+21 °С
Болытлы
Җәмгыять
10 март 2021, 04:50
Монда халык тарихы саклана
“Ревизские сказки” – ул һич тә әкият түгел!Борын заманнардан кешеләр үзләренең ата-бабалары турында мәгълүматны җентекләп туплап, кадерләп саклаган. Бу мәгълүматлар буыннан-буынга тапшырылып килгән. XVII-XVIII гасырлардан тарих фәненең бер тармагы буларак генеалогия барлыкка килеп, киң таралу ала башлый. Генеалогия нәсел-ыруларны һәм гаиләләрнең килеп чыгышын, тарихын, аларның үзара туганлык җепләрен өйрәнә. Бездә “нәсел агачы” дигәндә күп очракта “шәҗәрә” термины кулланыла. “Шәҗәрә” (гарәпчәдән: агач, куак, нәсел агачы) – нәсел-ыруның кемнән башланып, ничек тармаклануын күрсәтүче схема дигәнне аңлата.
“Ревизские сказки” – ул һич тә әкият түгел!
Борын заманнардан кешеләр үзләренең ата-бабалары турында мәгълүматны җентекләп туплап, кадерләп саклаган. Бу мәгълүматлар буыннан-буынга тапшырылып килгән. XVII-XVIII гасырлардан тарих фәненең бер тармагы буларак генеалогия барлыкка килеп, киң таралу ала башлый. Генеалогия нәсел-ыруларны һәм гаиләләрнең килеп чыгышын, тарихын, аларның үзара туганлык җепләрен өйрәнә. Бездә “нәсел агачы” дигәндә күп очракта “шәҗәрә” термины кулланыла. “Шәҗәрә” (гарәпчәдән: агач, куак, нәсел агачы) – нәсел-ыруның кемнән башланып, ничек тармаклануын күрсәтүче схема дигәнне аңлата.
Бездә нәсел-ыру һәм ата-бабалар тарихы белән кызыксыну 1990 елларда көчәйде. Әле дә туган тө-бәкнең тарихы, ата-баба-ларның үткәне белән кызыксыну кимеми.
Төп генеалогик мәгълү-матлар архивларда тупланган. Шәҗәрә төзүче кеше башта ата-бабалары яшәгән авылның кайсы губерна, өяз, волостька, ә совет чорында нинди районга, авыл Советына каравын ачыклый. Монда административ-территориаль бүленеш белеш-мәләре ярдәм итә. Башкортстан Милли архивының фәнни-белешмә китапханәсендә, башка китапханәләрдә дә, административ-территориаль бүленеш турында хезмәтләр байтак. Ата-бабаларыгыз яшәгән торак пункт кайсы губерна, өяз, волостька каравын ачыклагач, архив чыганакларына мөрәҗәгать итәргә мөмкин.
Борын заманнардан кешеләр үзләренең ата-бабалары турында мәгълүматны җентекләп туплап, кадерләп саклаган. Бу мәгълүматлар буыннан-буынга тапшырылып килгән. XVII-XVIII гасырлардан тарих фәненең бер тармагы буларак генеалогия барлыкка килеп, киң таралу ала башлый. Генеалогия нәсел-ыруларны һәм гаиләләрнең килеп чыгышын, тарихын, аларның үзара туганлык җепләрен өйрәнә. Бездә “нәсел агачы” дигәндә күп очракта “шәҗәрә” термины кулланыла. “Шәҗәрә” (гарәпчәдән: агач, куак, нәсел агачы) – нәсел-ыруның кемнән башланып, ничек тармаклануын күрсәтүче схема дигәнне аңлата.
Бездә нәсел-ыру һәм ата-бабалар тарихы белән кызыксыну 1990 елларда көчәйде. Әле дә туган тө-бәкнең тарихы, ата-баба-ларның үткәне белән кызыксыну кимеми.
Төп генеалогик мәгълү-матлар архивларда тупланган. Шәҗәрә төзүче кеше башта ата-бабалары яшәгән авылның кайсы губерна, өяз, волостька, ә совет чорында нинди районга, авыл Советына каравын ачыклый. Монда административ-территориаль бүленеш белеш-мәләре ярдәм итә. Башкортстан Милли архивының фәнни-белешмә китапханәсендә, башка китапханәләрдә дә, административ-территориаль бүленеш турында хезмәтләр байтак. Ата-бабаларыгыз яшәгән торак пункт кайсы губерна, өяз, волостька каравын ачыклагач, архив чыганакларына мөрәҗәгать итәргә мөмкин.
Эшне авыл Советы һәм район архивыннан башларга кирәк. Совет чорында яшәгән кешеләр турында мәгълүматларны волость һәм авыл Советларындагы документлардан, аеруча “хуҗалык кенәгәләре”ннән (похозяйственные книги) алырга була. Алар район һәм авыл Советлары архивларында саклана. Бу кенә-гәләрдә крестьян хуҗалыгы: гаилә башлыгы, гаиләнең башка әгъзалары, аларның туган еллары, белеме, эшләгән урыны, йорт яны участогының мәйданы, ху-җалык корылмалары турында мәгълүмат тупланган.
Аннан соң эзләнүче Уфа шәһәренең К. Маркс урамында урнашкан Башкорт-станның Милли архивына килә. Биредә XVIII гасыр ахырыннан башлап, 1926 елга кадәр булып үткән халык исәбе алу мәгълүмат-лары, метрика кенәгәләре саклана. Үзәк архив фондларында 1917 елда үткән Бөтенрусия авыл хуҗалыгы исәбен алуның беренчел материаллары бар. Алар архивның Уфа губерна статистика бюросы фондында (Р-473) саклауга куелган. Фондта Уфа губернасының Бәләбәй, Бөре, Златоуст, Стәрлетамак һәм Уфа өязләре буенча хуҗалык карточкалары саклана. 1917 елгы исәп алу вакытында гаилә башлыгының исеме, әтисенең исеме, фамили-ясе, аның гаилә әгъзалары, аларның туган еллары, күпме җире, малы булу турында мәгълүматлар тер-кәлгән. 1920 елда үткән Бөтенрусия халык исәбен алу мәгълүматлары да шә-җәрә төзүчегә күп мәгълүмат бирәчәк. Хуҗалыклар буенча карточкалар Уфа губерна статистика бюросы (Р-473) һәм БАССР Үзәк статистика идарәсе (Р-472) фондларында саклана. 1926 елда үткән икенче Бөтен-союз халык исәбен алу мәгълүматлары да Р-472 фондында тупланган.
Уфа дини консисториясе һәм Ырынбур мөселманнар дини җыелышы фондларындагы метрика кенәгәләрендә дә шәҗәрә төзү белән шөгыльләнүчеләр өчен бай мәгълүмат бар. Мөселман-нарда метрика кенәгәләре алып бару 1828 елда кер-телә. Ул ике данәдә була: берсе – мәхәлләдә, икенчесе диния нәзарәтендә саклана. Кенәгәгә кешенең дөньяга килүе (баланың исеме, фамилиясе, әтисе яклап карт-әтисенең исеме, кайсы катламга каравы, туган уры-ны), өйләнүе (түләнгән ка-лымның күләме һәм ул ничек түләнгән), аерылышуы (мөселманнарда аерылышу гаять сирәк булган, моңа кем һәм нәрсә сәбәпче булуы да кенәгәдә теркәлгән), вафаты турында мәгълүматлар тер-кәлә. Ырынбур мөселманнар дини җыелышы фондында (И-295) 1829-99, ә кайбер мәхәлләләр буенча 1919 ел-га кадәр кенәгәләр саклана.
Шуны әйтеп китик: метрика кенәгәләрен уку өчен гарәп графикасын белергә кирәк. Уфа губернасының Бәләбәй, Бөре, Минзәлә, Стәрлетамак һәм Уфа өязләренең кайбер мәхәллә-ләренең кенәгәләре Татар-станның Милли архивында саклана. Мөселман руханилары турындагы мәгълү-матларны да (аларның белемен тикшерү, мәхәл-ләгә тәгаенләү, башка урынга күчерү, кайбер имам-нарның указларының төп нөсхәләре дә сакланган) Ырынбур дини мәҗлесе фондында табарга мөмкин.
Башкортстан Милли архивында 5-10нчы ревизияләр мәгълүматлары саклана. Аларда исәпкә алынган йорт хуҗасының нинди катламга керүе, милләте, аның исеме, әтисенең исеме, фамилиясе, яше, гаилә әгъзалары, кешенең гаиләдә булмавының сәбәбе (вафат, рекрут, яки башка җиргә күчкән) турында мәгълүматлар бар. Ревизия материаллары үткәрелү вакыты, социаль катлам һәм милләтләре буенча бергә тупланган. Архивта Ырынбур губернасының Бәләбәй, Бө-ре, Бөгелмә, Богырыслан, Бозаулык, Верхнеуральск, Минзәлә, Стәрлетамак, Троицк, Уфа, Чиләбе, Шадринск, Ырынбур өязләре буенча исәп алу документлары тупланган.
Борынгырак “ревизские сказки”лар белән Русия дәү-ләт борынгы актлар архи-вының Икътисад коллегиясе фондында (Фонд: 280), “Лан-дратские книги и ревизские сказки”да (Фонд: 350) танышырга мөмкин, ә кайбер документларны Русия дәүләт тарих архивыннан (Сенат, төрле салым һәм җыемнар департаменты фондыннан – Фонд: 571) табарга була. XIX гасырның уртасында – XX гасырның башында күчеп килүчеләр турында Крестьян җир банкының Уфа бү-лекчәсе фондында (Фонд: И-336) мәгълүматлар бар.
2019 елның 25 декабрен-дә “Башархив” (https://basharchive.ru) проекты тәкъдим ителде. Ул — быел Башкортстанның туган якны өйрәнүчеләр җәмгыяте тарафыннан гамәлгә куелган беренче проект.
“Башархив” — ул беренче уникаль архив проекты. Ул Башкортстан халкына Уфа губернасының биш өязе (хәзерге Башкортстан районнарының күпчелек өлеше) буенча 1917 елгы авыл хуҗалыгы исәбен алу-ның сканерлаштырылган карточкаларына юл ача. 1917 елгы авыл хуҗалыгы исәбен алу документлары Русиянең бары тик 5 тө-бәгендә сакланып калган. Проект ярдәмендә 5740 уникаль документ ачык кулланылышта булачак.
Проект үз бабаларының тарихын, аларның көндәлек тормышын белергә мөмкин-лек бирәчәк һәм генеалогик тикшеренүләрне популярлаштыруга юнәлтелгән.
Фәнүз ХӘБИБУЛЛИН.
