+22 °С
Яңгыр
Җәмгыять
10 июнь 2025, 05:10
“Мәңге яшәр башкорт батыры”
Ирек һәм гаделлек өчен көрәш символы ул Емельян Пугачев җитәкчелегендәге 1773-1775 еллардагы баш күтәрү XVIII гасырда иң зурысы була. Ул патша изүенә каршы чыккан Русия империясенең төрле катлам һәм милләт вәкилләрен берләштерә. Дон казагы Емельян Иванович Пугачев үзен император Петр III дип игълан итә. Күпләр Емельян Пугачевның – патша булуына, фетнәчеләр үзләренең чын патшага хезмәт итүләренә ышана. Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, Емельян Пугачев җитәкчелегендәге күтәрелеш дәүләтне тар-мар итүне максат итеп куймаган. Күтәрелешнең төп сәбәпләре социаль-икътисади, милли һәм дини мәсьәләләр була. Башкортлар биләмә җирләренә үз хокукларын, шулай ук дин иреген яклаган.
“Мәңге яшәр башкорт батыры”
Кем соң ул Салават Юлаев? Салават Юлаев 1754 елда Себер юлының Шайтан-Күзәй волосте (хәзер Башкортстанның Салават районы) Тәкәй авылында туган. Туган елы 1775 елның 25 февралендә Мәскәүдәге Сенатның яшерен экспедициясендә сорау алу вакытында Салаватның үз сүзләреннән язылган. Анда ул “миңа егерме беренче яшь” дигән. Хәзерге вакытта аның туган көне шартлы рәвештә 16 июньдә билгеләп үтелә. Салаватның әтисе Юлай Азналин 1765 елда волость старшинасы була. 1773 елның октябрендә Юлай Азналин Салаватка хәрби байрак тапшырган.
Салават турында сөйләгәндә, түбәндәгеләрне искә алырга кирәк. Салават Юлаев укымышлы кеше булган һәм иске төрки телен белгән. Бу телне белү аңа төрле эчтәлектәге китаплар укырга, хокукый документларны өйрәнергә мөмкинлек биргән, өстәвенә, күп кенә закон актлары иске төрки теленә тәрҗемә ителгән. Шуны да билгеләп үтәргә кирәк, Салават Юлаев шагыйрь дә булган. Ә башкорт халкы өчен шагыйрь – эпик шәхес.
Салават Юлаев “Петр III”нең чынлыгын исбатлауга һәм агитациягә зур игътибар биргән. Салават Юлаев ставкасы урнашкан Кунгур янында аның армиясе халыкка бу явыз Пугачев түгел, ә чын император Петр III дип игълан иткән. Император халыкны “бөлдерүдән һәм газаптан... боярлардан һәм заводчылардан” арындыру өчен ил гизеп кайткан, дигән алар. Салават Юлаев указларны, үгет-нәсыйхәт һәм ордерларны, башка документларны “император Петр Федорович исеменнән” дип әзерләгән. Мәскәүдәге сорау алуда Салават Юлаев Емельян Пугачевта “чын Русия патшасын” күрүе турында белдергән.
Салават Юлаев Бердск баш күтәрүчеләр үзәгендә 1773 елның 12 ноябреннән алып декабрь уртасына кадәр булган. Бу чорда ул чолганышта калган Ырынбур тирәсендәге командалар белән сугышларда катнаша. 28-29 ноябрьдә ул Емельян Пугачев отрядында була, анда 2 мең кеше исәпләнә. Ул вакытта Пугачев тарафдарлары секунд-майор Е. Заевның Тобол командасын тар-мар итә һәм Ильин крепостен яулап ала. Шунда Емельян Пугачев Салават Юлаевка полковник дәрәҗәсе бирә. Шуннан соң ул Пугачевның иң ышанычлы көрәштәшләренең берсенә әверелә.
1773 ел ахырында һәм 1774 ел башында Салават Юлаев Себер юлы буларак билгеле әлеге Башкортстанның төньяк-көнчыгыш төбәгендә баш күтәрү координаторы ролен үз өстенә ала. Пугачев вәкиле буларак, ул 800 сугышчыдан торган күпмилләтле кавалерия отрядын туплый. Анда төрле милләт вәкилләре: башкортлар, марилар, мишәрләр, татарлар һәм чувашлар була.
Гыйнвар-март айларында Салават Юлаев Көнбатыш Урал төбәгендә колачлы халык күтәрелешенә җитәкчелек итә. Аның җитәкчелегендә дәүләт крестьяннарын, Ырынбур казакларын, башкортларны, урыс эшчеләрен үз эченә алган күпмилләтле гаскәр формалашкан. Үзләрен “патша Петр Федорович армиясе” дип атаган күтәрелештә катнашучылар төркеме 1774 елның гыйнвар аена якынча 4000 кеше исәпләнгән. Бу гаскәр Көнбатыш Уралның мөһим административ үзәге Кунгурны кулга төшерергә омтыла.
Салават турында сөйләгәндә, түбәндәгеләрне искә алырга кирәк. Салават Юлаев укымышлы кеше булган һәм иске төрки телен белгән. Бу телне белү аңа төрле эчтәлектәге китаплар укырга, хокукый документларны өйрәнергә мөмкинлек биргән, өстәвенә, күп кенә закон актлары иске төрки теленә тәрҗемә ителгән. Шуны да билгеләп үтәргә кирәк, Салават Юлаев шагыйрь дә булган. Ә башкорт халкы өчен шагыйрь – эпик шәхес.
Салават Юлаев “Петр III”нең чынлыгын исбатлауга һәм агитациягә зур игътибар биргән. Салават Юлаев ставкасы урнашкан Кунгур янында аның армиясе халыкка бу явыз Пугачев түгел, ә чын император Петр III дип игълан иткән. Император халыкны “бөлдерүдән һәм газаптан... боярлардан һәм заводчылардан” арындыру өчен ил гизеп кайткан, дигән алар. Салават Юлаев указларны, үгет-нәсыйхәт һәм ордерларны, башка документларны “император Петр Федорович исеменнән” дип әзерләгән. Мәскәүдәге сорау алуда Салават Юлаев Емельян Пугачевта “чын Русия патшасын” күрүе турында белдергән.
Салават Юлаев Бердск баш күтәрүчеләр үзәгендә 1773 елның 12 ноябреннән алып декабрь уртасына кадәр булган. Бу чорда ул чолганышта калган Ырынбур тирәсендәге командалар белән сугышларда катнаша. 28-29 ноябрьдә ул Емельян Пугачев отрядында була, анда 2 мең кеше исәпләнә. Ул вакытта Пугачев тарафдарлары секунд-майор Е. Заевның Тобол командасын тар-мар итә һәм Ильин крепостен яулап ала. Шунда Емельян Пугачев Салават Юлаевка полковник дәрәҗәсе бирә. Шуннан соң ул Пугачевның иң ышанычлы көрәштәшләренең берсенә әверелә.
1773 ел ахырында һәм 1774 ел башында Салават Юлаев Себер юлы буларак билгеле әлеге Башкортстанның төньяк-көнчыгыш төбәгендә баш күтәрү координаторы ролен үз өстенә ала. Пугачев вәкиле буларак, ул 800 сугышчыдан торган күпмилләтле кавалерия отрядын туплый. Анда төрле милләт вәкилләре: башкортлар, марилар, мишәрләр, татарлар һәм чувашлар була.
Гыйнвар-март айларында Салават Юлаев Көнбатыш Урал төбәгендә колачлы халык күтәрелешенә җитәкчелек итә. Аның җитәкчелегендә дәүләт крестьяннарын, Ырынбур казакларын, башкортларны, урыс эшчеләрен үз эченә алган күпмилләтле гаскәр формалашкан. Үзләрен “патша Петр Федорович армиясе” дип атаган күтәрелештә катнашучылар төркеме 1774 елның гыйнвар аена якынча 4000 кеше исәпләнгән. Бу гаскәр Көнбатыш Уралның мөһим административ үзәге Кунгурны кулга төшерергә омтыла.
Салават Юлаевның йогынтысы зур территорияләргә тарала – ул Пермь провинциясендә һәм Уфа провинциясенең күрше районнарында баш күтәрүчеләрнең гамәлләрен координацияли. Аның контролендә Красноуфимск, Уса, Сарапул һәм башка торак пунктлар була.
Кунгур өчен сугышта яраланган Салават савыкканнан соң февраль-март айларында Красноуфимск һәм Сарапул янында хәрби хәрәкәтне дәвам итә. Аның отрядлары патша командалары белән биш тапкыр кораллы бәрелешкә керә.
Апрельдә Салават Юлаев әлеге Башкортстан территориясенә кайта. Ул вакытта подполковник Михельсон армиясенә каршы торган атлы гаскәрдә 4 мең кеше сугышкан. 6, 8 һәм 31 майда Салават Юлаев сугышларда патша гаскәрләре офицерлары белән өч тапкыр йөзгә-йөз очраша.
1774 елның 3 һәм 5 июнендә Әй елгасы буенда баш күтәрүчеләрнең патша гаскәрләре белән каты бәрелеше була. Июнь вакыйгаларының кызган чагында, атап әйткәндә, 5 июньдә баш күтәрүчеләр Михельсон җитәкчелегендәге гаскәргә кабат һөҗүм ясый. Бу истәлекле көнне Емельян Пугачев Салават Юлаевка бригадир дәрәҗәсе бирә, ә аның әтисен баш күтәрүчеләр арасында инде полковник дәрәҗәсен йөрткән Юлай Азналинны, Себер юлы территориясендәге гражданнар идарәсе буенча баш атаман итеп билгели.
Салават Юлаевның соңгы алышы 20 ноябрьдә баш күтәрүчеләр камалышындагы Катав-Иваново заводы янында була.
Хәрби эшне тирән аңлаган тәҗрибәле патша офицерлары фетнәчеләр командиры Салават Юлаевның стратегик сәләтен һәм хәрби операцияләргә керткән өлешен югары бәяли.
Баш күтәрүчеләрнең хәрби осталыгы һәм командирларының стратегик таланты хәрби формированиеләрнең офицерлар составы рапортларында да ачык чагылыш таба: “Без көтмәгән каршылыкка очрадык”, “...Баш күтәрүчеләр безнең атакага игътибар итмичә, туп-туры безгә каршы килделәр”.
Уралның күпмилләтле баш күтәрүчеләре: башкортлар, урыслар, татарлар, мишәрләр, марилар, чувашлар, удмуртлар, мордвалар Салават Юлаев җитәкчелегендә берләшкәннәр. Төрле дин тотучы (православие, иске гаһед, ислам һәм мәҗүсилек) бу кешеләр шактый көчле армия формалаштырган. Салават шәхсән команда составын билгеләгән, шул исәптән йөзләрчә, есаулларны һәм хорунжийларны. Казакларның исемлекләре сакланган, алар Салават Юлаевның даими исәп алып баруы һәм үз җитәкчелегендәге армияне ныклы тәртиптә тотуы турында сөйли. Аның отрядының нигезе башта Себер юлында формалашкан, соңрак Пермь провинциясенә күченгән, анда урындагы халык белән тулыланып, тулы кыйммәтле гаскәргә әверелгән.
Егерме яшендә генә булуга карамастан, яшь полковник Салават Юлаев лидерлык сыйфатларын күрсәткән. Ул тугры көрәштәшләрен командир вазыйфаларына җентекләп сайлап ала, баш күтәрүчеләрнең хәрби куәтен көчәйтү өстендә даими эшли. Җитәкче буларак Салаватның таланты аның төрле милләт һәм катлам вәкилләрен берләштерү сәләтендә аеруча ачык чагыла.
Стихияле рәвештә башланган Пугачев восстаниесе акрынлап, махсус административ органнар төзү нәтиҗәсендә, оешкан структурага әверелә. Пермь һәм Уфа провинцияләренең баш күтәрүчеләре яулап алган районнарда хәрби һәм гражданлык идарәсе функцияләрен башкарган Салават Юлаевның поход канцеляриясе эшләгән. Мондый органнар “Станица һәм мирской изба”лар, командирларның поход канцелярияләре һәм Баш гаскәр каршындагы Хәрби коллегия халык хәрәкәтен ныклы тәртипкә сала, шул рәвешле баш күтәрү системалы каршылык күрсәтүгә әверелә.
Тарихи документлардан күренүенчә, Салават Юлаев яулап алынган җирләрдә фетнәчеләр властен оештыруда һәм халык көчләрен берләштерүдә сәләтле командир булган. Халык күтәрелешенең хаклылыгына ышанычы аның гамәлләрен билгели. Үз карашларына нык ышанган бу шәхескә тәвәккәллек, кыюлык һәм ныклык кебек сыйфатлар хас булган.
Салават Юлаев 1774 елның 25 ноябрендә әлеге Салават районының Каратаулы урманнарында җәза командасы тарафыннан кулга алына. 1774 елның 25 ноябреннән 1775 елның 15 июленә кадәр Салават Юлаев тикшерү астында була. Сорау алуның рәхимсез ысулларына – зиндан стеналарына чылбыр белән беркетү, аяк-кулларына богаулар салу, физик җәзаларга өстәп, даими психологик басымга бирешмичә, ул характерының гаҗәеп ныклыгын күрсәтә. Ул үзенең хөкүмәт көчләре белән сугышларда катнашуын һәм заводны яндыруын кире какмый, ләкин алдан уйлап кешене гомереннән мәхрүм итү омтылышларын кире кага.
Уфа провинция канцеляриясендә тикшерү тәмамлангач, Юлай Азналин белән Салават Юлаевка карата соңгы карарны Ырынбур губернаторы 15 июльдә чыгара. Власть восстаниедә катнашучылар белән рәхимсез мөгамәлә кыла: ата белән улын каты җәзалыйлар, һәркайсына “җинаятьләр кылынган урыннарда” 175 тапкыр камчы белән сугалар, йөзләрен имгәтәләр, тамга сугып, борын тишекләрен кисеп алалар. 1775 елның көзендә, октябрь башында, икесен дә мәңгелек каторгага хөкем итәләр. Салават Юлаев 25 ел туган иленнән еракта үткәрергә мәҗбүр була, аны Эстлянд губернасында кечкенә генә Балтыйк порты (элек Рогервик крепосте буларак билгеле) яр буе шәһәрчегенә сөргенгә озаталар.
Салават Юлаевның 1773-1775 еллардагы Емельян Пугачев җитәкчелегендәге крестьян сугышында катнашуы Русиядә халык каршылыгы тарихында мөһим этап булып тора. Тарихи чыганакларга һәм тикшеренүләргә анализ ясау шуны күрсәтә: Салават Юлаев үзен социаль һәм милли изүгә каршы көрәш өчен башкортларны, Идел буе һәм Уралның башка халыкларын туплаган харизматик лидер булып тора.
Салават Юлаев фигурасы халык хәтерендә ирек һәм гаделлек өчен көрәш символы буларак саклана. Алга таба Салават Юлаев образы мифлаштырылган, башкорт халкының милли үзаңында мөһим урын алган. Ул XVIII гасырның икенче яртысындагы гомумрусия азатлык хәрәкәтендә милли лидерларның берсе булып тора.
Нурислан КАЛМАНТАЕВ,
Уфа фән һәм технологияләр университеты Тарих һәм дәүләт идарәсе институтының Башкортстан тарихы, археология һәм этнология кафедрасы доценты.
