Конституция – хокукларыбыз гарантиясе

Арытаба Башкортстан Республикасы Конституциясенә 2006 елда төзәтмәләр кертелде. Бу чордагы үзгәрешләр илдәге башкарма власть вертикален ныгыту буенча башлангычларны гамәлгә ашыру, Русия Федерациясе субъектларында иң югары вазыйфа биләүче кешеләргә вәкаләтләр бирү тәртибенең үзгәрүенә һәм муниципаль реформа белән бәйле булды.

Башкортстанда Русия Конституция­сенә үзгәрешләр кертелүгә бәйле рә­вештә Конституциягә һәм республика за­коннарына тәкъдимнәр һәм үзгәрешләр әзерләү буенча комиссия төзелде. Бу хокукый мәгълүмат порталында 2020 елның 18 ноябрендә басылган Башкортстан Башлыгы Радий Хәбировның указына ярашлы эшләнде.
Агымдагы елның 31 маенда Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров Дәү­ләт җыелышы-Корылтайга “Башкортстан Республикасы Конституциясенә үзгәреш­ләр һәм өстәмәләр кертү турында” закон проектын кертте. Тиешле тәкъдимнәр Русия Федерациясе Конституциясенә төзәт­мәләр кабул итүгә бәйле рәвештә Башкорт­стан Республикасы Конститу­циясенә һәм законнарына үзгәрешләр кертү турында тәкъдимнәр әзерләү комиссиясе тарафыннан эшләнде. Комис­сия­нең җентекле аналитик эше барышында дәү­ләт власте органнары, эксперт җәмгыяте, иҗтимагый берләшмәләр һәм гражданнар башлангычлары һәрьяклап каралды һәм тикшерелде.

– Бик зур, җаваплы эш башкарылды, – дип шәрехләде Комиссия җитәкчесе, Дәүләт җыелышы-Корылтай Рәисе Константин Толкачев. – Комиссия әгъзалары тарафыннан 170тән артык тәкъдим кертелде, аларның 144е – Башкортстан Конституциясенә, 32се республика законнарына үзгәрешләр кертүгә кагыла. Бу эштә Мәгариф, мәдәният, яшьләр сәя­­сәте һәм спорт комитеты һәм Сәла­мәтлек саклау, социаль сәясәт һәм вете­раннар эшләре комитеты каршындагы Эксперт советлары актив катнашты. Иҗтимагый берләшмәләрнең тәкъ­дим­нәре дә игътибарсыз калмады.

Комиссия тарафыннан әзерләнгән закон проекты концептуаль әһәмиятле нигезләмәләрне үз эченә ала.

– Башкортстан Конституциясенә тәкъдим ителә торган үзгәрешләр ир-егетләр һәм хатын-кызлар берлеге буларак никах институтын ныгытуга, традицион гаилә кыйммәтләрен саклауга, патриотизм тәрбияләүгә, балаларны һәм яшьләрне үстерү өчен шартлар тудыруга, Башкортстан халыкларының сәламәт­легенә җаваплы мөнәсәбәт булдыруга, тарихи дөреслекне саклауга, буын­нарның бердәмлеген тәэмин итүгә, урындагы үзидарәне үстерүгә, ачык властьның бердәмлеген тәэмин итүгә юнәлтелгән, – диде Константин Толкачев.

Әлеге документ белән Башкортстан Конституциясенә ата-бабаларыбыз хәтерен саклау, буыннар күчәкилүчәнле­генә һәм теләктәшлегенә ярдәм итү турында нигезләмәләр кертү тәкъдим ите­лә. Шуңа бәйле рәвештә закон проекты Башкорт­станның уникаль рухи, мәдәни, тарихи һәм табигый мирас объектларын үз эченә алган милли мирас дәүләт реестрын булдыруны күздә тота.

Документта Русия Конституциясенә 2023 елның 1 гыйнварыннан Башкортстан Конституцион судын бетерү турында нигезләмә бирелә. Шул ук вакытта Дәүләт җыелышы-Корылтайда Конституцион совет төзү дә күздә тотыла.

Закон проектында республика Башлыгы вазыйфасына кандидатларга таләпләр билгеләнә. Русия террито­риясендә даими яшәүче, чит ил гражданлыгы, яшәү рәвеше яисә илебездән читтә даими яшәү хокукы бирүче башка документы булмаган 30 яшькә җиткән кеше республика Башлыгы булырга мөмкин, дип билгеләнә. Республика Башлыгына Русиядән читтә чит ил банкларында счетлар (кертемнәр) ачу һәм тоту, акчалар һәм кыйммәтле әйберләр саклау тыела.

Закон проектында киң юнәлешләр буенча бердәм социаль юнәлешле федераль сәясәт уздыру буенча Башкортстан Хөкүмәтенең вәкаләтләре турында нигезләмәләр бар.
Агымдагы елның 24 сентябрендә Дәүләт җыелышы-Корылтай “Башкортстан Республикасы Конституциясенә үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында” Закон кабул итте. 11 октябрьдә, Республика көнендә, Башкортстанның яңар­тылган Конституциясе үз көченә керде.

27 октябрьдә Дәүләт җыелышы-Корылтай сайтында Башкортстанның яңартылган Конституциясенең урыс һәм башкорт телләрендәге тулы тексты басылып чыкты.

– Башкортстан парламенты тарафыннан республикабызның Төп законына үзгәрешләр кертү буенча зур эш башкарылды, – дип шәрехләде парламент Рәисе Константин Толкачев. – Башкортстан Республикасы Конституция­сендә Русия Федерациясе Конститу­циясенең яңартылган тезислары чагылыш тапты һәм үсеш алды. Алар арасында – милләтпәрвәрлек тәрбияләүгә, традицион гаилә кыйммәтләрен, халык­ларның мәдәни үзенчәлекләрен саклауга юнәлтелгән социаль гарантияләрне ныгытучы принципиаль әһәмияткә ия нигез­ләмәләр. Конституция, иң мөһим норматив документ буларак, бөтен хокукый системаның нигезе булып тора. Бер генә закон да, бер генә карар яисә күрсәтмә дә Конституция рухына каршы килә алмый. Башкортстан Конституциясенең аңа кертелгән үзгәрешләр һәм өстәмәләр белән тексты башкорт теленә тәрҗемә ителде. Документ ике дәүләт телендә Дәүләт җыелышы-Корылтай сайтында урнаштырылды. Башкорт теленә тәрҗе­мә ителгән Төп законга, беренче чиратта, барлык дәрәҗәдәге депутатлар, милли киңкүләм мәгълүмат чаралары журналистлары, уку йортлары укытучылары һәм укучылары тарафыннан ихтыяҗ зур.
Башкортстан Конституциясенә төрле елларда төзәтмәләр кертелсә дә, 2нче статьясында язылганча, Төп законның асылы үзгәрешсез кала: “Кеше, аның хо­куклары һәм ирекләре Башкортстан Республикасында иң югары кыйммәт булып тора. Кеше һәм гражданнарның хокукларын һәм ирекләрен тану, үтәү, яклау – дәүләт буларак Башкортстан Республикасының бурычы”.

Шунысы да игътибарга лаек: Төп законга үзгәрешләр кертү тормышыбызның уңай якка үзгәрүе, камилләшүе белән бәйле, шуңа да Конституциянең әһәмия­те еллар узган саен арта бара.

Фәнүз ХӘБИБУЛЛИН.