“Йөрәк хәтере”

Калтасы районының шәрәфле шәхесе, Башкортстан­ның атказанган сәүдә хезмәткәре Фәндәвис Нәфыйков шушы районның Бурсык авылында туып-үскән.
Фәндәвис аганы Калтасыда да, Бурсыкта да, Агыйдел һәм Нефтекама шәһәрләрендә дә, Йосыпта һәм Актанышта да яхшы беләләр һәм үз итәләр. Ул – сөекле әти һәм картәти, тынгысыз хезмәткәр, ышанычлы дус. Аны үзенә һәм башкаларга таләпчәнлеге өчен хөрмәт итәләр. Үз чорының, туган халкының иң яхшы сыйфатларын гәүдәләндергәне һәм бүгенге көнгә кадәр үзе булып калганы өчен яраталар. Дуслары һәм күршеләре, элекке хезмәттәшләре, танышлары аны ярдәмчеллеге өчен ифрат җылы сүзләр белән телгә ала.

Ул “Йөрәк хәтере” дип исем­­­ләнгән китап язган. Шу­шы көн­нәрдә автор китап­ларын Илеш районы китап­ханәләренә тапшырды. Тәү карашка, Калтасы һәм Илеш районнарының нинди уртаклыгы бар, дигән сорау туарга мөмкин. Әмма уртаклык күп. Автор илешлеләр белән бергә вузда укыган, тормышы­ның иң нәтиҗәле чорында Агыйдел һәм Нефтекама шә­һәр­ләрендә алар белән иңгә-иң терәп эшләгән. Фәндәвис Фарсый улы китапта аларның асыл сыйфатлары хакында да бәян иткән. “Илеш районы уку­чылары үзләренең лаеклы якташлары турында белсен, горурлансын, алар­ның матур эшләрен үрнәк итеп алсын. Шуңа күрә китапларымны илеш­леләргә бүләк итәм”, – диде автор. Гомумән, бай мәгълүмат­лы, зәвык бе­лән бизәлгән, уры­ны белән күңел­нең иң нечкә кылларын тиб­рәтә торган хати­рәләр тупланган бу басма киң катлам укучыларга тәгаенлән­гән.
“Минем тормышымда йомгак ясый торган вакыт җитте. Менә тугызынчы дистәгә аяк бастым. Хәтер сандыгымда катлам-катлам истәлекләр ята, ә шкафлар үземә һәм гаиләмә кагылышлы хәл-вакыйгалар турында мәгъ­лүмат тупланган папкалар бе­лән тулы. Уйлана торгач, иң истә­лекле вакыйгаларны һәм тормыштагы кискен эпизодларны искә төшереп тасвирларга вакыт җиткәндер, дип нәтиҗә ясадым. Баштарак: “Бу хати­рә­­ләр кемгә кирәк, ник язам?” – дип шикләндем. Кирәк икән, чөнки кайвакыт хатирәләргә бирелү бик мавыктыргыч була. Мөһим вакыйгаларны теркәргә кирәк, вакыт узу бе­лән күп нәрсә хәтер­дән җуела һәм онытыла. Моннан тыш, мин оныкларым­ның, гомумән, килер буынның ата-бабалар тормышы белән кызыксынуына, тамырлары хакында күб­рәк белергә омтылуына ышанам...”, – дип яза автор. Әйтергә кирәк, Фәндә­вис ага үзенең язмаларында иң самими, иң мөкат­дәс тойгыларын укучыга туган авылы белән бәйләп җиткерә.
Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров башлангычы бе­лән республикада “Атайсал” проектына старт бирелде. Мат­ди мөмкинлеге булганнарга туган авылларына һәм шәһәр­ләренә булышлык итүне күз уңында тоткан бу проектка күп­ләр кушылды. Фәндәвис Фарсый улы шундыйларның берсе булды. Нәкъ менә вөҗ­дан кушуы буенча ул, егерме елдан артык инде, туган авылын төзеклән­дерә. Барлыгы 20940 квадрат метр мәйдан­ төзекләнде­рел­гән. Бихисап күп эш башкарылган. Калтасыдагы кечкенә Бурсык авылында булып, безгә дә гаҗәеп тәэссоратлар алу мөм­кинлеге туды.
...Кайчандыр ике йөздән артык кеше яшәгән Бурсык авы­лының цивилизация уңай­лык­ларыннан мәхрүм калган халкы 70-80нче елларда заманча тәэмин ителгән җирләр­гә китә башлаган. Инде соңгы йортлар­ның тәрәзәсенә аркылы такта сугылып менә-менә юкка чыга дигән авылда яшәү дәрте, ки­ләчәккә ышаныч һәм өмет утын кабыза Фәндәвис Нәфый­ков.
Авыл яшәсен өчен, иң беренче – юл кирәк. “Юл газабы – гүр газабы”, дип юкка гына әйтмәгән бит ата-бабалар. Ә бит кайчан гына әле язгы-көзге өзеклек чорында олы юлдан бу авылга барып җитү авыр михнәт булган. Шуңа күрә Бурсыкка “җан өрүне” юл салудан башларга кирәк була...
Ниһаять, Фәндәвис Фарсый улының башлангычы һәм матди чыгымнары, урындагы хакимият ярдәме белән Бурсык авылына юл салынды. Шоссе юл авылга кадәр сузылганчы, куәтле йөк машиналары, ком-таш төяп, бирегә йөзләгән, меңләгән рейс ясады.
Урам башындагы сазлыкта гүзәл күл барлыкка килде, мәчет ишекләрен ачты — авылга азан кайтты, Гражданнар һәм Бөек Ватан сугышларында һәлак булганнар һәй­кәл булып калыкты, челтерәп аккан чишмә исә зәвык белән төзелгән бинага килеп керде. Бу авыл чишмәсе, аның тирә-ягының зәвыклы бизәлеше Фәндәвис аганың булмышын, аның гомер кичерү мәгънәсен ачык күрсәтеп тора.
“Халыкның яшәү рәвеше аның чишмәләргә, коеларга, сулыкларга мөнәсәбәтеннән ачык күренә. Чишмәләр карау­лы, төзек, күл һәм елга буйлары үзенә тартып тора икән, димәк, кешеләр дә табигать-анабызны олылап яши. Чиш­мә­не тазарту, төзеклән­дерү – күңелләребезне савыктыру ул. Чөнки чишмә – саф су гына түгел, рухыбыз көз­гесе,” – дип яза Фәндәвис абый китабында.
Бурсык авылы чишмә­се­нең үз моңы, кабатланмас тәме, дәвасы бар. Авыл күр­кенә әверелгән, җырлап торган бу чишмә – хәзер үзенчә­лекле ял урыны. Көмештәй саф, шифалы суны эчеп кемдер сусавын баса, кемдер өчен чишмәнең сихәтле суы – сагынуга дәва. Күпләр җир куеныннан челтерәп аккан балачак чишмәсе суын авыз итеп, истәлекләр белән уртаклашып, күңелләрендәге сагыну-сагышларын таратырга дип килә.
“Мин үз гомеремдә күпне күр­дем, мәрхүмә әнкәй әйткән­чә, җиң сызганып, маңгай тирен сөртеп алтмыш елдан артык эшләдем. Авылда урак урдым, көнне төнгә ялгап пе­чә­нен дә чаптым. Сатучы булып та эшләдем, урта мәк­тәптән соң, Новосибирск шә­һә­рендә — кулланучылар кооперациясе институтын, Свердловскида юридик институтны тәмамла­дым”, – дип яза Фән­дәвис Фарсый улы.
Агыйдел шәһәрендә атом электр станциясе төзелеше башлангач Фәндәвис Нәфый­ков биредә тәэминат бүлеген җитәк­ли, Нефтекама автозаводында 16 ел генеральный директор урынбасары була, аннары малтабарлык белән шөгыльләнә. Бурсык авылында үзенә күз явын алырлык итеп йорт-каралтылар тергезде ул.
“Ни өчен туган авыл мәшә­кать­ләренә шулкадәр үҗәтлә­неп тотындыгыз? – дип сорагач: “Авылым язмышы җа­ным­­­ны әрнеткәнгә күрә. Минем ватаным бит ул. Ә акчага килгән­дә, аны, күпме генә булса да, үзең белән теге дөньяга алып китә алмыйсың...”, — дип җавап бирде ул.
Авыл башындагы зиратка бару элегрәк шактый кыенлык тудырган. Чөнки сазлык аша үтәргә кирәк була. Фәндәвис Фарсый улы шушы сазлык тирәсендәге агачларны кистереп, тазартып, 4-5 метр биек­лектә итеп зират юлын күтәрт­терә. Хәзер элекке калкулыктагы зират яңа салынган мә­чет белән бер яссылыкта кебек тоела. Зират капкасын ачу­га ук биредәге җыйнаклык, пөхтәлек күзгә ташлана. Авыл зираты аның бабаларын, әткә­сен һәм әнкәсен, энесе белән сеңлесен, байтак авылдашларын сыендырган. Шушындагы туганнар кабер­ләрен­дә (мемориал итеп эшләнгән) Гражданнар сугышы елларында атып үтерелү­челәр дә ята. Атылганнар арасында Нә­фый­ковның туганнары да бар.
...Үз вакытында күпсанлы коллективларны җитәкләгән бу хөрмәтле ветеран белән аралашканда аның гади һәм тыйнак холкына, белем һәм эруди­циясенә игътибар итми мөмкин түгел. Аның ата-баба гореф-гадәтләренә тугрылыгы һәм заманча фикер йөртүе, егетләрчә энергиясе сокландыра. Киләчәк­тә дә изге ният­ләрең тормышка ашсын, сәла­мәтлек юлдаш булсын сиңа, Фәндәвис ага!

Идрис СӘЕТГАЛИЕВ.