Халык мәнфәгате сагында — бер гасыр!

1919 елның гыйнварында Башкорт Автономияле Совет Социалистик Рес­пуб­ликасының беренче хөкү­мәте — Башкорт хәрби революция комитеты (“Баш­военревком”) оештырыла. Аның бер утырышында социаль тәэминат бүлеген эчке эшләр наркоматы каршында оештыру турында карар кабул ителә. Бүлек мөдире итеп башкорт милли хәрәкәте активист­ларының берсе, дәүләт эшлеклесе Илдархан Мутин тәгаенләнә. Шушы елда Башкортстан Хөкүмәте Совет Русиясе белән килешү төзегәннән соң, Илдархан Мутин республика “Башревкомы”ның эчке эшләр һәм социаль тәэминат халык комиссары булып эшли башлый.
1919 елның 20 мартында Мәскәүдә Үзәк Совет власте белән Башкорт­станның Совет автономиясен төзү турында Килешүгә кул куела һәм аның территориясе 13 кантонга бүленә. Һәр кантонда “Военревком”нар оештырыла һәм һәрберсендә социаль тәэминат бүлекләре ачыла.
Социаль тәэминат наркоматы һәм кантон бүлек­ләре картлык, инвалидлык буенча, озак еллар эшләү, туендыручысын югалту сәбәпле пенсия, вакытлыча эшкә сәләтле­лелекне югалту, йөклелек һәм бала тудыру буенча, аз тәэмин ителгән гаиләләр, күп­балалы һәм ялгыз аналар балаларына пособие түли. 1919-21 елларда БАССР “Наркомтрудсобес”ы дәүләт акчасы исәбенә эшкә сәләтсез граждан­нарның тулы социаль тәэминат мәсьәләләрен хәл итә.
1927 елда Социаль тәэминат наркомы бетере­лә һәм аның бурычлары “Башнаркомтруд”ка йөк­ләтелә.
Тәүге бишьеллык чорында, 1930 елда, Уфада протез заводы төзелеше проектлана. “Башнаркомтруд” системасына шулай ук инвалидлар коопера­цияләре — артельләр ке­рә. Бөек Ватан сугышы һәм аннан соңгы елларда социаль тәэминат бүлекләре сугыш инвалидларына һәм һәлак булган яугирләрнең гаилә­ләренә аерым игътибар бүлә.
1946 елда СССР Югары Советы Президиумы Указы белән Наркоматлар Министр­лыкларга үзгәр­телә. Шул рәвешле БАССР Социаль тәэминат министрлыгы оештырыла. Аңа Яңавыл кешесе, сугыш ветераны Гали Исәнбәков җитәкчелек итә. 1952-61 елларда министр вазыйфасы Ефрем Барановка йөк­ләтелә.
Ә 1961 елдан алып 18 ел буена министрлыкны Рабига Хәбибуллина җи­тәкли. Ул Әлшәй районында туган. Ике тапкыр СССР Югары Советы депутаты итеп сайланган. Ленин, ике Хезмәт Кызыл Байрак, ике “Почет билгесе” орденнары белән бүләкләнгән. Бер орденны аңа Климент Ворошилов үзе тапшыра.
Башкорт АССРы Социаль тәэминат министр­лы­гының төп бурычлары: карт һәм эшкә сәләтсез гражданнарның ихты­яҗ­ларын тулысынча канә­гать­ләндерү максатында социаль тәэминат эшен үстерү, вакытында һәм дөрес итеп пенсия һәм пособиеләр тәгаенләү һәм түләү, шулай ук респуб­л­иканың колхозчыларны социаль тәэмин итү Советы эшчәнлеген контрольдә тоту; инвалидларны һәм пенсионерларны, шулай ук хәрби хезмәткәрләр гаи­лә­ләре әгъзаларын эшкә урнаштыру һәм укыту, матди-көнкүреш хез­мәт­­лән­дерү эшен оештыру һәм башкалар.
Социаль тәэминат уч­реждениеләре челтәрен үстерү һәм аларның матди базасын ныгыту, гражданнарны социаль тәэминат учреждениеләренә урнаштыру һәм аларны хезмәт­ләндерүне оештыру, сукырлар һәм чукраклар җәм­гыять­ләре эшчәнлеген контрольдә тоту мәсьәлә­ләре дә игътибар үзәгендә була.
Рабига Хәбибуллина инвалидлар, картлар өчен интернат-йортлар төзүгә дә зур игътибар бирә. Эшне оптимальләштерү, пенсия­ләрне һәм посо­биеләрне вакытында тү­ләүне тәэмин итү максатында 1975 елда пен­сияләр һәм пособиеләр исәпләү һәм түләү үзәге оештырыла.
Шикаятьләр, җиме­релгән язмышлар күп бул­ган, ярдәм шул мизгелдә таләп ителгән, ә аны күрсәтү мөмкинлеге һәр­вакытта да булмаган авыр участок — социаль тәэми­натка хатын-кыз җитәк­челәр ешрак тәгаенләнә. 1979 елда аны белеме буенча табиб Рәйсә Мәһә­диева җитәкли. Изге күңел­ле, ачык йөзле, хәстәр­лекле Рәйсә Мөлек кызы, ветераннарга, инвалидларга, әфганчылар, черно­быль­челәргә тоемлы яр­дәм күрсәтү максатында, министрлыкта кабул итүләр үткәрә. Барысын да дикъкать белән тыңлый, тиешле ярдәмне күрсәтә, күңел­ләрен күтәрергә, яхшы киңәшләрен бирергә онытмый.
Бу җәһәттән аның бер генә хезмәт җимешен атап китү дә җитә: 1991 елда Социаль тәэминат министрлыгы структурасында Туймазыдагы инвалидлар өчен һөнәрчелек училищесында, Чиләбе юридик техникумы филиалы буларак, Туймазы юридик техникумы ачыла. Ул халыкны социаль яклау органнары, төрле оешмалар­ның юридик һәм кадрлар хезмәте өчен белгечләр әзерли. 1992 елда юридик техникум үзаллы уку йорты статусын алды, ул республикада урта звено юридик кадрларны әзерләүче бердән­бер учреждение.
Рәйсә Мәһәдиева җи­тәкчелегендә республика пенсия хезмәте көйле эшли, медицина-социаль экспертиза хезмәтендә сизелерлек үзгәрешләр була, стационар учреждениеләр челтәре арытаба үсешә. Министрлык эшендә иң катлаулысы – психик авыру кешеләргә, ялгыз картларга һәм инвалидларга интернатларда лаеклы тормыш тәэмин итү. Интернат­ларның барысы да диярлек шәһәр һәм район үзәк­ләрендәге торак йортлардан читтә урнашкан була. Нигездә, болар — мичкә ягып җылы­тылган, канализациясе булмаган агач йортлар. Ун ел эчендә министрлык республика Хөкүмәте һәм пред­приятиеләр ярдәме белән аларның матди базасын яхшырта һәм яңаларын төзи. Әйтик, Учалыда — психоневрология интернаты, Ишембай, Салават, Уфа шәһәрләрендә типовой интернатлар төзелә.
1993 елда республи­каның Социаль тәэминат министрлыгы Халыкны социаль яклау министрлыгы итеп үзгәртелде. Аны Илмера Гафарова җитәклә­де. 1998 елда ведомство — Хезмәт, мәшгульлек һәм халыкны социаль яклау министрлыгына, ике елдан Хезмәт һәм халыкны социаль яклау министрлыгына әйләнде. Бу елларда ул караучысыз калган балалар проблемасы белән дә шөгыльләнә. Сукбайлыкта йөргән һәм социаль ярдәмгә мохтаҗ сабыйлар өчен махсуслаштырылган учреждениеләр, инвалидлар өчен тернәк­ләндерү үзәкләре ачыла.
Әле халыкка иң якын булган ведомство Гаилә, хезмәт һәм халыкны социаль яклау министрлыгы дип атала. 2010 елдан аны Ленара Иванова җитәкли һәм безнең министрлык эш­чәнлекнең бик күп күрсәткечләре буенча илдә алдынгылар сафында бара.

Резеда ГАЛИКӘЕВА.