+24 °С
Яңгыр
Сәясәт
27 сентябрь 2023, 05:10
Таулы Карабах тарихында яңа бит
Азәрбайҗан “конституцион тәртипне тергезү операциясе” нәтиҗәсендә территорияне үзенә кайтарды.Азәрбайҗан Президенты Илһам Алиев Русия Президенты Владимир Путиннан Карабахта Русия тынычлык урнаштыручыларының һәлак булуы өчен гафу үтенде, дип хәбәр итте Кремльнең матбугат хезмәте. “Илһам Алиев гафу үтенде һәм Русия тынычлык контингенты хәрби хезмәткәрләренең 20 сентябрьдә Карабахтагы фаҗигале үлеме уңаеннан тирән кайгы белдерде. Килеп чыккан хәлне җентекләп тикшерү уздырылачагын һәм барлык гаепле кешеләрнең тиешле җәзага тарттырылачагын ассызыклады. Шуңа бәйле рәвештә ике илнең генераль прокуратуралары тыгыз элемтәдә тора. Азәрбайҗан Президенты, шулай ук, һәлак булганнарның гаиләләренә матди ярдәм күрсәтергә әзер булуын белдерде”, – диелә Кремль сайтындагы хәбәрдә.
Таулы Карабах тарихында яңа бит
Яклар Русиянең тынычлык контингенты ярдәмендә Карабахта хәрби хәрәкәтләрне тулысынча туктату турында килешүләрне эзлекле рәвештә тормышка ашыру мөһимлеген билгеләп үтте. Моннан тыш, Владимир Путин һәм Илһам Алиев киләчәктә хәлне тотрыкландыру һәм төбәктәге гуманитар проблемаларны хәл итү буенча адымнар турында фикер алыштылар.
Карабахта Русиянең тынычлык урнаштыручылары һәлак булу уңаеннан Баку кайгы уртаклашты, ә Ереван дәшми. Безнең яугирләр качакларны эвакуацияләгәннән соң кире кайтканда ут астына эләккән, ягъни алар, гомер-ләрен куркыныч астына куеп, кешеләрне үлемнән коткарган. Гражданнарны гына түгел – өч ел элек, 2020 елгы Карабах сугышы вакытында, Русия меңләгән әрмән хәрбиләрен юк ителүдән коткарды.
Хәзер инде ышанычлы итеп әйтергә мөмкин: Таулы Карабах республикасының озак, канлы һәм фаҗигале тарихы үзенең закончалыклы финалына якынлаша – биредә яшәүче әрмәннәр Баку каршында капитуляция игълан итте. Закончалыклы дип әйтергә төпле нигез бар, чөнки Әрмәнстан җитәкчелегенең барлык эш-гамәлләре нәкъ менә шундый финалга китерде.
Азәрбайҗан уздырган “конституцион тәртипне тергезү операциясе”, шул ук “террорчылыкка каршы чикләнгән операция” нәтиҗәсендә Карабах әрмәннәренең кораллы көчләре җитди югалтулар кичерде һәм бу озак еллар җәфа чиккән территориянең киләчәге турында рәсми сөйләшүләр уздыру һәм Карабахны Азәрбайҗан власте системасына реинтеграцияләү турында килешүгә ирешелде.
Русиянең тынычлык урнаштыручылары киеренкелекне киметүдә, кан коюны туктатуда һәм биредәге халыкны яклауда төп рольне уйнады. Аерым алганда, Степанакерт аэродромы районында урнашкан тынычлык урнаштыручылар базасында 2260тан артык качак җыелды, шуларның 1049ы – балалар. Безнең солдатлар аларның иминлеген тәэмин итү өчен барысын да эшләде, һәм Азәрбайҗан хәрбиләре һәм власте адресына ноталар җибәрделәр.
Ереванда чит илләр “режиссерлары” тарафыннан оештырылган фетнәләр кысаларында безнең ил илчелеге алдында берничә тапкыр Русиянең Карабахны якламавы, Әрмәнстанга хыянәт итүе, күп гасырлык тугандашлык җепләрен өзүе һәм, гомумән, Азәрбайҗан һәм Төркия җитәкчеләре Илһам Алиев һәм Рәҗәп Тайип Эрдоганга сатылуы турында гаепләүләр яңгырады.
Фетнәне оештыручы кешеләргә аңлату бик кыен һәм мөмкин дә түгел. Таулы Карабах темасы белән тыныш түгел кешеләргә аңлату өчен берничә мисал китерү дә җитә.
2022 елның октябрендә Прагада Евросоюз эгидасы астында саммит узды, анда Әрмәнстан һәм Азәрбайҗан үзләренең БМО Уставын һәм БДБның Алма-Ата декларациясен тануын расладылар. Гадирәк итеп әйткәндә, ике ил дә элекке совет республикалары чикләрендә бер-берсенең территориаль бөтенлеген һәм суверенитетын таныдылар, ә элекке совет республикалары чикләре кысаларында Таулы Карабах Азәрбайҗан ССРның бер өлеше иде. Һәм бу саммитта Владимир Путин түгел, ә Әрмәнстан Премьер-министры Никол Пашинян Таулы Карабахның Азәрбайҗан территориясе булуын раслады.
2023 елның маенда Брюссельдә Евросоюз эгидасы астында тагын бер саммит узды, анда бу мәсьәлә кабат тикшерелде һәм тагын Таулы Карабахның Азәрбайҗанныкы булуы ике ил һәм аларның лидерлары тарафыннан теркәлде.
Теләсә нинди караштан (юридик яктан да) чынлыкта Әрмәнстан җитәкчелегенең фатыйхасы белән Азәрбайҗан үз территориясендә эш итә һәм үзенең эчке мәсьәләләрен хәл итә булып чыга.
Ә Карабахта Русия тынычлык урнаштыручыларының һәм Әрмәнстанның Гюмри шәһәрендәге базада Русия хәрбиләренең булуының асылы нәрсәдә? Аларны хәзер Еревандагы кайбер көчләр Азәрбайҗанның үз территориясендә конституцион тәртипне урнаштыруга каршылык күрсәтмәүдә гаепләргә тырышалар...
Исегезгә төшерәбез: өч яклы килешү кысаларында Русия тынычлык урнаштыручыларының статусы күзәтүче буларак билгеләнгән һәм алар килешүнең яклар тарафыннан үтәлешен күзәтә. Никол Пашинян тарафыннан Таулы Карабахны Азәрбайҗан территориясе дип таныганнан соң аларның статусы билгесез. Русиянең тынычлык урнаштыручыларыннан башка сыймаслык гамәлләр таләп итү – бу ахмаклык кына түгел, ә йөз процент провокация.
Гюмридагы Русия хәрби базасы, гомумән, башка функцияләр башкара. Русия һәм Әрмәнстан килешүе буенча ул әлеге республика территориясен турыдан-туры якларга чакырылган, һәм Әрмәнстанның рәсми территориясеннән читтәге эш-гамәлләр аның җаваплылыгы зонасына керми һәм керә алмый. Шул рәвешле Таулы Карабах белән хәл Әрмәнстан җитәкчелеге мөрәҗәгать иткән ОДКБ йөкләмәләрен үтәүгә берничек тә кагыла алмый. Әрмәнстан территориясенә беркем дә һөҗүм итмәгән һәм аның территориаль бөтенлегенә беркем дә янамый, димәк, ОДКБның ярдәм итмәве турында сүзләр дә урынлы түгел.
Әрмәнстанның хәзерге җитәкчелегенең Русиядән читләшүе һәм АКШ, НАТО һәм Евросоюз белән ныклы дуслык урнаштыру буенча эш-гамәлләрен аерым билгеләп үтәргә кирәк. Әрмәнстан территориясендә Пентагон белән хәрби өйрәнүләр үткәрү (Азәрбайҗан операциясе башланган көнне тәмамланды), ә ОДКБ кысаларындагы хәрби күнекмәләрдән баш тарту һәм Никол Пашинянның хәләл җефетенең Киевка ниндидер саммитка баруын искә төшерү дә җитә.
Карабахны Азәрбайҗанга бирергә Никол Пашинянны аның “иң яхшы яңа дуслары” этәргән булу ихтималлыгы бар. Монда бу елларда үз мандаты кысаларында эш иткән Русиянең кысылышы юк, ул үзенең союздаш йөкләмәләрен арттырып үтәде.
Ләкин ташлар сибелгән, ә аларны киләсе буын Карабах әрмәннәренә җыярга туры киләчәк, аларның күбесе инде үз ата-бабаларының туган җирләрен беркайчан да күрмәячәк. Аларның фаҗигасен уртаклашабыз, ул безгә бер сәгать эчендә синең ата-бабаларың тудырган нәрсәләрнең ничек җимерелергә мөмкин булуын искә төшерә. Бу күпләр өчен, шул исәптән берничә урындыкта берьюлы утырырга яратучылар өчен, бик яхшы сабак, акробатларның урыны циркта икәнен онытырга ярамый.
Фәнүз ХӘБИБУЛЛИН.
