“Хөкүмәт ярдәм иткәч, тылыбыз ныклы”

— Динис Хәмисович, краснокамалыларның уңышлары турында сөйләгәндә, җитәк­челек тарафыннан һәрвакыт тый­наклык күзгә ташлана. Ничек кенә булмасын, бүген авыл хуҗа­лыгында проблемалар, шул исәптән, сездә дә аз түгелдер бит? Авыл эшчәннәре яңа хуҗалык елына нинди кәеф белән аяк басты?

— Социализм чорында “бе­ренче”ләр исемлегендә булуның дәрәҗәсе дә, нәтиҗәсе дә бар иде. Моны, билгеле, авыл эшчәне хезмәтенә бәя, аны дәртләндерү дип тә кабул итәргә кирәктер. Бүген заман башка, таләпләр икенче. Хуҗалык яисә предприятие эшчән­легенә дә бәяне аның тотрыклы икътисадына, хезмәт шартларына һәм хезмәткәрләрнең эш хакына карап бирәләр. Һәм бу дөрес тә. Район икътисады, аграр сәнәгать эшчәнлеге турында сөйләгәндә, әлбәттә, авыл ху­җалыгын 2020 елга кадәр үстерү буенча дәүләт программасы үтәлешеннән чыгып фикер йөртергә кирәк. Чөнки, 2016 елда тулай аграр җитештерү күләмен, аннан алдагы ел белән чагыштырганда, 108 про­центка үтәвебез быелгы бурыч­ларны тормышка ашыруда яхшы алшарт булып тора. Аграр тармакта эшләүче һәр кеше узган елда уртача 1,8 миллион сумнан күбрәк бәядә продукция җитештерде. Тармак министрлыгы белән килешүдә ул 1 миллион 364 мең сум иде. Сыер малы, савым сыерлары кимүгә юл куелмады. Һәр сыердан уртача 4430 килограмм, ягъни 2015 ел дәрәҗәсеннән 546 килограммга күбрәк сөт савып алынды. Ашлык, бәрәңге һәм яшелчә җитештерү буенча максатлы индикаторлар арттырып үтәлде.
Билгеле, әлеге саннар артында аграр предприя-тиеләр, фермер хуҗалык­лары, крестьян ихаталары хуҗаларының фидакарь хезмәте ята. Үсеш бар икән — авыл хуҗалыгы­ның тылы ышанычлы ди­гән сүз. Халык эш­ле, бер сүз белән әйткәндә, кәе­фе яхшы. Язгы кыр эшлә­ренә дә анык максатлар һәм зур өмет­­ләр бе­лән чыгабыз. Әйтер­гә ки­рәк, район икътисадының тотрыклы булуын халык­ның кереме ни дәрәҗәдә арту да күр­сәтә. 2016 елда районда уртача айлык эш хакы, 6,6 процентка үсеп, 30 мең сумнан артты. Бил­геле, мин авыл хуҗа­лыгы тармагын гына күз уңында тотмыйм.

— Аграр тармакта узган ел үсеш динамикасы саклануы быел язгы басу эшләренә дә яхшырак әзерләнергә мөмкин­лек бирде, дип нәтиҗә ясарга була. Сездәге табигый-климатик шартларда азык сәнәгате өчен таләп ителгән югары сыйфатлы ашлык культуралары үстереп булмый. Димәк, игенчелек, нигездә, терлекчелек ихтыяҗлары өчен эшли?

— Чәчүлек структурасын җен­текләп сөйләп тору урынсыз. шуны гына әйтергә телим, сө­ренте­ләрнең яртысын диярлек мал азыгы культуралары би­лиячәк. Уҗым культуралары 9 мең гектарда чәчелгән иде, аның 6,8 мең гектары яхшы кышлады. Бераз тритикале чәчкән идек. Кузаклылар да елдан-ел арта. Алар әлегә кадәр үстерелмәде дияр­лек. Сәүдә базарында их­тыяҗ барлыгын күргәч, кайбер аграр пред­прия­тиеләр чәчеп карарга булды. Чиста парлар 5 мең гектардан артмады. Азрак икәнен дә беләбез. Аның каравы, файдаланылмаган яки ташландык бер гектар җир дә юк бездә.
Узган ел катлаулы климатик шартларда һәр гектардан 19 центнер уңыш җыеп алган идек. Быелгы бурычлар да киеренке. Әлбәттә, безнең районда терлекчелек тармагын үстерү өчен шартлар уңай­лырак һәм шуңа күрә дә чәчүлек структуралары шуны күз уңында тотып эшләнә. Үткән ел һәр баш малга 35әр центнер азык тупланды. Ышаныч­лы азык базасы кышлату чорын уңышлы үткәрергә булышлык итте.
Әйтергә кирәк, җитеш­терүдә фермерлар өлеше елдан-ел арта. Алар максатлы программаларда уңышлы катнаша. 2016 елда “Үз эшен башлаучы фермер” программасы буенча ике фермер 1,5әр миллион сум грантка ия булды. Тулай җи­теште­рүдә аларның өлеше 2015 ел күрсәткеченнән 15 процентка артты. Узган елда әлеге катего­риядәге ху­җалыкларда сыер малы — 814, атлар — 104 һәм сарыклар 90 башка артты.
Болар һәммәсе дә фермер­ларның аграр җи­тештерүдә зур көч булуын күрсәтә. Димәк, язгы чә­чүдә генә түгел, ел дәва­мында барган эшләрдә аларга да ярдәм даими булачак.

— Динис Хәмисович, әңгә­мәнең төп темасына күчик. Краснока­малы­ларның язга әзерлеген ничегрәк бәяләр идегез?

— Язгы чәчү өчен орлык җитәр­лек дип уйлыйм. Хуҗа­лыкларда ул 5400 тонна әзерләнде, 300 тоннадан күбрәк элита орлык тупланды. Дөрес, берничә хуҗалык бу көн­нәрдә югары репродукцияле чәчү материалын кайтару бе­лән шөгыль­ләнә. Үзара килешеп сату-сатып алу өчен һәр хуҗалыкның диярлек орлык запасы бар.
Минераль ашлама кайтару дә­вам итә. Барлык ихтыяҗ — 745 мең тонна. Таләп ителгәннең яртысыннан күбрәге бар. Басу эшләренә ныклап кереш­кәнче, анысы да булыр дип уйлыйм. “Газпром­энер­госеть” һәм “Агрохимцентр” оешмалары белән килешүләр төзелде. Хөкү­мәт тарафыннан техника сатып алуга һәм ашламаларга бәяләрнең бер өле­ше субсидияләнү бик вакытлы һәм зур ярдәм булып тора. Районда сәнә­гать пред­приятиеләре дә күп. Өстәмә техника һәм эшче көчләр белән проблема булмаячак. Әйтер­гә кирәк, аграр хуҗа­лык­ларның күбесе, мөмкин­леккә карап басу эшләрен ике сменада оештырмакчы. Шушы максатларда механизаторлар сафы тулыландырыла. Әлбәттә, басу эшлә­ренә әзерлек барган чорда борчылу да, дулкынлану да бар. Чөнки, быелгы яз өс­тәмә сынау куймакчы. Барысы да хезмәтне дө­рес оештыруга һәм техниканы нәтиҗәле файдалануга бәйле булачак.

— Соңгы елларда район­ның аграр техника паркы ничек яңарды? Хәер, элек тә читтән чәчү агрегатларын җә­леп итми идегез. Бүгенге икътисади хәл-шартларда һәркем үз көченә ышанып эшләргә тырыша, югыйсә.

— Безнең районда техниканы башкаларга караганда нәтиҗә­лерәк файдалану аеруча мөһим. Искә алган булсагыз, йөзләрчә гектарлы басулар бик аз. Чәчү­лек мәй­даннары таралып урнашкан һәм зур түгел. Техниканы гына түгел, ягулыкны да сакчыл тотынырга кирәк. Гомумән, 2016 елда гына гомум бәясе 32 миллион сумнан арткан 20 берәмлек зур техника сатып алынды. Ашлык һәм мал азыгы комбайннары да бар. Хуҗа­лыклар чәчү комплекслары белән тулыландырылды. Саннар теле белән әйткәндә, һәр 100 гектар чәчү мәйданын энергия белән тәэмин итү берәмлеге 100 ат көче тәш­кил итте. Ә инде һәр комбайнга эш күләме 2015 елда 505 гектар тәшкил итсә, узган ел 450 гектарга калды. Бу – республикадагы уртача күрсәт­кечтән шактый кимрәк. Исәп­ләүләргә караганда, бул­ган техника һәм чәчү комплекслары язгы кампания мәшәкатьләрен оптималь вакытта тәмам­ларга мөм­кинлек би­рәчәк.

— Динис Хәмисович, районда авыл хуҗа­лыгын 2017 елда һәм 2020 елга кадәр үстерү стратегиясе әзерләнде. Анда республика тарафыннан билгеләнгән максатлы инди­фика­торларның берникадәр үстерелүе дә исәпкә алынган. Аграр җитеш­терүне нинди юнәлеш­ләр буенча үстерү күз уңында тотыла?

— Игенчелектә төп юнәлеш бөртекле һәм кузаклы культура­ларның уңышын яңа техноло­гияләр исәбенә күтәрү белән бәйле. “Агро-Мен” җәмгыяте, мәсәлән, файдаланылмаган җирләрне әйләнешкә кертте. Узган ел алар 1300 гектарда чәчсә, быел мәйданнар 4 мең гектар булачак. Килә­чәктә хуҗалык чәчү­лек­ләрен 17 мең гектарга җиткереп, кошчылык фабрикасын тулысынча үзлә­ре үстергән ашлык белән тәэмин итәргә ниятли.
Икенче юнәлеш — ачык һәм ябык грунтта яшелчә мәйдан­нарын зурайту. Бу эш белән “Сабантуй” җәмгыяте шөг­ыль­­ләнә. Быел алар ачык туфракта яшел­чәне 7 мең гектарда үстерү бурычы куйды. Теплица хуҗа­лыгы буларак, алар гамәлдәге мәйдан­нарны бер гектарга арттырачак. Бу тагын да 10 яңа эш урыны дигән сүз.
Ит һәм сөт терлекчелеген үстерү дә өстен­лекле юнәлеш­ләр исәбен­дә. Өстәмә рәвештә 340-400 баш токымлы таналар алу күз уңында тотыла.
Кош ите һәм йомырка җи­теш­терүгә дә программада мө­һим урын бирелә. Шул ук “Агро-Мен” җәм­гыя­те кошчылык фабрикасы узган елда 21 миллион данә йомырка җи­теш­тереп сатты. Би­редә цехларны модер­низа­цияләү планлаштырыла. Хуҗалык итүнең кече формаларына, шәхси крестьян ихаталарында җитеш­терүне арттыруга стимул бирүче чаралар да игътибарга лаек. Әлбәттә, авылда социаль әһәмияттәге төзелеш­ләр яңа сулыш алачак. Мәдәният йорты, балалар бакчалары саны да артыр, дип өмет­ләнәбез.
Авыл халкы гына түгел, тоташ районда яшәүче­ләр, минемчә, дәүләте­безнең көч-куәтен арттыруда үз өлешен кертү максаты белән яши һәм эш­ли. Аграрий­ларның ты­лы ышанычлы. Ни өчен ди­гән­дә, ничек чәчәрбез һәм иртәгә ничек эшләр­без, дигән сорау юк. Краснока­малы­ларның быел да Баш­корт­станның ил күлә­мендәге бәһасен күтәрү­дәге өлеше тоемлы булачак, дип ышанам.