Яшь буын батырларны белеп үссен!

Интернет челтәрләрен айкап утырганда “Миллиард татар” сайтына игътибар иттем, кызыксынып эзли торгач, Советлар Союзы Герое исеменә тәкъдим ителеп тә, Герой исеме бирелмәгән татар миллә­теннән булган яугирләр турында мәгълүматка тап булдым.

“Хәрби Дан клубы” ассоциациясе рәисе Михаил Черепанов “Герой исемен гаиләгә кайтарырга” акциясен дәвам итеп, СССРның төрле төбәкләреннән 7873 сугышчы­ның Советлар Союзы Герое исеменә тәкъдим ителеп, орденнар белән генә бүләкләнгәнлеген ачыклаган. Шулар арасында 560 кызылар­мияче-мөселман, шул исәптән 277 татар һәм 57 башкорт бар.

Шәрип Васиков (үлгән­нән соң Ленин һәм Шәйморатов орденнары белән бүләкләнгән), Зиннәтулла Хисмәтуллин (Ленин ор­дены белән бүләкләнгән) исемнәре янына тагын бер батыр якташыбыз Тәлгать Йосыпов исемен дә өстисе килә.
Тәлгать Йосып улы 1925 елның 24 июнендә Аскын районының Арбаш авылында гади крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Бала чагыннан ук тормыш авырлыкларын күреп, аларны җиңәргә өйрәнеп, хезмәт тәр­биясе алып үсә. 1943 елның 29 гыйнварында Кызыл Армия сафларына чакырылганчы “Радио” колхозында эшли. Хәрби юлын 4нче танк армиясенең Кызыл Байраклы 6нчы Гвардия Львов механи­калаштырылган корпусының Богдан Хмельницкий һәм Кызыл Йолдыз орденнары белән бүләк­ләнгән, 22нче аерым Гвардия сапер батальоны составында Курск дугасындагы сугышлардан башлап, Чехословакия башка­ласы Прагага кадәр үтә. Күрсәткән батырлыклары өчен орден һәм медаль­ләр белән бүләкләнә.

“1944 елның 4 мартында тәүлек дәвамында юл үткән­нән соң, нык аруга карамастан, Погорельцы районында күперне төзәтәләр һәм зур автомашиналар колоннасын үткәрәләр.

1944 елның 24 мартында Кутузовтан көнбатышкарак миналар кую эшен төгәл һәм игътибарлы башкара. Пехота үткәннән соң немецлар чигенү юлында күренгәч тә әле үзенең объектын ташламый, тыныч кына бурычын үти һәм караңгылыктан файдаланып, үз ротасына кайта.

1944 елның 8 апрелендә дошманнар биләгән террито­риягә водитель белән чыгып, Кутузов авылына җитәләр һәм автомашинаны елганың көн­чыгыш ягына алып чыгалар”.

Бу батырлыклары өчен ба­тальон командиры 1944 елның 14 апрелендә Тәлгать Йосып улын Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләргә тәкъдим итә, ләкин корпус командиры Акимов 20 апрельдә “Хәрби хезмәтләре өчен” медале белән бүләкли.
Беренче Украина фронты­ның 4нче танк армиясе хәрби Советының 1945 елның 8 февралендәге 45/н санлы бо­ерыгында Тәлгать Йосыповны бүләкләү кәгазендә менә ничек язылган: “1945 елның 25 гыйнварына каршы төндә десант көймәсенең ишкәк­чесе буларак, дошманның көчле пулемет уты астында беренче партия десант көй­мәләре белән Одер елгасын кичә. Десант­чыларның күбесе дошманның пулемет уты астында һәлак була. Йосыпов иптәше Конев белән сул як ярга кайтып, пу­лемет расчетын һәм яңа десант группасын алып, уң як ярга чы­гара. Десантчыларны чыгарып бетергәч, салкын суда торып, дошман уты астында үз гоме­рен кызганмыйча, танкларны чыгару өчен күпергә пристань төзүдә катнаша.
Батальон командиры гвар­дия майор Красавицкий, 25 гыйнвар, 1945 ел”.

Тәкъдимне 6нчы гвардия механикалаштырылган корпус командиры гвардия полков­нигы хуплый. Ләкин Армия Хәрби Советы боерыгы белән Йосыпов Тәлгать Йосып улы Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә.
Шуны әйтергә кирәк, әлеге орден үз вакытында хуҗасына тапшырылмый кала, бу хакта мәгълүмат билгеле булганда инде батырыбыз вафат була. Якыннарының мөрәҗәгатенә орден, медальләр бары үз хуҗаларына гына тапшырыла дигән җавап алалар.

Шундый мисал китерә алам: 2005 елда Төлгезбаш авылын­нан Мәснәви абый Рәхимҗановка вакытында тапшы­рылмаган 3нче дәрәҗә Дан ордены тантаналы рәвештә тапшырылган иде.

Демобилизацияләнгәннән соң, Тәл­гать абый Янкисәк урман участогында (Кордон) эшли. Участок зама­нында зур гына исәпләнә, ба­раклар белән беррәттән шәхси йортлар да төзелә, мәктәбе, клубы, икмәк пешерү йорты, кирпеч заводы була. Биредә якын-тирә авыллардан гына түгел, Балтач, Борай, Тәтешле районнарыннан да килеп эшләгәннәр. Агач хәзерләү төп эш була, шулай ук чана, арба, арба тәгәрмәчләре, ат тырмалары, йорт кирәк-яраклары җитештергәннәр. Шунысы кызык: биредә алар өч баҗа – Әхәт Халиков (фронтовик, Кызыл Йолдыз ордены, “Батырлык өчен” медале белән бүләкләнгән), Салих Нигъмәтҗанов һәм Тәлгать Йосыпов бергә эшлиләр. Бертуган Саимә, Мөслимә, Мәнзума белән гаиләләр корып, озак еллар күркәм парлар булып, күп балалар тәрбияләп үс­терәләр. Йосыповлар 1948 елда өйләне­шеп, 53 ел гомер кичерә, авы­р­лыкларны да, шатлыкларны да бергә үткәреп, җиде балага гомер бүләк итеп, тәрбияләп үстерә.
1949 елда Пермь өлкәсенә күченәләр, Щучье Озеро урман хуҗа­лыгында эшли башлыйлар. Тәлгать абый тракторчылар әзерләү курсларын тә­мамлый, тракторчы, слесарь, балта остасы булып эшли. 46 ел хезмәт стажы туплап, хезмәт ветераны, I дәрәҗә Ватан сугышы ордены, юбилей ме­дальләре, “Социалистик ярыш җиңүчесе” билгесе белән бүләкләнә.

Берничә урында яшәп эшләсәләр дә, һәр җирдә иркен йорт салып керәләр, хуҗалык бул­дыралар. Мәнзума апа төрле эшләр башкара, хезмәт ветераны, күп юбилей медальләре белән бүләкләнгән. Әлбәттә, аның төп эше – балалар тәрбияләү була. Хәзерге вакытта Йосыповларның өч кызы исән-сау, 22 оныгы үзаллы тормыш көтә, 32 туруны үсеп килә. Уллары һәм оныклары барысы да Совет Армиясендә, Русия Кораллы Көчләрендә намуслы хезмәт итә, дәү әтиләре исе­менә тап төшерми. Виталий Чечняда хәрби хезмәт үткән, ә Вячеслав һәм Тәлгать (исемен дәү әтисе хөрмәтенә кушканнар) әлеге вакытта махсус хәрби операциядә катнашалар. Өлкән прапорщик Вячеслав турында телевиде­ниенең үзәк каналында “Яңа геройлар исемнәре” тапшыруында искә алына: “Спутник элемтә станциясенә ракета ярчыклары тиеп, элемтә өзелгәч тә, каушап калмый, башта яраланган иптәшләрен коткара, аннары сафтан чыккан блокны алыштырып, элемтә урнаштыра һәм кирәкле мәгъ­лүматларны тапшыра”.

Тәлгать Рәис улы алган яраларыннан госпитальдә дәвалана.

Йосыповлар менә шундый вакыйгаларга бай тормыш юлы үткән. Бу парның яшь чактагы һәм олыгайгач төшкән фотоларына карасаң, матурлыкларына, бер-бер­сенә ихтирамлы булуларына сокланмый мөмкин түгел. Бернинди авырлыклар да аларны сындыру түгел, бөгә дә алмаган кебек. Озын буй­лы, зәңгәр күзле, көчле рухлы Тәлгать абый белән җиде бала үстереп, олы тормыш юлына чыгарган, олыгайгач та мөла­емлыгын югалтмаган Мәнзума апаның тормыш юлы яшь буыннарга үрнәк булырлык.

Ярис Зәйдуллин.
Аскын районы.
Фото Йосыповларның гаилә архивыннан.