остазы, җәмәгать хадиме, күпкырлы талант иясе һәм якты шәхес Мирфатыйх ага Зәкиевнең кешелек сыйфатларына сокланмый мөмкин түгел. ХХ йөз башы татар зыялыларының рухи бөеклеген, сүнмәс мәгърифәт нурын, гуманизм биеклеген үзенә туплаган кеше ул. Аның акыл зирәклеге, җитәкчелек маһирлыгы, эшкә сәләтлелеге, халкына бирелгәнлеге тормыш юлына аяк басучы яшьләр өчен гомерлек үрнәк булырлык.

     Мирфатыйх ага Зәкиев белән шактый гына аралашу форсаты миңа да тиде. Әдә­биятчы булсам да, синтаксис курсын университетның филология факультеты татар-урыс бүлегенең 4 курс студентларына укытырга туры килде. Кафедра мөдире Радик Сибәга­тов, үзе дә синтаксис­ның бик мөһим өлкәсе – предикативлык теориясе буенча докторлык диссертациясе яклаган кеше буларак, синтаксис­ны өйрәтү­нең кайбер серләре белән уртаклашты һәм Мирфатыйх ага Зә­киев дәреслекләре нигезен­дә эш итәргә тәкъдим итте. Шулай итеп, минем өчен синтаксис тел беле­менең иң кызыклы өлкәсе булып китте һәм журналистлык тәҗрибәмдә бик зур таяныч та булды.
    Мирфатыйх ага Зәкиев остазыбыз һәм коллегабыз, галим һәм язучы, Башкорт­станның халык язучысы Суфиян абый Поварисов диссер­тацияләренең фәнни җитәк­чесе булды һәм хәзерге Уфа фән һәм технологияләр уни­верситетының татар филологиясе һәм мәдәнияте кафед­расының үсешенә һәрьяклап булышлык итте.  
  Мирфатыйх ага белән һәр­төрле фәнни конферен­ция­ләрдә Уфада, Стәрлетамакта һәм Казанда әледән-әле очрашып тордык, Тукайның бер юбилеенда Кушлавычка бер автобуста да барырга туры килде. Шунда аның бик шәп гармунчы булуын күрдем һәм коллегалары белән дустанә-ихлас мөнәсәбәтләрне кора белүенә шаһит булдым. Азат абый Әхмәдуллин белән бер­гәләшеп, алар гармун тарта, калганнар кушылып җырлап бардык.
Казанга бер баруымда, Мирфатыйх аганың 80 яшьлек юбилее якынлашкан көннәрдә, аның Фәннәр академиясендәге кабинетында әңгәмәләшеп тә утырдык. Мирфатыйх ага сөй­ләшер өчен бик уңайлы, җор телле, дәрт-дәрманлы, актив һәм теремек кеше булып чыкты. Аның өстәл ас­тын­нан гармунын алып уйнап җибәрүе аралашуыбызны бизәде, рәс­милекне онытырга ярдәм итте. Шулай итеп, бик тә ихлас сөйләшүнең куанычлы мизгелләрен татырга туры килде.
   Мирфатыйх аганың ул чакта бик популяр бул­ган “Татар халкы те­ленең барлыкка килүе” китабы белән таныш булганга, мин аңа бик теләп татар халкы тарихы буенча сораулар бирдем һәм эзлекле җаваплар алдым.
    Халкыбызның бөек шәхесе, филология фәннәре докторы, профессор, академик, Русия­нең һәм Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, фән һәм техника өлкәсендә Татар­станның Дәүләт премиясе лауреаты, Казанның шәрәфле шәхесе, СССР орден һәм ме­дальләре кавалеры, Җир шарында тормышны саклау ры­царьларының Бөтендөнья парламенты әгъзасы һәм парла-ментның Ак Тәре Ордены кавалеры, “Халыкара ел кешесе” (1992, 1993), Уфа фән һәм технологияләр универ­ситетның шәрәфле докторы Мирфатыйх ага Зәкиев белән аның ифрат бай, бәрәкәтле һәм фәһемле гомер сәхифә­ләрен барлыйбыз.

“Кояштан иртә торам”

– Мирфатыйх ага, безнең халыкта, “мәгърифәт эстәү, белем алу – энә белән кое казуга тиң”, – дигән гыйбарә бар. Сез гади авыл малаеннан фән үрләрен яулаган галим, академик, фәнне һәм мәга­рифне оештыручы шә­хес дәрәҗәсенә үсешкәнсез. Фәнгә юлыгыз нидән башланды, һәм шул юлдагы авырлыкларны җиңәргә нәрсә ярдәм итте?

  – Моның өчен үзеңдә ом­тылышыңа, максат-мәсләгеңә барып җитү гадәте тәрбия­ләргә кирәк, дип уйлыйм, һәм ул миңа бик яшьли салынды да. Чөнки яшь вакытта, әтидән калгач, гаиләне тәрбияләргә туры килде. Студент чагымда да гаиләне кайгырту миңа йөк­ләнгән иде, чөнки әни янында миннән башка өч бала. Мин – өлкәне.
 Балачакта, мәктәп елларында да шулай булды: мин үземне гаиләбез өчен җавап­лы итеп санадым. Сугыш вакытында сигез чакрымдагы Кәрәкәшле авылына укырга йөрдем, ә кайткач, алачыкта ти­мерче булып эшләдем. Авылның барлык эш коралларын ремонтладым, аларны чәчүгә, уракка хәзерләдем, төрле машиналарда да эшлә­дем. Балачактан гаилә алдында җаваплылык хисе тоеп яшәү язмышны хәл итте булса кирәк.
  Укырга кергәч тә шулай булды. Бөтен нәрсәне вакы­тын­да, җиренә җиткереп эш­ләргә күнеккәнгә, миңа тор­мыш­та, эштә бервакытта да авыр булмады. Укуны тәмам­лагач, аспирантурага керергә тәкъдим иттеләр. Анда да шул гадәтем үзен сиздерде: вакытыннан алда диссертация яклап, аспи-рантураны тәмам­ладым. 7-8 ел үтүгә, докторлык диссертациям әзер булды. Аннан соң инде мине җитәкче вазыйфаларга үрләттеләр. Университетта кафедра мө­дире, педагогия институтында проректор, аннары ректор итеп билге­ләделәр, анда 22 ел эшләдем. Соңыннан Фән­нәр академиясе системасына директор итеп күчерделәр.
  Мин иртән эшлим, чөнки балачактан кояштан алда тордым. Биш-алты яшемнән көтү­че ярдәмчесе булып эшләргә туры килде. Әти үлгәч, гаиләгә ярдәм булыр дип, миңа көтүче чыбыркысы тоттырдылар. Кояш чыкканчы, малларны алып чыга идек. Шул иртә тору гадәте миндә гомерлеккә калды. Кара таңнан гыйльми эшкә утырам, һәр көнне... Беркөнне дә язмый калган юк: сәгать 5тән 8ләргә кадәр. Аннары көн буе эштәмен. Кайткач та фән белән шөгыль­ләнгән көннәр була: нормамны үтәргә туры килә. Аннары мин җәяү йөрергә яратам, аның бик кирәклеген дә беләм. Һәм шул җәяү йөргәндә күп фәнни проблема­ларның чишелешен табасың. Кайткач, язып куярга гына кала.

– Димәк, галим булу өчен җәяү йөрергә кирәк инде?

– Анысы да бар...

– Сезнең дәреслекләрдән бар татар баласы белем ала. Ни өчен Сез синтаксисны өйрәнергә булдыгыз? Сезне татар тел белемендә синтак­сисның патшасы дип тә атарга мөмкиндер...

  – Синтаксисны сайлавым – тел белеменең ул тармагы буенча хезмәтләргә кытлык булуда. Бик артта калган иде ул, хәтта студентлар кулына бирерлек материал да юк иде. Материал да, диссертация дә булыр, дип башланган эш ул. Менә шуннан инде татар сөй­ләме төзелешен ачыкларга, аның логикасын табарга, тө­зелеш системасын билгеләргә тырыштым. Шактый гына хез­мәт­ләрем чыкты, башка төрки телләр буенча да шә­керт­ләремнең саны ишәйде. Док-тор­лык, кандидатлык дис-сертацияләрен әзерләштем. Шуңа да бар төрки республикаларда да минем шәкерт­ләрем бар. Төркия галимнәре дә минем хезмәтләргә бик игътибарлы булды.

“Тарихны да өйрәнегә туры килде”

– Сез татар тарихын бик җентекле өйрәнәсез. Бу кы­зыксынуның сәбәбе нидә?

  – Мин әле университетта ук синтаксис белән янәшә “Төрки телләрнең формалашу тарихы” дигән махсус курс укый идем. Һәм шунда күрәм: төрки халыкларның, аларның тел тарихы бик җиңел аңла­тыла. Янәсе, төрки тел җиңел булган да, халык шул телгә күчкән. Европага төркиләр бик соң килгән, дигән фикерләр белән дә килешәсе килмәде. Күчмә халык, каяндыр килеп, Рим империясен җимерә алмый.
  Ә бит төркиләр Кара диңгез буйларында бик күптәннән яши, киресенчә, римлылар ан­да колонияләр төзи. Төркиләр азатлык көрәшенә күтәрел­мәдеме икән, дигән сораулар да туды. Шулай тарихка кереп киттем. Ә моның өчен бар төр­киләр тарихын, алар тирәсен­дәге барлык халыкларның (Иран, Һинд, Кытай, Византия, славяннар) тарихын өйрәнергә туры килде. Берничә тарихи хезмәтне укып кына тарихчы булып булмый.

– Безнең ил террито­риясендәге төркиләргә ничә яшь?

  – Кайберәүләр аларның формалашуын Безнең эраның башы белән бәйли. Ләкин аңа кадәр алар һун, сака, скиф, скида һәм башка исемнәр белән Кытай язмаларына кереп калган. Урыс галиме Ельницкий һуннар, сакалар хакында язмалар (б.э.к.) Һинд­стан, Ассирия һәм Иран чыганакларында теркәлгән, һәм төрки­ләрнең эзләре Азиядә генә түгел, ә Италия, Франция, Испа­ниядә дә сакланган, дип саный. Күпсанлы бу кабиләләр Азия һәм Европаны биләгән булып чыга. Болар белән килешмичә булмый.

“Җәлил Киекбаев остазым булды”

– Мирфатыйх ага, Сез бит әле Башкортстанның Гафури районының Җәлил Киекбаев исемендәге премиясе лауреаты да?

  – Башкортстан белән бәйләнешләр Җәлил Киекбаевтан башланды. Җәлил Гыйният улы белән мин фән кандидаты чакта танышкан идем. 1957 елда ул Уфа педагогия институтын университет итеп үзгәртү башлангычы белән йөри иде. Җ. Киекбаев анда татар бүлеген ачарга бик тырышты һәм ачты да. Ул мине анда эшкә дә чакырган иде, ләкин мин Казаннан китә алмадым.
  Ел саен лекцияләр укырга Уфага килдем, бер-беребез-нең аспирантларына оппонент булдык. Ул вакытта Уфада со­вет юк иде. Аның шәкерт­ләре Марат Зәйнуллин һәм башкалар бездә диссерта­цияләрен яклады. Флера Сәфиуллинага, минем докторлыгыма Җәлил ага оппонент булды. Академик Б.А. Серебренников, Е.И. Убрятова да оппонент булып килгән иде. Шул чорлардан безнең дуслык башланып китте. Җәлил Гыйният улы бик иртә мәңгелеккә күчкәч, мин аның турында китап язарга булдым. Ул миңа йөздән артык хат җибәргән булып чыкты, шуларга нигез­ләнеп, остазым хакында китап туды. Һәм миңа Гафури райо­нының Җ. Киекбаев исемен­дәге премиясе лауреаты исемен бирделәр.

– Җәлил ага Киекбаев нинди кеше һәм галим иде?

  – Фән кешесе буларак, ул бик зур галим иде. Җәлил ага һөнәре буенча немец теле белгече иде, шуннан ул төрки телләргә кереп китте. Европада чыккан бөтен китапларны рәхәтләнеп укый ала торган телче иде ул. Өстәвенә, Алтаистиканы өйрәнүгә зур өлеш кертте. Шул телләрнең туганлыгын бик күпләр танымый, чөнки һинд-европа телләре белән янәшә тагын бер тел океанын күрергә теләмиләр. Шуның өчен бүлгәләү бара, ә Җ. Киекбаев телдәге билгелелек һәм билгесезлек категориясе нигезендә ул телләр­нең генетик туганлыгын ачты һәм исбатлады. Җәлил Киек­баев­ның фәнни батырлыгы иде бу.
  Кеше буларак, Җә­лил Гыйният улы гади, булдыклы, һәр­кем бе-лән төрле мәсьә­лә­ләр­не хәл итә ала торган шәхес иде. Андый ке-шеләрне башкача минем очратканым булмады. Баш­корт­ның бөтен моңын үзенә туплаган һәм шул моңны башкаларга бирә алучы җыр­чы да иде. Бездә кунакта чакта ул – мандолинада, мин гармунда уйнадым. Ул “Сандугач” дигән башкорт халык җырының табылу тарихын сөйләде, җыр­лап та күрсәтте.
  Казанга бер килүендә ку­нак­ханәгә аны күрергә бер төркем татар язучылары килде. Гомәр Бәширов та, башкалар да бар иде. Җәлил Гыйният улы белән төн буе җыр­лашып утырдык. Кеше­ләр­не үзенә карата торган күркәм кеше иде ул. Аның башкорт һәм татар җырларын башкару осталыгына бар да шаккатты. “Ни өчен һәр башкорт җырлый һәм бии белә? – дигән сорауга ул болай дип җавап бирде: “Башкорт киң дала, урманга чыккач, җырлау белән дөнья­ны тоя, аның тәмен таба. Шу­ңа һәр башкорт җырлый. Җырлый белмәгән башкорт юк”, – дип әйтә иде. Гаиләсен дә, балаларын да беләм. Бер-беребезне бик якын итә идек...
  Минем Җәлил Киекбаевка булган җылы мөнәсәбәтем башка башкорт галимнәренә дә күчте. Мин Зиннур Ураксин белән бик җылы мөнәсәбәттә булдым. Университеттан Марат Зәйнуллин остазының эшен дәвам иттерүче зур галим, ләкин ул үзен минем шәкертем дә итеп санады.
  Нәгыйм Ишбулатовның да оппоненты булган идем. Аның гаиләсе дә җырчылар гаиләсе. Ул җырлаганда мин Җәлил аганы искә төшерә идем. Аның кебек җырлаучылар консерватория бетерүчеләрдән аерыла, икенчеләре халык җырының кайсыдыр өлешен җуялар кебек. Шундый тойгы кала миндә.

“Дәрт-дәрман бар әле”

– Сезнең буш вакытыгыз каламы, Мирфатыйх ага?

  – Дөресен генә әйткәндә, минем яраткан шөгылем – төрки халыкларның тарихын барлау һәм шул хакта язу. Моңардан башка да хоббиларым бар. Яшь чакта тимерче булдым, агач, күн, тегү, ювелир эшләрен беләм. Бөтен эшне үзем эшләргә тырышам. Өйгә кеше чакырып, эш эшләткәнем юк. Улларым, оныкларым да шулай. Кул эшен белү кирәк. Бакча йортларын үзем салдым, шуңа улларым да өйрәнде. Хуҗалыкта теләсә нинди эшне башкарып чыгу – минем хобби. Ял иткән­дә гармунда уйныйм. Әтиләре гармун алган малайлардан алып торып уйнарга өйрән­дем. Хәзер гармуннарым җи­тәрлек: өйдә дә, эштә дә бар алар.
  Сәнгать ул – сәнгать инде, аның һәрбер төре кешене ниндидер дәрәҗәдә кызыксындыра. Кеше күңеленә, рухына ял бирә. Ләкин яшьтән үк опера, балет сәнгатен күреп үс­мәгәч, аларга бирелеп китә алмадым. Яшьтән тыңлап үскәннәргә опера бик зур көч бирә. Рәсем ясарга да ярата идем. Омтылышлар булды һәм гомерлеккә кызыксыну калды.

– Аксакаллар яшенә ке­р­гәнсез, Мирфатыйх ага, фән­дә аксакаллык ни дигән сүз ул?

– Инде җиде дистәгә җит­кән шәкерт-галимнәр бе­лән бер дәрәҗәдә эшләү һәм яшьләрне тәрбияләү ул.

– Юбилейларны нинди уй-тойгылар белән каршы аласыз?

  – Эш белән... Мәктәпләр, вузлар өчен дәреслекләр, татар тарихы буенча китаплар, җыентыклар һәм “Төрки линг­вистикасының Казан мәктәбе” китабы белән каршы алам.
  Дәрт-дәрман җитәрлек, инде 30 ел буе көненә 45 минут йога гимнастикасы ясыйм. 50 яшемдә инфаркт булды, шул беренче кыңгыраудан соң, яшисе килгәч, йога белән даими шөгыльләнәм.
– Юбилеегыз котлы булсын, Мирфатыйх ага!

* * *

Озын бәрәкәтле гомер Сезгә, дигән теләкләремне 15 ел элек юллаганмын. Теләк­ләр кабул булып, Мирфатыйх ага инде 95 яшьлек гомер үрләрен яулый. Шуңа да шул ук изге теләкләрне янә кабатлыйсы килә: ил агасына, фән аксакалына – сәламәтлек һәм күркәм-матур гомерләр!

Рәүф ИДРИСОВ.