“Бу китап – фидакарь хезмәт, заманалар авазы”

      

      Күренекле журналист һәм шагыйрә Зөһрә Котлыгилдинаның “Сугыш балалары – тарих яралары”, “Сугыш яралаган балачак”, “Сугыш балалары сөйли” дигән документаль-публицистик җыентыклары З. Биишева исемендәге Башкортстан “Китап” нәшриятында Бөек Җиңүнең 65, 70, 75 еллыкларына дөнья күргән иде.

      “Без – сугыш балалары” китабы автор тарафыннан Бөек Җиңүнең 80 еллыгына әзерләнгәне – дүртенчесе. Анда Башкортстанның 35 районыннан, күрше Татарстаннан, Курган, Чиләбе, Ырынбур өлкәләреннән, Төрек­мән­стан­да яшәгән 115 сугыш бала­сының хатирәләре тупланган.
      Тәүге өч җыентыктан аермалы буларак, бу китап бүлек­ләргә бүленгән. Тагын бер мөһим үзенчәлеге шунда: республикабызның күренекле кешеләре белән сөйләшүләр “Шәхес булыр балалар” дигән аерым бүлектә урын алган. Анда 90 яшьтә дә тамашачыларын үзенең чагу таланты белән сөендергән сәхнә остасы, яраткан артистыбыз Сәвия Сираева, 92 яшьтә дә матбугат битләрендә көнүзәк мәкалә­ләре белән еш чыгыш ясаучы тынгысыз журналист Ләлә Биишева, 90 яшьлек күренекле артист Муллаҗан Сөяргулов, укытучы, Социалистик Хезмәт Герое, 89 яшьлек Лира Камалова, шулай ук 92 яшьлек укытучы, озак еллар Чишмә районының Кара Якуп авылы мәктәбендә директор булган, хаклы ялда да иҗат белән шөгыльләнүче, шигырьләр, җырлар, истәлек­ләр язучы Рәүидә Гәрәева, укытучылык эше белән бергә, журналист буларак та билгеле Нурулла Миһранов, танылган режиссер, булачак актерларны әзерләү­че, сәнгать осталыгы серлә­ренә өйрәтүче 90 яшен билге­ләгән Фәрдүнә Касыймова, кабатланмас моң иясе, данлыклы опера җырчысы Наҗия Аллаярова, төрле өлкәләрдә гыйльми дәрәҗәләргә ирешкән галимнәр, фән докторлары Фәннәт Хаҗиев, 90 яшьлек Нәдһәт Фәтхиев, Земфира Сә­хипова, Нәзир Колбахтин, үз эшенең осталары Ивний Шә­фый­ков, Флүрә Зәгафура­нова, Шәехзада Искужин, Сәнә Са­бир­җанова, Сәвия Мәһә­диева, 94 яшьлек язучы Мө­кәрә­мә Садыйкова һәм башка­ларның истәлекләрен тетрән­мичә, тыныч кына укып булмый.
      “Кайда да бер тормыш бул­ган, дөнья хәсрәт белән тул­ган...”, “Йөзьяшәрләр”, “Уфалла” арбаларында – көянтәле фәрештәләр”, “Балачаксыз балачак” бүлекләрендә бирел­гән истәлекләр дә күз яше аша укыла, йөрәкне әрнетә.
      Рәүидә Гәрәеваның истә­лекләрендә шундый юллар бар: “...Бөек Ватан сугышы авырлыклары безнең – сугыш еллары балаларының – йөрәк­ләренә кара кан белән язылган инде. Сугыш бездән яшьне сорап тормады, колаклардан тартып үстерде дә мисәүгә түгел, төпкә җикте”.
      Әйе, сугыш чоры бала­ларының һәркайсына авырлыкны, ачлык-ялангычлыкны үз иңнә­рендә күтәрергә, яшәү өчен көрәшергә, бирешмәскә туры килә. Зөһрә апа язган юлларны укуга гына да  күңелнең иң нечкә җепләре тартылып, йөрәк әрни, күңел сыктый. Ә автор истәлекләрне тыңлап, аларны үзенең йөрәге аша үткәреп язганда ничек түзде икән дә, ничек барысын да күтәрде икән?!
      1940 елның 13 апрелендә Куергазы районының Ермолаевка поселогында туган Земфира Сәхипова болай ди: “Аллаһы Тәгалә бәндәгә сынауларны күп бирә, ләкин иң җаваплысын, бәлки, иң катлаулысын, иң авырын җиңеп чыгарлыкка, Ходайга ризасызлык белдермәслеккә, көчле рухлыларга, тырышларга гына бирә, һәм үзе дә шундыйларны аклый, яклый, саклый, һәр­вакыт ярдәм кулын суза”. Бу сүзләрне тоташ бер буынга карата әйтеп була. Ә инде Зөһрә апа язып алган истә­лекләр — шушы буын кешеләренә, сүздән куелган рухи һәйкәл булса, киләчәк буыннарга чын, дөрес тарих.
      Күгәрчен районының Сәет­кол авылында туган Лира Бикколованың (хәзер Камалова) “Сугыш безнең күңелебезгә сагыш салды. Беркайчан да кычкырып, көлеп, уйнап йөр­мәдек” дигән исем астында бирелгән истәлекләрендә әти­сенең көн­дә­лекләре дә урын алган. “...Әти­ем авыру булса да, сугыш елларында көндәлек алып барган. Аның язмалары аша авылдагы укытучылар гаилә­сенең, балаларының ничек яшәгәнен ныграк күз алдына китерергә була”, – ди Лира Шәриф кызы. Чынлап та, 1942 елның 15 июненнән 1944 ел­ның алтынчы декаб­ренә кадәр язылган көндәлектә тылдагы­ларның ничек яшә­гәне, эшлә­гәне белән танышу зур кызыксыну уята.
      Китапның һәр битендә, юлында, җөмләсендә – тарих. Укыйм да, үземнең нәнәемнең сөйләгәннәрен искә төшерәм. Ул да сугыш елларын бик ачынып искә ала иде. Колхозда ачлы-туклы җир казулар, урак урулар, бер потлы капчык асып, Исмаелдан чәчү орлыгы ташулар – барысы да үтә аның башыннан. Улын үлемнән саклап калу өчен чәч толымына арыш башагы яшереп алып кайткан, сыер сөтеннән өзел­мәс өчен төннәрен бәләкәй чана тартып печәнгә яки саламга барган, чатлама суыкларда җилкәсенә чи утын күтәреп кайткан чаклары да күп була аның. Ә боларның барысы өчен дә бит төрмә янаган.
      Фермаларда язын сарыклар бик ябыккач, аларны шәх­си хуҗалыкларга беркетеп бирә­ләр. Азыгын үзең табып ашатырга, берәр сарык үлсә, иха­таң­дагысы белән түләргә тиеш булганнар...
Охшаш язмышлар, авырлыклар, юклык, ачлык.... Әйе, автор китапның икенче бүле­ген “Кайда да бер тормыш бул­ган, дөнья хәсрәт белән тул­ган...” дип юкка гына атамаган шул.
Китапка кереш сүзне күре­некле язучы, “Ағиҙел” журналы­ның баш мөхәррире Мөнир Кунафин язган. “Кемнәр бәйли илем яраларын...” мәкаләсендә шундый юллар бар: “Бу китап – фидакарь хезмәт, заманалар авазы.
       ...Автор 400дән артык сугыш баласын, бүген инде ак чәчле, йөзләрен җыерчыклар каплаган, һәр назлы сүзгә дертләп, куллары калтыранып киткән әби-бабайларны берчә җитәк­ләп, берчә күңел кочагына алып, зиһен җылы­лыгында яктыртып, алга, киләчәккә, алып бара. Алар ашыкмый, әкрен генә аның артыннан бара, ә артта аларның берчә балкып, берчә тонык кына янып – сабый гына эзләре, ялкын булып һәрбере­сенең кояшы янып кала. Соңыннан күпләренең балалары, язучыга килеп: “Әти-әниемнең, картәти-картәни­емнең шушындый авыр язмышын белмәгәнбез дә, ни эшләптер кызыксынмаганбыз да. Сез безгә аларның бөек­леген, нинди кадерле һәм көчле бул­ганын аңлаттыгыз, рәхмәт, зур рәхмәт”, – дип ихлас теләк­ләрен, сөюләрен җитке­рү­ләре – фидакарь хезмәт җимешенә иң зур бәя”.
     Әйе, Зөһрә апа бу җыен­тыкны миңа бүләк иткәч тә, аңа соклануымны әйттем. Аның эшсөярлегенә, тырышлыгына, һөнәренә тугры калып, әле дә “журналистика аты” булуына, сабырлыгына, киң күңелле­ле­генә сокланмый мөмкин түгел.
     Фашизмны үз өнендә тар-мар иткәннән соң 80 ел узса да, илебезгә янә куркыныч яный. Бүген илебез нацизмның яңа токымы белән көрәшә. Менә нәкъ шундый чакта яшь буынга ватанпәрвәрлек тәр­бия­се бирүне тагын да арттыру өчен тарихи-документаль ки­тап­­ларның чыгуы кирәк тә инде.
       Бик күпләр өчен маяк булучы, “журналистика әнкәсе” Зөһрә Котлыгилдинага килә­чәктә сәламәтлек, җан тыныч­лыгы телим!

Зөһрә ИСЛАМОВА.