БДИ, димәк, уяу бул!

“БДИ — объектив бәһа. Идеаль система да юк, һәрбересенең җитешсез­леге бар. Мәгарифтә кулланылган алымнар арасында БДИ — иң отышлысы”. Мәктәп тормышына көчләп кертелгән бу яңалыкның “кендек атасы” Андрей Фурсенконың фикере шундый. Русия Президенты яр­дәмчесе раславынча, яңа имтиханның төп өстенлеге шунда: ул илнең төрле поч­макларында мәктәп тәмам­лаган укучыларга теләсә кайсы, шул исәптән Мәскәү һәм Санкт-Петербург университетларында да уку хокукы бирде. Югары икътисад мәктәбе үткәргән тикшере­нүләр буенча, яңа ысул яшьләрнең һәр өчен­чесен югары белем мохи­те­нә җәлеп итте. Курск, Мәскәү, Томск вузларында ул хәтта 46-49 процент! Ә менә Дагыстан, Алтай, Чечен, Ингуш, Тыва республикалары, Ямал-Ненец автономияле округы, кире­сенчә, артта кала.
Русия мәгариф министры Ольга Васильева исә имти­ханның бу төренә карата кире мөнәсәбәтен вазыйфага тә­гаенләнгән көн­нәрдә үк белдерде: “БДИ буенча төзелгән мәктәп рейтинглары бәһа түгел, имтиханны “бик яхшы” тапшырган укучылар да югары уку йортларында уртача белем күрсәтә, — диде ул. — Үзләре БДИ тапшырачак предметлар буенча гына шөгыль­ләнеп, 10нчы һәм 11нче сыйныф укучылары башка фән­нәрне ташлап куя”. Шуңа бәй­ле Ольга Юрьевна югары уку йортларына кергәндә язма имтиханнарны кайтару мәсьә­ләсен кузгатты. Мәсәлән, медицина университетларына — химиядән, инженер факультетларына — математикадан, филологиядә — әдәбияттан...
БДИның урысчага турыдан-туры тәрҗемәсе “Уяу бул!” дигән мәгънәне бирә. Аңа каршы фикерләрнең төп сәбәбе — мәктәптә алынган белемнең имтиханда куелган сораулар белән чагыштырганда чамалы булуында. Нәкъ шул сәбәпле байтак укучылар, сынауны үтә алмаудан куркып, репетиторларга мөрә­җәгать итәргә мәҗбүр. Бу хәл ата-аналарда аеруча ризасызлыҡ тудыра, чөнки акча аларның кесәсен­нән чыга бит. Шул ук вакытта ничәмә еллар көн үзәгеннән төшмәгән шау-шуның хәл ителеше дә ике икең дүрт кебек гади: БДИ сорауларын төзүчеләр мәктәп программаларын исәпкә алып эш итәргә бурычлы. Бәлки бу төркемгә дәреслекләр авторларын да кертергә кирәктер, һәрхәлдә, әлеге имтихан үз абруен төшерә, җәмәгатьчелектә начар тойгылар калдыра.
Быел ук булмаса да, ки­лә­се уку елыннан вузларга язма имтихан нигезендә ка­бул итү тәртибенең тер­гезелүе бик ихтимал, чөнки БДИ нәтиҗәләре буенча укырга алу югары уку йортлары мәнфәгатьләре белән туры килеп бетми. Берен­чедән, алар имтихан кабул итү чорында булачак студентлар белән берникадәр танышу мөмкинлегенә ия булса; икенчедән, кемнәрне әзерләп чыгарганнары өчен мәктәп түгел, вуз җитәк­челеге җаваплы бит.
Шул ук вакытта БДИны ирекле сайлау тәртибе дә шик уята. Математика, физика, химия кебек төгәл фәннәрне төплерәк өйрә­нергә омтылу урынына, әле һаман күчү чорыннан арына алмаган, димәк, җәм­гыять тормышы тотрыклы булмаган дәвердә чыгарылыш укучыларының сынауны “Җәмгыять белеме” фән­еннән тапшырырга те­ләве берничек тә хупланмый. Гому­мән, гражданнар җәмгыяте институтлары эшлә­мәгән дәүләттә имтиханны ирекле, җитмәсә, гуманитар фәннәр­дән тапшыру гамәле отышлылыгы шик уята. Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсә­бәтләр институты (МГИМО) ректоры Анатолий Торкунов раславынча, җәмгыятьне өй­рәнү фәне буенча сыйфатлы дәреслек юк кына түгел, аның җитди концепциясе дә эш­ләнеп бет­мәгән.
Ун еллыгын билгеләгән имтихан сакланып калырмы? Профессиональ эш­чән­леген дин белеме өйрә­нүгә багышлаган министр тармак эшчән­леген яңа рельсларга салырга тотынмасмы? Үзенә кадәр эшлә­гән коллегалары көчле тәнкыйтькә дучар ителүен исәпкә алып, хаталар кабатлануга Ольга Васильева, мөгаен, юл куймас. Әл­бәттә, ул кайбер күре­нешләрне, шул исәп­тән БДИны да тәнкыйт­ьли икән, димәк, үзгәрешләр көтелә. Мәсәлән, имтиханны гади­ләштерү юлында, чөнки укуын вузларда дәвам итә­чәк яшь­ләрнең язма имтихан тапшырачагы үзе үк университетларда җиңел-җилпе белем алуга киртә куя бит. Шул ук вакытта, соңгы чорда мәгариф алдына куелган бурычлар исәбендә патриотик, хезмәт тәр­биясе мәсьәләләренең күбрәк телгә алынуы бу фикерне көчәйтә төшә.