Бәхет җирдән чыкмас, тирдән чыгар

“Гыйлем” нәшрияты публицист Марсель Котлыгалләмовның “Йөрәктәге серне сүз җиткерер” дип аталган китабын чыгаруга әзерләде. Шул китаптан укучыларыбызга республика тарихында җуелмас эз калдырган ике шәхес турында кыска гына очерклар тәкъдим итәбез. Аларның беренчесе – Зыя Нуриев.

Кырда, бигрәк тә көн җил-яңгырлы торганда, казан асарлык ут кабызу өчен дә осталык кирәк. Гарифулла картәтием тәүдә өеп кенә, нәзек ботакларны сала, чыбык арасына тасмадай гына туз кыстыра һәм эрерәк агачларны өстән куыш итеп сөяп куя. Алай ипләнгән учак бер шырпыдан ук дөрләп янып китә.
Яшеллек дәрьясында ак пароходлар булып йөзгән элекке Уфаны мин, яшьлек елларын хәтердә яңарткан сымак, әйләнеп кайтмастай хыял итеп күз алдыма китерәм. Иртәнге шәһәр һәрдаим җыештырылган урамнар белән каршы ала, ә сквер­ларның мәрмәр киртәләрен кайгыртучан куллар юеш чүпрәк белән сыпырып чыккан. Уфа чәбәләнми генә, клаксоннар тавышыннан каңгыр­мый эшкә тотына. Министрлар Советы, Сәнәгать йорты һәм “Башнефть”нең олпат биналары, партия өлкә комитеты урнашып, серле тынлык саклаган йорт яныннан үтәргә туры килсә, шушы тәрәзәләр артында нәрсә эшләнгәнен белү, кешеләрен күреп калу теләге туа. Зур бәйрәмнәр вакытында демонстрантлар арасында этелә-төртелә үткән мәлдә, әлбәттә, биек мөнбәрдән ара-тирә кул болгап торган абзыйларның кем булуы турында уйланмыйсың. Ә анда республиканың иң югары җитәкчеләре һәм алардан да өстәрәк — Аллаһы Тәгалә үзе генә. Алай дисәң... Комсомолга керер­гә әзерләнгәндә үк, мәсәлән, һәркай­сыбыз республиканың баш түрәлә­ренең исем-шәрифен, биләгән вазый­фасын белергә тиеш иде. Бу гамәлдә мин күз буяу да, кем алдындадыр ярамсаклану да күрмим. Шуның белән өлкәннәр, үзләренчә, безнең иләс-миләс аңга дәүләткә, аның власть институтларына якынаюыбызга ишарә ясагандыр. “Сезне үзегездән түбәндәгеләр хөрмәт итсен өчен, югарыдагыларга карата ихтирамлы булыгыз”. Моны бөек француз Гюстав Флобер әйткән.

Үзенең көтелмәгәнлеге белән аптыратып, хәтердә мәңгегә ныгынып калган һәм еллар үтә килә аның әһә­миятен, мәгънәсен яңартып бәһа­лаган мәлләр була. Узган гасырның 60нчы еллары башында, Башкорт дәүләт универ­ситетының тәүге курсларында укып йөргәндә, Хөкүмәт йортын Совет урамы ягыннан урап үтәм дип, буйчан да, тулы да гәүдәле агайга чак килеп бәрел­мәдем. Аны таныдым инде, читкә тайпылып өлгердем, ярый ла исәнләшергә акыл җит­те. Зыя Нури улы, минемчә, җавап итеп баш какты, шикелле. Янә дүрт-биш ел үтүгә партия өлкә комитетының беренче секретаре Нуриев әлеге ачык авыз егетне район гәзите мөхәррире итеп раслады.

Түрәләр мохитендә үскән, яшьтән үк шулар белән аралашкан кемгәдер әлеге “ай күрде, кояш алды” кебек мәлләр эзсез үтәдер. Әмма хакимлек тупсаларының кайдан башлануын күз алдына китермәгән минем кебек яшь егет өчен хәтта шундый секундлар һәм минутлар да мөһим иде. Еллар үтә килә миңа республиканың иң югары җитәкчеләре — Ф. З. Зәга­фуранов, М. З. Шакиров, З. Ш. Ак­на­заров, Ф. В. Солтанов, Т. И. Ахун­җа­нов, С. М. Веселов, Р. С. Бакиев, М. П. Миргазямов, М. А. Зайцев, Хөкүмәт Рәисе урынбасарлары, министрлар белән танышу һәм тыгыз аралашу насыйп булды. Аларның һәрберсе йөрәгемдә, хәтеремдә эз калдырды. Горурланырлык эз.
Терсәкле чанага, я күкрәкле арбага, мәсәлән, печән төяүнең дә үз тәртибе бар. Картәтием ике сәнәк печәнне тәүдә чананың ике терсәгенә сала, өченчесе белән аларны ныгыта. Шулай эзмә-эзлекле тәртип белән төялгән печән җыйнак та була, шуып та төшми. Тәкъдир кушканы шулдыр: борын заманнардан бирле башкорт этносының күпчелек өлеше, “табигать балалары” булып, авыл җирендә көн иткән. Урбаниза­ция­ләнүнең аларга кагылып кына үтүендә кимчелекләр бар, әлбәттә. Өстенлекләр дә юк түгел. Үсмерләр авыл мәктәпләрендә, шәһәрдәгеләр белән чагыштырганда, мәгъ­лүматны алып җиткермәсә дә, бу авыл ба­лаларының тырышлыгы һәм җаваплы булуы белән каплана. Эшкә ихласлык һәм тормышта алдан кемдер юл ярмаячагын белеп тору аларны еш кына властьның иң югары баскычларына күтәрә. Фикер­ләрем тулысынча Зыя Нури улы Нуриев­ның шәхесенә дә кагыладыр дип уйлыйм. Теләсәң-теләмәсәң дә, штамп­ка ихтыяр биреп сөйләшкәндә, адәм баласын якынрак белим һәм бәя бирим дисәң, аның туган ягына барып кайтырга кирәк, диләр. Журналистикадагы озайлы гомерем эчендә Бөре якларына юл хәтсез генә төш­кәләде. Уфа белән Бөре арасы — бер тында йөгереп барасы бит инде. Агыйдел, сырышкан кунак сыман, район биләмә­лә­рендә уңга-сулга боргаланып йөри-йөри дә, дугасын текә бөгеп, Дүртөйлегә таба әй­ләнә. Нәкъ шушы бөгелдә, уң як ярда, Югары Ла­чынтау авылын табарсыз. Янында Түбән Лачынтау да бар. Тарихчы­ларның раславына ышанганда, Югары Лачынтауга нигезне хәзерге Кушнаренко районындагы Карача-Елга авылыннан аерылып чыккан күчү­челәр салган, имеш. Очраклы хәл генәдер, иллә мәгәр Югары Лачынтау Башкортстанга З. Н. Нуриевны үстереп бир­сә, партиянең тагын бер беренче секретаре — М. З. Шакировның шә­җәрә очын Карача-Елга авылында эзләргә кирәк. Икесе дә — Социалистик Хезмәт Герое, Союз дәрәҗә­сен­дәге җитәкчеләр.

Кызыксына торган кеше өчен Зыя Нуриев туып-үскән җирләр — тарих һәм хәтер хазинәсенең үзе. Терәк пункт-кальгә рәве­шендә Бөре XVIII гасырның урталарында ук хасил булгач, ул үзе дә, тирә-ягы да акрынлап тәүге сәнәгать предприятиеләре, кус­тарчылык һәм һөнәрчелек, халык мә­гарифе һәм дини мәдәниятнең барлыкка килү үзәгенә әверелгән. Әйт­кәндәй, Югары Лачынтауда элекке сәүдәгәр ихаталарының берничә бинасы әлегәчә сакланып калган. Ә инде Бөре районының табигате, аның хо­зурлыгы һәм хазинәләре турында, әл­бәттә, рәхәтләнеп бүтән вакытта сөйлә­шербез. Биредә сиңа – халык “үле Идел” дип йөрткән бихисап күлләр дә, минераль су чыганаклары да, борынгыдан сакланып калган карагайлыклар да, эрбет белән карагачлар да. Корылмалар һәм иске усадьбалар, элекке замандагы сәнәгать җитеш­терү корылмалары, архитектура һәйкәл­ләре...

Картәтием язга чыккач ук табанын бөгеп куя да, җәй эчендә бер-ике чана карамалап ала иде. “Карамалап” дигәч тә, безнең якта аның өчен пе­шек­ләнгән шомырт та ярап кала. Тоякларын уратып алып, үрәчәләр яр­дәмен­дә тоташтырсаң, йөк чанасына үлем тиясе түгел. Әгәр мин, Башкортстан һәм ил тарихының Нуриев чорына кагылышлы сәхифәләреннән бу язмаларга саннар, процентлар, факт­ларны күчерә башласам, алар кызыклы булыр идеме икән?
Кызыксыну көчле булса, укучыга Башкортстан тарихын яки Зыя Нуриев агайның “От аула до Кремля” дигән китабын укырга мөмкин.
Бер генә кеше дә, һәрхәлдә, безнең илдә, хакимлекне әти-әнисеннән мирас итеп алмый. Ходай үзенең сөйкемле адәм балаларына сәләт­не тигез өләшә. Ул табигый сәләт — уңышлы хезмәт юлына басу өчен ачкыч кына. Зыя Нури улының тәрҗемәи хәлендәге елларны, билә­гән вазыйфаларын еш иләктән үткә­реп, актив эшләгән чорындагы социаль-сәяси хәл, хуҗалык бурычлары, халык ихтыяҗлары белән бер итеп карасаң, “аңа әнә нинди шартлар тудырылган” дип сөрәнләр­лек сәбәп тапмыйсың. Мәгариф юлыннан китсә, Зыя агай зур галим-педагог, я министр булыр иде. Бу юнәлештә, педагог-тео­ретиклардан бигрәк, хәзергечә әйткәндә, менеджерлар, ягъни оештыручы хуҗалар кирәк. Нуриевның ачылып җит­мәгән мөмкинлекләрен күрә алган зирәкләр булган һәм кайда ипле сүз белән, кирәк булганда партия дисциплинасына сылтанып, аны куәтләп торган.

Тәртип, аңлы буйсына белү — әлбәттә, уңышка илтә торган факторлар, әмма алар синең йөрәгеңдә һәм намусыңда яшәргә тиеш. Ифрат авыр хәлдә булган Кыйгы районында эшләп, аны җанландыра алгач, Зыя Нуриев шундый нәтиҗәгә килә: “Җи-тәкченең эшендә төп нәрсә — үзең янын­дагыларның ярдәменә таяну. Алар сине хөрмәт итсен өчен, хезмәт­тәшләреңнең эшчәнлеген бә­һалаганда намуслы, гадел һәм объектив булырга кирәк. Җитәкчедә таләпчәнлек белән объективлык бер булырга тиеш. Ул популист булмасын, буш вәгъдәләр бирмәсен. Әйттеңме, үтә. Бил­геләнгән максатларга ирешү өчен үзең белән бергә булганнарга рухланып эшләр­лек шартлар тудырырга кирәк”.

Зыя Нуриев шундый нәтиҗәләргә чагыштырмача яшьтән үк килсә дә, алар, ары­таба эшчәнлек һәм тормыш принцибына әйләнеп, дәүләт эшчән­леген гомер бакый озатып барган.

Нуриев Башкортстан партия оешмасын халык хуҗалыгын тизләтеп үстерү өчен төрле чаралар күреп караганда һәм Мәскәүдәге үзәк хакимият тотрыклы гына сәясәткә ирешә алмаган елларда җитәклә­гән. Һәр гамәлне партия тарафыннан фатихалау, икътисад законнарын идео­логиягә буйсындыру, хәзер аңлаганча, хата. Әмма Нуриевлар, Акназаровлар, Шакировлар — үз вакы­тының җитәкчеләре. Республикада алар кулында власть булган сымак күренсә дә, хакимлекнең үзәге, бюрокра­тия­нең дәртне сүндерер механизмы, гамәлдә, Мәс­кәүдә. Шунда инде Мостай аганың “Тавык кетәге” дигән новелласын хәтерләдем. Мәзәк тә, гыйб­рәтле дә хәлләр элек тә бу­ла торган. Хәзер исә усаллык, миһер­бан­сызлык чамадан ашты. Алай гына түгел, элег­рәк партия, дәүләт эшендә бик югары вазыйфаларда йөреп, бүген мемуар язуга әвәсләнгән ип­тәшләр үзләрен һәр җәһәттән хаклы, сокланырлык оста итеп сурәтләп куя, илнең сәяси һәм хуҗалык системасы кичер­гән бә­лаләрне, халыкның җәфаларын явыз империалист­лар­ның чокчынулары дип аңлый баш­лыйсың. Зыя Ну­риев исә Уфада да, Мәскәүдәге эшләрендә дә илдәге чынбарлыктан аерылмады. Ул мәсьәлә күтәрүне эшнең башы гына дип бәһалады, Зыя ага өчен шул мәсьәләне мотлак тормышка ашыру иң мөһиме булды.

Карап торуга авыр гәүдәле, кырыс­рак йөзле күренсә дә, Нуриев сизгер күңелле, ирекле рухлы, халык теләген аңлый торган кеше иде. Зәкәрия Акназаров “Время. Люди. Мысли” дип аталган китабында Зыя Нури улы турында менә ниләр яза. “...Аның төп сыйфатлары шулай да — кешене ярату, алчаклык, ихласлык. Бу аңа министр белән мөгал­лимнең дә, профессор белән трак-торчының да, хәрби хезмәткәр белән савучының да йөрәген ачты. Ул һәр­кем белән шунда ук уртак тел тапты, һәм аның белән аз гына аралашкан бөтен кеше дә бу ихласлыкны озак оныта алмады. Әгәр нидер күңеленә ятмаса, ул һәрчак турысын, яшерми, анык һәм ныклап әйтә. Бүтән берәү­ләр кебек, ризасызлыгын айлар, еллар буе саклап йөртми. Кызып киткән чаклары да була. Әмма көн, хәтта сәгать үтәме-юкмы, сүрелеп, я шалтырата, я яныңа килә: “Гафу ит инде, тузып киттем. Онытыйк, әйдә арытаба эшлик”.
Әйткәндәй, Зыя Нуриев турында Мостай Кәрим, Нәҗип Асанбаев кү­ңелгә ятарлык ихлас хатирәләр язып калдырган. Әдәпкә көч килсә дә, олуг­ларга өстәп шуны да әйтим инде. Зыя Нуриевның тууына 100 ел тулу уңаеннан, “Китап” нәшрияты агай­ның “От аула до Кремля” дигән китабын, тулыландырып һәм яңар­тыбрак, кабаттан нәшерләргә булды. Бу гамәлгә хәлдән килгәнчә булышлык итә алуым белән горурланам.
Кибән очлауны авылда әле булса теләсә кемгә йөкләмиләр. Очларга вакыт җиткәч, Гарифулла картәтием мине өскә мендерә. Астан бирелгән печәнне очлап, ипләп, таптап, суккалап алып барасың. Тигез күтә­релгән ки­бәнгә яңгыр да үтми, ул авышмый да. Зур җитәкче, сәясмән турын­дагы сүзгә көндәлек дөньяның вак-төяген нигә китереп кыстыра икән бу? Шушы сорау телегез очында бит инде. Аңлатам. Адәм баласының тормышы бетмәс-төкәнмәс хәстәрлекләрдән тукыл­ган сыман, дәүләт, тоташ җәм­гыять һәр кешенең булдыклылыгына, егәрлелегенә таянып яши, үсә. Шуңа күрә Нуриев аганың дәүләт эшчән­леген дә, Гарифулла картәтием сабакларын да янәшә куярга кирәктер. “Тырыш таш тишер” дигән әйтем һәр очракта да урынлы.
...Дулкын ярып һәм тирә-юньне гудоклар белән мазасызлап, кораблар үтә дә үтә. Мондагы һәммә нәрсәдә — вакыт галиҗә­напларының мөһере һәм шушы вакытка хезмәт иткәннәр­нең күз яшьләре.

Марсель Котлыгалләмов.