“Уфа-II шәһәрлеге” тирәсендәге имеш-мимешләргә ышанмагыз!

“Уфа-II шәһәрлеге” археологик һәйкәле Зәки Вәлиди һәм Воровский урамнары кисешкән төбәктә урнашкан. 1961 елда “Уфа-II шәһәрлеге” территориясе рәсми рәвештә тарихи-археологик мирас объекты дип танылды, бу аның дәүләт саклавында булуын күздә тота. Бу җирлекне тикшерү 1953 елда Уфадагы төбәкне өйрәнүче Петр Ищериков тарафыннан шәһәрлек ачылганнан соң башлана. Ул беренче булып борынгы крепость хәрабәләрен һәм беренче артефактларны тапкан. Нияз Мәҗитов һәм Владимир Овсянников кебек күренекле археологларның эшләре алга таба да мөһим роль уйнады.

2020 елда Башкортстан Башлыгы үткәргән оператив киңәшмәдә “Уфа-II шәһәрлеге” янындагы территориягә чиркәү төзү турында планнар яңгырады, ул вакытта бу урында күпкатлы биек бина төзергә телиләр иде. Чиркәүне тарихи кыйммәткә ия булмаган урында төзү күздә тотылган.

1999 елда “Башкирский Промстройпроект” институтында Уфада Киров районында урнашкан 570нче кварталда инженер әзерлеге проекты эшләнә. Проект ике дәрәҗәдәге җир асты гаражларын төзүне күздә тоткан. Биш елдан соң, 2004 елда, елга кушылдыгы булган чокырны күмү эшләре башкарылган.

2013 елда Фрунзе урамы, 85 адресы буенча Терегулов йорты җимерелгән. Аның урынында Киров районына караган Новомостовая урамы буйлап урнашкан берничә коены үз эченә алган шәһәр канализациясе системасы төзелә башлый. Моннан тыш, элегрәк Ногайка елгасының бер кушылдыгы урынында ике дәрәҗәле җир асты паркингы төзелгән булган. Вакыт үтү белән төзелеп бетмәгән ике катлы конструкция күмелгән.

2021 елда Зәки Вәлиди урамында яңа дренаж салынган. Алдагы елда, М. Акмулла исемендәге БДПУ лабораториясе белгечләре, ГИКЭ күрсәтмәләре буенча, җир асты паркингы төзелеше урынында археологик мониторинг уздырган.

“Гыйбадәтханә төзүне күздә тоткан участок территориясендә тикшеренүләр вакытында катламны тулысынча юк итү ачыкланган. Казу эшләре барышында археологик күзәтү Уфа XIX-XXI йөзләрдәге тарихи төзелешкә һәм “Уфа-III шәһәрлеге” булуга күрсәткән материалларны җыярга мөмкинлек бирде. Артефактларны урнаштыру планын төзү катлам җимерелү аркасында мөмкин түгел иде, бу туфракны тикшерү белән расланды”, 

- дип шәрехли Башкортстан мәдәни мирас объектларын дәүләт саклавы идарәсе башлыгы Салават Колбахтин.

“Уфа-II шәһәрлеге”н нәрсә көтә? Шәһәрлек мәйданында археологик материалларның махсуслаштырылган саклагычларын төзү планлаштырыла, 2019 елда ук Башкортстан Хөкүмәте “Борынгы Уфа” археологик паркы концепциясен раслады. 2022 елда проект документациясе эшләнде.

Бүгенге көндә федераль финанслауны җәлеп итү мәсьәләсе карала, ул Русия Федерациясе Мәдәният министрлыгында Федераль максатлы инвестиция программасына депозитарий төзелешен кертүгә заявка җибәрелә һәм карала, чөнки археологик депозитарий төзү зур чыгымнар таләп итә.

“Пыяла астында бик матур проект: пыяла буйлап йөрисең, аста казылмалар. Әлегә концепция бар, әмма проект арзан түгел. Беренче исәпләүләр буенча бу - 2 миллиард сум. Мондый депозитарий бик кирәк: анда бик күп фонд алып килергә мөмкин. Безнең барлык музейлар фондлар белән тулган, аларны ачык һавада һәм бу депозитарий эчендә чыгарырга мөмкин. Без озакка сузмаячакбыз. Алдагы 5 елда аны төзиячәкбез”,

- диде Радий Хәбиров башкорт җәмәгатьчелеге вәкилләре белән очрашу вакытында.

Саклагыч бинасы өч катлы булачак, төзелешнең якынча мәйданы - 3 мең квадрат метр, бүлмәләрнең гомум мәйданы - якынча 8 мең квадрат метр. Анда фонд саклагычы, экспозиция-күргәзмә заллары, “Уфа-II шәһәрлеге”н казу эшләре вакытында табылган предметлар белән даими эшләүче экспозиция, күргәзмә залы булырга тиеш, анда реставрация һәм консервациядән соң Көньяк Урал территориясеннән төрле дәверләрнең иң якты археологик артефактлары куелачак.

“Хәзерге вакытта бу гариза карала. Һәм ел дәвамында ул әле каралачак, әлеге процедураны узуның билгеле бер этаплары бар. Бүгенге көндә заявка карау стадиясендә”, - ди “Борынгы Уфа” республика тарих-мәдәни музей-тыюлыгы директоры Илнур Локманов.
Социаль челтәрләрдә Урыс Православие чиркәвенең Уфа епархиясендә “Уфа-II шәһәрлеге” территориясендә чиркәү төзү лицензиясе булу сәбәпле, “Храм Всех Святых” гыйбадәтханәсе төзелешен яңарту турындагы фикерләр бастырыла.

Урыс Православие чиркәве Уфа епархиясенең матбугат хезмәте хәбәр итүенчә, “Урыс Православие чиркәвенең Уфа епархиясе (Мәскәү Патриархаты) “Уфа-II шәһәрлеге” археологиясе һәйкәле урнашкан җир кишәрлегенә хокукларга ия булмаган һәм ия дә түгел. “Уфа-II шәһәрлеге” һәйкәле территориясендә чиркәү төзү планлаштырылмый”.

Моннан тыш, 2024 елның 6 февралендә Бөтендөнья башкортлары корылтае вәкилләре белән очрашуда Башкортстан Башлыгы чиркәү төзелешен гамәлдән чыгару турында белдерде.

“Мин шәһәрлек һәм православие гыйбадәтханәсе тирәсендәге хәлне уйлап та, кешеләр белән киңәшләшмичә дә эшне башлап җибәрүнең үрнәге, дип саныйм. Без карар кылдык: православие храмы анда төзелмәчәк. Гәрчә мин гыбадәтханәләр төзү тарафдары булсам да: православие гыйбадәтханәләреме, мәчетләрме – мөһим түгел. Гыйбадәтханәләр төзү бик яхшы - ул кешене Аллаһка якынайта. Әмма кешеләр актив каршы булды, һәм аларның үз дәлилләре бар. Хәер, бу чиркәүне анда төзергә теләүчеләрнең дә үз дәлилләре бар. Тагын бер кат кабатлыйм, анда чиркәү төземәячәкбез”, - дип аңлатты Радий Хәбиров.

Соңгы айларда җәмәгатьчелекнең игътибары күп бәхәсләр һәм каршылыклар тудырган яңа гыйбадәтханә төзелеше белән бәйле суд процессларына юнәлтелде. Бу объектны төзүгә каршы чыгучы санкцияләнмәгән акцияләр инициаторлары суд системасы аша эшләрнең законлылыгына ризасызлык белдерү омтылышы ясап карады. Әмма барлык дәгъвалар да кире алынды.

Шул ук вакытта чиркәү төзү турындагы имеш-мимешләрне яңарту Башкортстан Башлыгын сайлаулар алдыннан көчәя. Радий Хәбиров билгеләп үткәнчә, алга таба да Башкортстанның тарихи мирасын саклау мәсьәләләре буенча халык белән очрашуны дәвам итәчәк, кешеләр белән диалог җитәкченең мөһим эш ысулларының берсе бит.

Фото: drufa.ru