Үзләрен сакларга өйрәтегез

Ата-ана балага һәрвакыт уңай үрнәк күрсәтергә тиеш.

Балалар җәрәхәтләнү һәм аны кисәтү — бик мө­һим һәм җитди проблема. Балалар имгәнү очраклары күп, ә аларга китерүче сәбәпләр гап-гади. Барыннан да элек, бу — тышкы мохитнең төзек булмавы, өлкәннәрнең ваемсызлыгы, бала­ның көнкүрештә, урамда, уеннар, спорт белән шөгыльләнү вакытында үз-үзен дөрес тотмавы.

Балалар җәрәхәтләнүен кисә­тү буенча эш өч төп юнәлештә алып барылырга тиеш: беренчесе — балалар булган урыннарда травма булдырмаслык мохит тудыру. Икенчесе — төрле тормыш ситуация­ләрендә балаларны хәвефсезлеккә өйрәтү. Өченчесе — балаларны чыныктыру һәм физик яктан үстерү, сөяк-мускул системасын ныгыту һәм хәрәкәтләрне координа­цияләүгә өйрәтү.
Мәктәптә травматизмны профилактикалау эшен укучыларның яше­нә карап алып барырга кирәк.
Җәрәхәтләнүләрне кисә­тү буенча чаралар тәрбия эше планына керте­лергә тиеш. Эшне башлангыч, урта һәм өлкән сыйныф укучылары өчен аерым планлаштырырга кирәк. “Сак бул”, “Пөхтә эшлә” дигән бертуктаусыз искәр­мәләрдән бернинди файда да булмаячак. Балага нәрсә эшләргә кирәклеген һәм нәрсә эшләргә ярамавын төгәл аңлатырга кирәк. Өлкән­нәр тарафыннан автомат рәвештә башкарыла торган гамәлне балага җен­текләп аңлату зарур.
Бала беренче тапкыр мәктәпкә бар­ганда, аңа иң кыска һәм хә­веф­сез юлны күрсәтергә, урам аша чыгу ка­гый­дәләрен өйрәтергә кирәк. Әмма еш кына мо­ның киресен, ягъни, өлкән­нәрнең балаларга юлда үз-үзләрен дөрес тотмау үрнә­ген кү­рергә туры килә. Бу очракта ата-ана­ларның сак булырга кирәк­ле­ге турындагы үгет-нәсыйхәтләре нә­тиҗә бирмәя­чәк.
Кайчак укучыга башка балалар белән булган бәхетсезлек очраклары турында сөйләү файдалы. Бала бу ситуациядә нинди юллар белән хәвефне булдырмау мөмкинлеген аңларга тиеш.
Бәрелүләр-егылулар тәр­типсез­лек­тән генә түгел, ә уңай­сыз­лык нә­тиҗәсе дә булырга мөмкин. Гадәттә, физик яктан нык балалар сирәгрәк егыла, җитезрәк була, өйдә эшне ышанычлырак башкара. Бу сыйфат­лар балада физик күнегү­ләр, спорт белән системалы шөгыльләнү аша тәр­бияләнә.
“Мәктәп травматиз­мы”­на мәк­тәп бусагасын атлап кергән бала белән булган очраклар керә. Балалар травмаларының 5 проценты нәкъ шуңа туры килә. Мо­ңа физкультура дәреслә­рендә булган җәрәхәтләр керми, алар спорт травмасына карый. Хезмәт, физика һәм химия дә­рес­лә­рен­дә травмалар аеруча күп була. Монда бармакларга чүкеч белән сугу, кул пычкысына киселү һәм башкалар керә. Тагын да җитди­рәк травмалар — химия дәреслә­рен­дә лаборатор эш вакытында колбалар шартлау, электр травмалары. Кайвакыт аппаратура, электр үткәр-геч­ләр, коралларның төзексезлеге бәхетсезлек очрагына сә­бәпче була.
Фаҗигаләр еш кына тәнәфес­ләрдә була. Моны “травматик эпи­­де­мия” дип тә атыйлар. Бу аңлашы­ла да. Ба­лалар уку сәгате дәва­мын­да бер урында утырырга мәҗбүр. Ә инде тәнәфескә чыккач, баланың йөгерәсе, сикерәсе килә, нәтиҗәдә, имгәнүләр дә тәнәфес вакытында күбрәк теркәлә. Мондый күңелсез хәл­ләр­гә тарымас өчен ата-аналар һәм укытучылар балаларга даими рәвештә аңлату эшләре алып бару белән беррәттән, тирә-як мохитне дә хәвефсез итәргә тиеш.
Көнкүреш травмалары — балалар арасында иң еш очрый тор­ган­нары. Моңа плитә, савыт-саба, ризык, кайнаган су, пар, үтүк, башка электр приборларыннан һәм ачык ут­тан пешү керә. Шулай ук ачык тәрәзәдән, баскычтан, нинди дә булса биеклек­тән егылып төшү, көнкү­реш химиясе белән агулану, төзек булмаган электр приборларыннан куллану, пычакка киселү һәм башка очраклар керә.
Балаларның үзләрен генә елга буена, урманга җибәрүдән дә тые­лырга кирәк. Үсеп утырган үлән, җи­ләк-җи­меш арасында агулылары да булырга мөм­кинлеген аңлатырга, танып-белсен өчен күрсә­тергә кирәк.
Ә иң мөһиме — өлкән­нәр балаларга имин яшәү рәвеше һәм килеп туган хәл­дә үзеңне дөрес тоту үрнәге күрсәтергә тиеш. Ата-ана үз баласы өчен һәрвакытта да үрнәк булуын онытмасын иде.

Зөһрә ИСЛАМОВА әзерләде.