Вил Хафизов, район хакимияте башлыгының беренче урынбасары: “Башкала базарына омтылабыз”

— Вил Динилович, нинди максатлар, кәефләр белән яши бүген авыл хуҗалыгы? Аграр пред­приятиеләрнең дә яңа мәшәкатьләргә әзерләнгән чагы җитте.
— Авыл тормышы һәр районда да бер үк төрледер инде ул. Бездә Сабантуйлар, республика күләмен­дәге зур чараларга бәйле, соңрак үткәреләчәк. Шуңа күрә авыл ихаталарында да, күмәк хуҗалыкларда да мал азыгы хәзерләү кампа­ниясенә әзерләнгән чагыбыз. Гадәттә, бездә бу мәшәкать атна-ун көнгә соңрак башлана.
Кәеф, дигәннән, һава шартлары гына бераз борчуга сала. Әмма безнең халык көннәр утырганны көтеп ята торган­нардан түгел. Шәхси ихаталарда эш туктамый, ә басу эшләрен вакытында баш­кардык. Инде җылы яңгырлардан соң чәчүлекләр күтәрелеп китте.
— Районны тулысынча аграр дип кабул итәргә ярамыйдыр, гәрчә барлык 63 меңгә якын кешенең яртысы диярлек авыл­да яшәсә дә. Мәгълүматларга караганда, эре һәм урта сәнәгать предприятиеләрендә эшләү­челәр саны биш мең кешегә дә җитми. Ә аграр җитештерүне тәэмин итүчеләр нинди хәлдә? Хуҗалык итүнең кайсы кате­горияләре күбрәк?
— Район икътисадында агросәнәгать секторы мөһим тармак булып кала. Әлеге көндә биредә 650дән күбрәк кеше эшли. Ел башына теркәлгән мәгълүмат буенча, 6 авыл хуҗалыгы пред­при­ятиесе, 70кә якын фермер хуҗа­лыгы һәм шәхси малтабар, 25 меңнән күбрәк шәхси крестьян ихатасы теркәлгән. Без инде аграр җитештерүдә узган елда ук тар­макта һәр эшче тарафыннан елына 1,8 миллион сумлык про­дукция җитештерү күләмен узып киткән идек. Республика районнары арасында бу яхшы күрсәткеч. Авыл хуҗалыгында узган елда уртача айлык эш хакы 15 мең сумнан күб­рәк булса да, безнең өчен ул азрак. Әйткәндәй, 2016 елдагы белән чагыштырганда, үсеш 60 процентка күбрәк булды.
Әлбәттә, районда игенчелек тармагы өчен табигый шартлар әллә ни уңай түгел. Мин моны барлык мәйданның 50 процентын, ягъни 120 мең гектардан күбрәк җирлә­ребезне, урманнар алып торуы белән генә аңлатырга теләмим. Электән без игенчелек белән мактана алмадык. Шулай да узган ел, ашлык үстерүчеләр өчен ничек кенә уңайсыз килсә дә, тулай җыемны 25 мең тоннадан арттырдык. Уртача уңыш 20,5 центнер тәшкил итте. Болары да Иглин төбәге өчен начар түгел.
Кайсы категорияләр өстенлек ала, дигәндә, фермер хуҗалык­лары, шәхси эшкуарлар саны арта. Әлбәттә, күмәк аграр пред­прия­тие­ләр кимүгә бара. Хәтере­гездә­дер, республикада фермерлык хәрәкәте башлангач, иглин­леләр аңа бик актив кушылды. Моның объектив сәбәпләре дә булгандыр, дип уйлыйм. Игенчелек өчен уң­дырышлы зур мәйданнар аз, башкала терәлеп үк тора. Эшкуарлар мондый мөмкин­лектән бик оста файдаланып калды. Ни дисәң дә дәүләт ярдәме ул чорда бик чамалы иде, элекке колхозларны саклап калу авырлашты. Бәлки, аграр сәясәтнең мондый юнәлеш алуы үзен аклый да торгандыр. Дөресен әйткәндә, бүген иң мөһиме — авылларны саклап калу, төрле милләт халыклары яшәгән 128 авылдагы крестьян ихаталарының социаль мәсьәләләрен хәл итү, яшәеш традицияләрен сүндермәү. Моның өчен халык эшле булырга тиеш, аграр хуҗалыкта көч салуы мөһим.
— Байтак еллар элек бер төркем аграр галимнәр, Иглин районында ашлык үстерү өчен уңай шартлар юк, шуңа да тер­лекчелеккә махсуслашырга тиешләр, дигән фикер белдергән иде. Сез әлеге фәнни тәкъдимгә ничек карыйсыз? Басучылыктан башка терлекчелекне үстереп буламы?
— Соңгы соравыгызны җавап рәвешендә әйтергә мөмкин. Әлбәт-тә, игенчелек азык-төлек, халык их­тыяҗы белән генә чикләнми. Басудан, ашлыктан башка мал азыгын ничек җитештерергә була соң? Ашлык үстерә беләбез. Быел бөртек­леләр 10 мең гектардан артты, шу­ның 1,8 меңе — уҗым культуралары. Быел, шулай ук югары табыш бирүче, аксымга бай культура мәй­дан­нары да артты. Бишәр йөз гектарга горчица, җитен, йөзәр гектарда рапс, кукуруз һәм башка төрләрне чәчтек. Билгеле, аграр җитештерү алга киткән районнар белән чагыштырганда, бу бик аз. Әмма болар — үсешкә юл тотучы, базар ихтыяҗларын һәм мөмкин-лек­ләребезне исәпкә алып планлаштырылган эшләр.
— Әңгәмә башында иглин­леләрнең терлекчелектәге казанышлары байтак еллар элек республикада үрнәк итеп куелуын да телгә алган идек. Онытылган данны кайтару мөмкинлеге бармы?
— Алдагы соравыгызга да төгәл җавап биреп бетермәдем шикелле. Галимнәрнең ул чактагы фикере ни дәрәҗәдә фәнни нигезләнгән булгандыр — әйтә алмыйм. Әмма бүген район хаки­миятенең аграр сәясәте шуннан гыйбарәт: терлек­челектә җитеш­терүне бары тик яңа техноло­гияләргә нигезләнгән басучылык тармагы нигезендә генә арттырып булачак.
Сүземне берничә сан белән дә­лилләргә телим. Соңгы берничә елда гына да район хуҗалык­ла­рында 10 ферма төзелеп сафка бас­ты. Әлеге вакытта икесе әзер­ләнә. Соңгы биш елда төрле катего­риядәге хуҗалыклардагы 90 процент малны югары продуктлы савым сыерларына, терлекләргә алыштырдык. Токымлы малларны Дүртөйле, Илеш районнары хуҗа­лыкларыннан, Свердловск өлкә­сеннән һәм Финляндиядән кадәр кайтарттык. Әйткәндәй, соңгылары безнең табигый шартларга тиз яраклашты, күз тимәсен, сөтне дә күб­рәк бирә. Гомумән, соңгы биш ел дәвамында савым сыерларының продуктлылыгы бер мең килограмм­­га артты.
Шунысы да мәгълүм булсын: ит терлекчелеген үстерү буенча да зур бурычлар билгеләдек. “Красный Восход” предприятиесе канаты астында фермер 100 баш лимузин токымлы мал сатып алып симертә.
— Райондагы 16 мең чамасы малның биш меңгә якыны шәхси хуҗалыклар өлешенә туры килә икән, димәк, авыл ихаталарында да мал асрау мөмкинлеге бар.
— Мал, шәхси ихата – авылның яшәеш нигезе. Мал асраган кеше эшли, дөнья көтә, сәүдә итә. Төгәл генә исәбе юк, әмма һәр көнне дистәләрчә машина иртәнге сөт ризыкларын, итен, бакчада үскә­нен җыеп, башкала базарларына ашыга. Монысы да яхшы. Димәк, кешеләр авылда яшәргә тырыша, сәүдәгәрлек шөгыле белән көн итә. Иглинлеләргә башкаланың якын һәм транспорт төрләренең уңай булуы аеруча отышлы.
— Вил Динилович, иглин­леләр якын елларда каз-үрдәк ите белән башкала базарын яулап алачак икән, дигән хәбәр дә йөри. Ул серне ачарга иртәрәк булмаса, якыннанрак таныштырсагыз иде.
— Сүз “Алтын кош” җәмгыяте турында бара торгандыр дип уйлыйм. Биш меңнән күбрәк каз асрыйбыз. Узган ике елда 6-7шәр тонна кош ите җитештерелде. Их-тыяҗ бар. Бигрәк тә башка­лабыз-ның сәүдә нокталарында республика күләмендәге зур предприятие тәкъдим иткән каз һәм каз итеннән җитештерелгән продук­цияләрдән гайре андый кош ите күренми. Димәк, көндәш­лек тә әллә ни түгел дигән сүз.
Аннары, узган елда Франция­дән 2,3 мең баш үрдәк сатып алып кайттык. Анысы махсус рәвештә бавыры өчен дә үстерелә. Хуҗа­лыкта ясалма орлыкландыру җайга салына, инкубатор сафка баса. Ышанам, Иглин аграрийларының данын күтәргән суган, бал янәшә­сенә каз-үрдәкләре дә өстәлер.
— Аңлашылуынча, бүген авыл тормышындагы җанлы­лык сәүдә базарына да күчкән. Моны районда аграр сәясәтнең дөрес юнәлеш алуы һәм бер үк вакытта авыл җитеш­терү­че-ләренең үз яшәеш-шөгыльләрен базар шартларына яраклаштыра белүе дип тә бәяләргә кирәктер. Аграрийлар шундый шартларда дәүләт ярдә­меннән файдалану мөмкинлекләрен ни дәрәҗәдә куллана?
— Дәүләтнең тәгаен бер максатны күз уңында тотмыйча бирел­гән акчалары бүгенге шартларда үзен акламас иде. Республика җи­тәкчелегенең аграр сәясәттә соңгы елларда яңа юнәлеш алуы аеруча мөһим. Хәзер Хөкүмәт кесәсендәге акчаны саный бел­гәнне генә түгел, ә нәтиҗәле куллана белүчегә ярдәм итүне өстенрәк күрә. Шул ук коопе­рациягә керү проблемасын гына алыйк. Бездә бу эш уңышлы башланды. Гомумән, районда бигрәк тә фермерлар һәм шәхси малтабарларга җитештерүдә, сатуда көчләрне бергә тупларга кирәк.
Әйтергә кирәк, быел Хөкүмәт бүл­гән акчаны ике транш рәве-шен­­дә алдык. Гомум суммасы 10 миллион сумга якынлашты. Авыл хуҗалыгы предприя­тиеләренә, фермерларга язгы басу эшләрен оештыруда тоемлы ярдәм булды ул. Биш хуҗалык, “500 ферма” республика программасында катнашып, яңа биналар төзеде, реконструкция һәм модернизация эшлә­ре башкарды. Соңгы ике елда дис­тәгә якын фермер “КФХ нигезендә гаилә терлекчелек фермасын үстерү” һәм “Үз эшен башлаучы фермер” программалары кысаларында грантларга ия булды.
Районда аграр җитештерүнең “йөзе” шуннан гыйбарәт. Безгә бүген, башкалар белән чагыштырганда, икеләтә җаваплырак та, катлаулырак та. Чөнки без авыл хуҗалыгында башкала халкын сыйфатлырак һәм күбрәк азык-төлек белән тәэмин итү максатын куеп эшлибез. Башкалада яшәүче­ләрнең дә, килгән кунакларның да күңеленә хуш килердәй ризык тәкъдим итәргә безнең көчебез җитәчәк дип уйлыйм.

Олег Төхвәтуллин әңгәмәләште.
Иглин районы.