Барлык яңалыклар
Җәмгыять
14 гыйнвар , 10:50

Гәзит-журналларда “җан” бар, Интернетта — тизлек

Басма һәм электрон мәгълүмат чаралары икесе дә халык өчен бердәй мөһим.

Гәзит-журналларда “җан” бар, Интернетта — тизлек
13 гыйнварда Русия матбугаты көнен билгеләп үттек. Нәкъ менә шул көнне 1703 елда Бөек Петр указы буенча Русиядә “Ведомости” дип атал­ган беренче Русия гәзите­нең тәүге саны дөнья күргән. 1917 елдан соң Русия матбугаты көнен бәйрәм итү 5 майга күчерелә, чөнки шушы көнне беренче һәм иң мөһим совет гәзите – “Правда” чыгарыла башлый, ә бәйрәмне Совет матбугаты көне дип үзгәртәләр.

Дөресен генә әйткәндә, әнә шул 5 майдагы бәйрәм сагындыра. Халык матбугатны мулдан алдырган, моның өчен берәр айлык хезмәт хакын да кызганмаган чор. Матбугат дигәч тә, һаман да элеккечә почта тартмасы тулы гәзит-журналлар күз алдына килә. Калынрак журнал килсә, хат ташучы аларны сыйдыра алмый, тартманың өстенә куеп китә иде әле. Совет чоры­ның аерылгысыз бер өлеше булды ул — матбугат. Шулай ук безнең бала­чакның да.
 
Ә бүген гәзит-журналлар нигә ки­рәк? Моннан егерме ел элек кенә бу сорау аптырашта калдырыр иде. Чөнки җавап билгеле: гәзитләрдән яңалык­ларны беләбез, ә журналлар ялларны кызыклырак итә, төрле уен­нар, бәйге­ләр, осталык дәресләре, яңа хикәяләр һәм повестьлар белән очрашу шатлыгы бүләк итә.
Ләкин бүген кешеләрнең, бигрәк тә яшьләрнең, күпчелеге бу сорауга җавап бирер алдыннан уйланып кала. Чыннан да, кирәкме соң алар? Әлеге вакытта күп кенә функцияләрне Интернет үз өстенә алды. Бу гәзит-журналлар кирәк түгел дигәнне аңлатамы? Юк, әлбәттә. Шунысы бәхәссез, бездә хәзер сайлау мөмкинлеге бар. Замана кешесе Интернетта да, басма матбугатта да мәгълүматны бердәй җиңел табарга тиеш. Өстәвенә, хәзер журналлар — искиткеч матур, бизәкле булып чыга, аларны кулга аласы, актарасы, карыйсы килә. Бу Интернетта “утыру”га караганда да күңеллерәк һәм файдалырак шөгыль.
 
Бүгенге көндә барлык гәзит-журнал­ларның үз сайты бар, һәм аларның иң зур өстенлеге – тизлек. Мәгълү­матны тизрәк кабул итәр өчен күпләр сайтларга мөрәҗәгать итә. Ләкин уйланырга мәҗбүр итә торган мәкалә­ләрне нәкъ менә гәзиттән укый. Ни өчен, дигән сорауга бервакыт кемдер: “чөнки анда җан бар!” дигән иде. Чыннан да, гәзит-журналлар ниндидер җанлы әйбер кебек, алар дөнья күр­гәнче күпме куллар аша үтә, никадәр күз нурын ала. Шуңа күрә “Басма мат­бугатның киләчәге юк” дигән фикер белән бер дә килешәсе килми! Аның киләчәге бар, ә нинди булуы үзебезгә бәйле.
 
Миңа калса, басма матбугатның әһә­миятлелеге берничә факторга бәй­ле. Иң-иңнәрен генә саныйм.
Беренчедән, профессиональлек: басма матбугат үзенең күпьеллык абруен кадерләп саклый, анда тикше­рел­мәгән, төгәл булмаган мәгълүмат басылмый, штатка, мәгъ­лүматны табу гына түгел, эшкәртә һәм объектив бирә белгән профессионалларны гына алалар. Шуңа күрә укучылары аларга ыша­на.
Икенчедән, төрле гаджетлардан аермалы буларак, аларга электр, аккумуляторлар һәм башкалар кирәкми. Укый башлау өчен төрле парольләр уйлап табу, оныту, искә төшерү дә таләп ителми, эшкә бар­гандамы, кайткандамы яраткан гәзитне яки журналны сатып алу да җитә.
 
Өченчедән, мәгълүматны бирү тәртибе һәм ысуллары еллар дәва­мында шомартылган.
 
Дүртенчедән, күпләргә гәзит-жур­налларның яңа санын кулга алу, актару һәм иң яраткан биттән яки колон­кадан укый башлау бик ошый. Галим­нәр, психологлар һәм социологлар да күп кенә кешеләргә гәзитне үз кулларында тоту, аның исен тою рәхәтлек китерә, дип саный. Өстәвенә, текстны кәгазьдән без башкача кабул итәбез. Ул җиңелрәк укыла, хәтта монитордан укырга күнексәгез дә, кәгазь гәзитне укыганда сез мони­торның үзеннән ял итәсез һәм баш миенә җиңеллек бирәсез. Ягъни, баш мие кәгазьдән укыганда азрак арый.
 
Тагы да шунысы, вакыт узу белән бу матбугат чаралары үзләрен бер­нәрсә белән дә тапламады, ә һаман да җәмгыятькә, теге яки бу басманың нинди категориягә керүенә бәйле, төрле сыйфаттагы мәгълүмат китерүне дәвам итә.
 
Ә электрон мәгълүмат чаралары уй-фикерләрне тапшыруның бары тик альтернатив варианты гына. Аларның үз уңай һәм тискәре яклары бар. Үз-үзләрен хөрмәт иткән гәзит-журнал-ларның барысы да хәзер басма төргә дә, электрон төргә дә ия. Шул ук вакытта, нигездә, гәзит турында аның басма варианты буенча фикер йөртә­ләр. Бу классика кебек. Классиканы берсүзсез һәм кирәк, тиеш дип кабул итәбез бит. Санлы техно­ло­гияләр көчәя барса да, кәгазьне һаман да җиңә алмый әле.
 
Бу өлкәдә бәхәсләрнең тынып торганы юк. Әйе, гәзит-журналлар күп мең­ле тиражлар белән таралган заманнар үткәндә калды. Әмма моннан фаҗига ясарга кирәкми. Бу – кулланучыга мәгълүмат илтеп җиткерүдә яңа каналларның барлыкка килүе, масс-медианың технологик мөмкин­лекләре белән бәйле объектив чынбарлык. Яшьләр һәм урта яшьтәге кешеләр яңалыклар белән интернет-басмалар һәм социаль челтәрләрдә танышуны кулайрак күрә. Гәзит-журнал­ларның даими абунәче­ләре бар.  

Кемнәрдер Интернет басма матбугатны юкка чыгара дип исәпли, ләкин Интернет ресурсларын басма матбугатта бик яхшы кулланырга була. Һәм, киресенчә. Алар бергә барса гына, ки­ләчәге өметле.

Кызыклы фактлар

1921 елның 17 маенда “Известия” гәзитенең беренче саны дөнья күрә, анда “Гәзитләрне саклагыз, алар бик аз! Гәзитне укыгач, башкаларга тапшыр!” — дигән мөрәҗәгать язылган була.
Америкада сәгать саен чыгарыла торган гәзит булган, анда “Иң соңгы яңалыклар” басылган. Аның төп уку аудиториясе Вашингтон белән Нью-Йорк арасында сәгать саен очучы “Пан Американ” авиакомпаниясе самолетлары пассажирлары булган.
Иң кечкенә гәзит Бразилиядә чыккан. Аның битләре почта маркасыннан бераз гына зуррак 3,5 х 2,5 сантиметрлы булган. Гәзит 16 полосадан торган. 1935 елда аның битләрендә фоторәсемнәр һәм хәтта реклама да басылган.
Гәзиттә беренче рекламаны 1657 елда инглиз гәзитендә бастырганнар.
1905 елда Ярославль басмасы тарафыннан чыгарылган “Северный край” гәзитен, оппозицион мәкаләләр бастырылу сәбәпле, ябалар. Әмма гәзитне чыгару дәвам итә, шул ук вакытта исемнәре даими үзгәртелеп тора. Дүрт ел эчендә аның исеме 42 тапкыр үзгәргән.
1798 елда Германиядә хатын-кызлар гәзитенең беренче саны чыга. Ул “Фрауэнциммер цайтунг” дип атала.
1990 елда “Аргументы и Факты” гәзите, 22431100 данә тираж белән чыгып, “Гиннессның рекордлар китабы”на керә.
 
Фото: Динар Кәлимуллин.

 

Автор:Резеда Галикәева