+21 °С
Болытлы
Төрлесеннән
29 апрель 2021, 04:25
Сагынабыз сине, бөек ил...
СССР таркалуга нинди сәбәпләр китерде?Мәгълүм булуынча, тормышның үзеннән дә яхшырак укытучы юк. Ә ул чынбарлыктагы демократик үзгәрешләрнең, беренче чиратта, дистәләгән миллион кешенең социаль-икътисади хәленә ничек йогынты ясавын күрсәтте. Күпләрне үзгәртеп кору кирәк идеме, ул тарихи яктан мөһим идеме, дигән сорау борчуы гаҗәп түгел. Күпләр совет чорын сагынып искә ала. Аның үткәне бай түгел, әмма хезмәткә, ялга, белем алуга, медицина хезмәтенә, социаль ташламаларга, бушлай фатирга, шифаханәгә юлламага һәм башка хокукларга ныклы гарантия бар иде
СССР таркалуга нинди сәбәпләр китерде?
Мәгълүм булуынча, тормышның үзеннән дә яхшырак укытучы юк. Ә ул чынбарлыктагы демократик үзгәрешләрнең, беренче чиратта, дистәләгән миллион кешенең социаль-икътисади хәленә ничек йогынты ясавын күрсәтте. Күпләрне үзгәртеп кору кирәк идеме, ул тарихи яктан мөһим идеме, дигән сорау борчуы гаҗәп түгел. Күпләр совет чорын сагынып искә ала. Аның үткәне бай түгел, әмма хезмәткә, ялга, белем алуга, медицина хезмәтенә, социаль ташламаларга, бушлай фатирга, шифаханәгә юлламага һәм башка хокукларга ныклы гарантия бар иде
Үзгәртеп кору башлангач, тиздән кешеләр “демократлар”, либералларның үзләрен алдавына инана, аларның көнбатыш үрнәге буенча оҗмах тормышы турындагы вәгъдәләре юкка чыга. Азчылык беркайчан да хыяллана да алмаган нәрсәләр хуҗасы була. Кешеләр байлар һәм ярлыларга бүленә. Әмма бу күпчелекне турыдан-туры талау исәбенә барлыкка килә.
Мәгълүм булуынча, тормышның үзеннән дә яхшырак укытучы юк. Ә ул чынбарлыктагы демократик үзгәрешләрнең, беренче чиратта, дистәләгән миллион кешенең социаль-икътисади хәленә ничек йогынты ясавын күрсәтте. Күпләрне үзгәртеп кору кирәк идеме, ул тарихи яктан мөһим идеме, дигән сорау борчуы гаҗәп түгел. Күпләр совет чорын сагынып искә ала. Аның үткәне бай түгел, әмма хезмәткә, ялга, белем алуга, медицина хезмәтенә, социаль ташламаларга, бушлай фатирга, шифаханәгә юлламага һәм башка хокукларга ныклы гарантия бар иде
Үзгәртеп кору башлангач, тиздән кешеләр “демократлар”, либералларның үзләрен алдавына инана, аларның көнбатыш үрнәге буенча оҗмах тормышы турындагы вәгъдәләре юкка чыга. Азчылык беркайчан да хыяллана да алмаган нәрсәләр хуҗасы була. Кешеләр байлар һәм ярлыларга бүленә. Әмма бу күпчелекне турыдан-туры талау исәбенә барлыкка килә.
Сүз дә юк, Совет чоры вариантындагы социалистик корылыш камил булмый, ул реформалауны тәлап итә. Сталинның вафатыннан соң ил җитәкчелеге, өстән-өстән үткәрелгән үзгә-решләр белән генә чикләнеп, бер урында озак таптана. Ә бит реформа кирәклеге көн кебек ачык була. Моны социализмны яратып бетермәгән аналитиклар да аңлый.
“Прага язы”ның күренекле эшлеклесе Ч. Цисарж болай дип яза: “Барлык Совет блогы дәү-ләтләрендә “Сталин буенча социализм” моделе урнаштырыла һәм нәкъ менә бу Кремль идарәчеләренең коточкыч хатасына әверелә... Бу модельдә каршылыклар һәм кризислар генетик рәвештә салынган була, ә система җимерелгәннән соң социализм идеяләренең уңай эчтәлеге каралана...”
Әмма Сталинның, КПССның эчке сәясәте зур социаль, икътисади һәм фәнни-техник уңышларга китерә. Шул ук вакытта Сталин идарәсе, аның нәтиҗә-ләре Цисарж искә алган дискредитациягә китерә.
1956 елда КПССның XX съездында Н. С. Хрущев Сталинны шәхес буларак фаш итә. Ул: “Сез акылсызлар – тиранга буйсындыгыз һәм хәтта аны яраттыгыз. Хәзер сез үкенергә тиеш, ә моның өчен мин сезгә өч-дүрт ел эчендә Американы ит һәм сөт буенча куып җитәргә вәгъдә бирәм”, – дип, доклад белән чыгыш ясый.
Н. Хрущев бу сүзләре белән Совет корылышын юкка чыгара, бу күпмилләтле совет дәүләтенең легитимлыгын бетерүгә беренче принципиаль адым була. Шул рәвешле СССРның тулысынча таркалуына китергән процесс башлана. Партиянең XX съездының әһәмияте турында фикер алышу булган күп кенә элиталы җыелышларда, Хрущев күрсәтмәсе буенча, илнең милли аңының төп символы булган Сталин социализмының идеологик базасын җимерү башлана. Сталинизм бит халык һәм власть белән берлектә оештырыла. Сталин үлә, аның властен каһәрләгәннәр судан коры чыга, бөтен гаеп халыкка йөкләтелә. Бу – власть хыянәте, һәр дәүләт тарихында куркыныч эш. Шуннан халык акрынлап “таркала” башлый һәм ил гамәлдән чыга. Партиянең XX съезды җәмгыятьне өлешләргә бүлде. Шул ук елларда партия органнарын идеологик яктан эшкәртү һәм пропагандалау нәтиҗәсендә илнең өлкән һәм яшь буыны арасында ачык канәгатьсезлек белдерүләр башлана. Кире һәм негатив фактлар Көнбатыш илләренә, беренче чиратта, АКШка, СССРга каршы мәгълүмати сугышны башларга көчле этәргеч бирә.
Чынлыкта исә СССР яшәешенең нигезләренә Көнбатыш илләре һәм безнең эчке дошманнар тарафыннан һөҗүм ясала. Барлык көчләр, барыннан да элек, Британия разведкасыныкы, Сталинны “фаш итү” буенча стратегик мәгълүмат операциясен гамәлгә ашыруга юнәлтелә. “Анти-Сталин” операциясенең беренче этабы нәтиҗәсе Европада һәм Азиядә җәмәгатьчелек аңында социализм идеясеннән баш тарту булды. Шулай итеп, СССРдан мәгълүмати-идеология башлангычын тартып алу процессы башлана. Н. С. Хрущев Сталин сәясәтен дискредитацияләү буенча үз гамәлләре турында башка коммунистик партияләрне кисәтми. СССРга сәяси җитәк-челек итүдә Н. Хрущев КПСС Үзәк комитеты компетентлык күрсәтми.
1945 елның көзендә “Халыкара мөнәсәбәтләр буенча совет” нигезендә Нью-Йоркта Аллен Даллес җитәкчелегендәге СССРга каршы мәгълүмат сугышының генераль штабы төзелә. “Салкын сугыш” башлана. Даллес болай ди: “СССРда хаос таратып, без кыйммәтләрне ялганга алыштырачакбыз һәм аларны бу ялган кыйммәтләргә ышанырга мәҗбүр итәчәкбез, моның өчен без Русиянең үзендә союздашлар табачакбыз, алар ярдәмендә секс, көч куллану, хыянәтчелек культын пропагандалаячакбыз. Дәүләт белән идарә итүдә хаос һәм буталчыклык тудырачакбыз. Чиновникларның, ришвәтчеләрнең акылсыз гамәлләр кылуына актив ярдәм итәчәкбез... Шул ук вакытта төп басымны яшьләргә ясаячакбыз”.
Сигезенче бишьеллык сугыштан соңгы елларда иң уңышлысы була. Әмма, Көнбатышка каршы мәгълүмати пропаганданы активлаштыру урынына, КПСС Үзәк комитеты оборона позициясен ала. Арытаба пропагандадан контрпропагандага күчәләр. Сталин буенча социализм моделе системасы җимерелгәннән соң, бөтен дөньяда социализм идеяләренең уңай яклары юкка чыгарыла. Кызганычка каршы, Сталинның, КПССның эчке һәм тышкы сәясәте, фашизмны җиңеп, зур социаль, икътисади һәм фәнни-техник уңышларга ирешүе, җимерелгән халык хуҗалыгын күтәрүе турында онытыла.
Кызганычка каршы, М. Горбачев 1985 елда СССРда реформаларны башлап, америкалылар тарафыннан эшләнгән “Халыкара мөнәсәбәтләр советы” планы буенча гына эш итә. Бу ил икътисады таркалуга китерә. Үзгәртеп коруны оештыручының икътисади концепциясе дә, бернинди дәүләт идеясе дә булмый. Халык хуҗалыгы планы финанс һәм матди ресурслар белән тулысынча тәэмин ителгән дәүләт заказы төрен ала. Шул ук вакытта заказ җитештерүнең гомум күләменнән 90-95 процентка кадәр киметелә, ә калган 5-10 процент продукцияне килешү мөнәсәбәтләре нигезендә предприятие үз теләге белән тотына. Алдагы елларда алынган тәҗрибә нигезендә акрынлап дәүләт заказының оптималь дәрәҗәсен билгеләү күздә тотыла.
Властька М. Горбачев килгәч, ул һәм аның командасы җәмәгатьчелек аңына төп җитештерү көчләренә дәүләт милке принцибының ныклыгы турындагы фикерне кертә башлады. Шул ук вакытта янәсе Көнбатышта бу нәкъ шулай булуына сылтандылар. Моңа “үзгәртеп кору” башыннан ук барлык мәгълүмати-пропаганда машинасы эшләде. Бу эстафетаны Русиянең киңкүләм мәгълүмат чаралары да кабул итте.
Чынында исә дәүләт предприятиеләренең хосусый милеккә күчүе 1988 елда, “Дәүләт предприятиесе (берләшмәсе) турында” һәм “Кооперативлар турында” законнар кабул ителгәч башланды. Яңа икътисади нигез булдыру сәяси бурыч булып торды, аның ил үсешендә һәм халыкның тормыш шартларын яхшыртуда бернинди дә катнашы булмады. Кешеләргә икътисад турында сөйләделәр, ә сүз сәясәт турында барды. “Югары”да берәү дә җитди рәвештә яңа тормыш булдырырга җыенмады, беренче чиратта, властьны шәхси мәнфәгатьләрен тәэмин итү өчен тотып калу турында уйладылар.
План гади иде: кыска вакыт эчендә яңа сәяси властьның социаль таянычы буларак шәхси милекчеләр классын булдыру. Ельцин властька килгәч, хосусыйлаштыру машинасы тулы көченә эшли башлады, моны нигезләү өчен кешеләргә дәүләт милкен хосусыйлаштыру, дәүләт икътисадының нәтиҗәлелеген арттыру ысулы буларак, дөньяда күптән мәгълүм, дип белдерделәр.
Дөньяда дәүләткә кирәк булган предприятиене яки тармакны, мәсәлән, оборона, социаль, фәнни-техник әһәмияткә ия булган яисә милли гореф-гадәтләргә бәйле предприятиене хосусыйлаштырырга ярамый дип санала. Русиядә моның белән исәпләшеп тормадылар.
Бөтен дөньяда дәүләт, кирәк булган очракта, шәхси кулларда булган предприятиеләрне дәүләткә кайтару мөмкинлегенә ия. Мисал итеп Бөекбританияне китерергә була. Анда бер-берсен алмаштырып торган лейбористлар һәм консерваторлар хөкүмәте эзлекле рәвештә теге яки бу производстволарны әле дәүләткә кайтарды, әле хосусыйлаштырды. Русиядә дәүләткә кайтару мөмкинлеге бөтенләй каралмады.
Русиядә хосусыйлаштыру җитәкчесе А.Чубайс һәм аның хезмәттәшләре — хосусыйлаштыру процессын оештыручылар (А. Кох, П. Мостовой, М. Бойко һ. б.) — бер тапкыр да Америка тикшеренү үзәкләре һәм дәүләт учреждениеләре белән элемтәдә торулары турында белдермәде. Мәгълүматны яшерү безгә хас, чөнки Русиядә күпләр
А. Чубайс аппаратында Америка “экспертлары” эшләгәнен белә иде. Нәкъ шул чорда Русиянең матбугат министры Полторанин берничә тапкыр Башкортстанга килеп, Ельцин провокациясен хуплауны үтенде.
А. Н. Яковлев җитәкчелегендәге киңкүләм мәгълүмат чаралары сүз иркен игълан итеп, дәүләткә каршы кампания җәелдерде. Телеканалларда, имеш, партия кадрлары тарафыннан тоткарлауның мифик механизмы белән көрәшү өчен дәүләткә каршы көчле пропаганда алып барылды, КГБ һәм Чит ил эш-ләре министрлыгы системаларын дискредитацияләү башланды. “Тоткарлау механизмы” терминын Гарвард университеты белгечләре уйлап чыгарды.
Нәкъ менә шул чорда көнбатыш киңкүләм мәгълүмат чаралары ярдәмендә СССР идарәсенең барлык баскычларында, беренче чиратта, партия-совет органнарында тоталь чистарту башланды. 1986-89 елларда М. Горбачев басымы астында КПСС Үзәк комитетының икенче секретаре Е. Лигачев, фанатларча тугрылыгын күрсәтеп, КПССның өлкә край комитеты, республика Үзәк комитетлары секретарьларының 82,2 процентын эшеннән алдырды. Бу КПСС тарихында иң зур чистарту булды. Горбачев шул рәвешле “иске гвардия”дән арынды. Ул аңа берничә ел эчендә күпмилләтле бөек илне җимерергә ярдәм иткән сатлыкҗаннардан торган яңа “демократлар” командасын формалаштыру мөмкинлеге бирде.
Шулай итеп, бөтен ил буенча Горбачев һәм Ельцин үзгәртеп корулары чорында совет җитәкчесе образы, партия хезмәткәрләре, аның идеаллары, комсомол оешмалары, Совет коры-лышының барлык институтлары да диярлек каралтып күрсәтелде. Барысы да. Хуҗалыкның дәүләт системасы, иминлек органнары һәм армия генә түгел, ә Фәннәр академиясе, Язучылар берлеге, хәтта балалар бакчалары һәм пионер лагерьлары да.
Кире стереотиплар булдырылганнан соң, власть һәм идарә органнары реформасы башланды. Дәүләт системасын үзгәртеп коруның һәр этабы төрле идеологик штамплар белән үрелеп барды. Алар тагын да ныграк радикальләшә барып, Совет тормышын төзекләндерү принципларыннан читләште.
Ә үзгәртеп коруның иң төп аттракционы – яшәү рәвешен пропагандалау. Телевизион рәсемнәр, “Макдональдс” кафелары, чит ил машиналары “алардагы кебек яшәргә” өндәде. “Алар кебек яшәү өчен, анда яшәргә кирәклеген беркем дә аңларга теләмәде.
Барлык киңкүләм мәгълүмат чаралары совет халкына “дөрес юл” булган бердәм дөнья цивилизациясе турында сөйләде, янәсе Русия социализм чорында (бигрәк тә Сталин һәм торгынлык чорында) аңардан тайпылган. Үзебезнең “цивилизациягә кире кайту” концепциясе һәм “гомумкешелек кыйммәтләренә” юнәлеш тоту шуннан килеп чыга.
1991 елның 8 декабре – илебез тарихында иң фаҗигале көннәрнең берсе. Бу көнне ул вакытта Советлар Союзы составына кергән Русия, Украина һәм Белоруссия лидерлары “Беловежская пуща” тыюлыгында СССРның “геосәяси чынбарлык” буларак эшчәнлеген туктату турында игълан ителгән документка кул куйды. Әлеге документ илне тар-мар итте. Беркем дә моңа комачауларга тырышмады – халыкны сталинизм, властька ышаныч югалту, битарафлык һәм канәгатьсезлек кебек төшенчәләргә бәйле хисләр биләп алган иде. СССР таркалуның мөһим сәбәбе – халык һәм власть структуралары арасында турыдан-туры элемтә булмау.
Русия, Украина һәм Белоруссия Югары Советлары СССР таркалуының юридик рәсмиләштерелүенә нокта куйды, алар Бәйсез Дәүләтләр Берлеген төзү турындагы килешүне бертавыштан диярлек хуплады (Русия парламентында нибары алты депутат кына моңа каршы тавыш бирә). Тиздән БДБга барлык совет республикалары да диярлек кушылды. 1991 елның 25-26 декабрендә СССР Югары Советы Союз таркалу фактын раслады һәм дәүләт властеның союз органнары вәкаләтләрен туктату өчен тавыш бирде.
Шулай итеп, Көнбатыш илләре, 1946 елдан башлап СССРга каршы Даллес программасын тормышка ашырып, кыска вакытта интеллигенция, “демократлар”, либераллар, Советлар Союзы эчендә көчле мәгълүмати сугыш оештыруга иреште һәм партия, КГБ һәм Эчке эшләр минстрлыгы хезмәткәрләренең югары эшелоны хыянәте нәти-җәсендә илне тарката алды. Моңа шулай ук Горбачев белән Ельцин арасында власть өчен барган сугыш та ярдәм итте. Горбачевның үзгәртеп кору сәясәте социаль-сәяси һәм икътисади системаны радикаль рәвештә яхшыртырга тиеш иде. Кызганычка каршы, аны тиешле дәрәҗәдә үткәрә алмадылар. Реформа үткәрү һәм зур хаталар ясау да хәлне кискенләштерде.
“XX гасырның иң зур гео-сәяси фаҗигасеннән” (1991 ел вакыйгаларын Президент Владимир Путин шулай дип атады) 30 елдан соң элекке Советлар Союзында яшәүчеләрнең күбесе мондый хәлнең ничек килеп чыгуын аңламый. Берәүләр СССР таркалуы аның тарихи үсеше барышына алдан билгеләнгән факт, ә аянычлы хата коммунизм төзүчеләр “яңа кеше” булдыруга керешкән вакытта ук салына дип саный. Икенчеләр республика милли элитасы ягыннан властька омтылуга, популяр булмаган СССР президенты Михаил Горбачевтан арынырга теләү гаепле ди. Өченчеләре хыянәттә Михаил Горбачев, Эдуард Шеварднадзе, Александр Яковлев йөзендә партия элитасын гаепли. Әгәр дә үзгәртеп коруны акыл белән алып барсалар, СССРда яңа социалистик җәмгыять барлыкка килер иде.
Ельцин “перевороты” СССРның алга таба үсешен өзде. Русиягә көчләп тагылган Америка капитализмы ышанычсызлыкка китерде.
Яңа үзгәртеп коруларның мәгънәсе Русияне капитализм алып килгән таркалудан саклап калу булырга тиеш. Бу киң иҗтимагый даирәләр аңына барып җитә. Русиягә социаль корылышның яңа моделе кирәк. Ул конвергенция теориясе һәм социалистик системаның да, заманча буржуазиянең дә иң яхшы сыйфатлары һәм үзенчәлекләре белән бәйләнгән булырга тиеш. Моңа эволюцион, реформаторлык үсеше юлы белән ирешергә мөмкин.
Совет системасы таркалу нәтиҗәсендә Русиядә милләтчелек, сепаратизм, экстремистлык, корпоративлык, чиновниклар коррупциясе кебек кире күренешләр артты. Алар демократия процессы, гражданлык җәмгыяте формалашуга комачаулый. Русия власть системасын формалаштыру шартларында бу кире күренеш шулкадәр көчәйде ки, хәтта Русиядә демократик хокукый мөнәсәбәтләрне формалаштыруда җитди киртә булып тора.
Бүген Русиядә гражданлык җәмгыяте формалашу проблемасына карата властьның сәяси структуралары һәм фәнни җәмәгатьчелек кызыксыну бел-дерә. Бу аңлашыла да, чөнки гражданлык җәмгыятен формалаштыру – икътисади, сәяси һәм хокукый реформалар үткә-рү, хокукый дәүләт формалашу юлында Русияне алга этәрү өчен кирәкле шартларның берсе.
Президент В. В. Путин алдында бүген тагын да катлаулырак бурыч тора. Сүз яхшы яисә начар үсеш юлларын сайлау турында түгел, ә А. И. Солженицын сүзләре белән әйткәндә, “халыкны саклау” турында бара.
Русиядә Гражданлык җәмгыятен формалаштыру өчен нәрсә эшләргә кирәк? Барыннан да элек, “гражданлык җәмгыяте” төшенчәсен аңларга кирәк. Русия хокукый дәүләт буларак формалашсын өчен күп эшләргә кирәк әле, җәмгыять гражданлык мәдәниятенең югары дәрәҗәсенә ия булырга тиеш. Моның өчен җәмгыятьнең һәр әгъза-сының икътисади бәйсезлеге шартлары аша гражданнарның хокукый тигезлеген тәэмин итәргә кирәк. Кызганычка каршы, кабул ителгән законнар һәм күп кенә закон проектлары эшләми, күрәсең, алар да либералларга сатылган. Алары, үз чиратында, әлеге законнарны Көнбатыш илләре стандартларына яраклаштырырга омтыла, әмма ул стандартларга безнең бүгенге чынбарлык туры килми. Нәтиҗәдә, бездә кабул ителгән күп кенә законнар я эшләми, я җәмгыять мәнфәгатьләренә каршы эшли.
Русия бүген көчле генә түгел, бай ил дә. Гражданлык җәмгыяте институтларын финанслау өчен без эчке резервларны табарга тиеш. Үзенең кеременең бер өлешен әлеге максатларга юнәлтсен өчен без бизнесны дәртләндерергә тиеш. Мотивация төрле булырга мөмкин, әмма иң нәтиҗәлесе икътисади җәһәттән дәртләндерү, мәсәлән, салым ташламалары бирү дип уйлыйм. Без Көнбатыш ярдәменә мохтаҗ түгел. Чөнки бу акчалар исәбенә Көнбатыш илне төрле юнәлешләр буенча тәҗ-рибә мәйданчыгына әверелдерә. Иң куркынычы – чит ил акчалары тәгаен сәяси эшчәнлеккә юнәлтелә.
Властька вассаларының әхлаксыз булуы отышлы. Андыйлар белән идарә итү җиңелрәк. Әмма акча тантана иткән җәмгыятьтә әдәпсезлек барлык катламнарга да үтеп керә.
Үзен милләт итеп тоймаган җәмгыять әхлаксызлыкка дучар ителә. Академик Д. Лихачев рухында “җан экологиясе” турында фикер алышу бүген көлке генә тудырырга мөмкин. Бәхеткә, 90нчы еллар тәҗрибәсе бар һәм безне алдау җиңел булмаячак. Бүген беркем дә фикерләү өчен сәбәп эзләп “Яңа дөнья”га аяк басмаячак. Һәм “яңа интеллигенция” юлбашчыларын тыңламаячак.
Билгеле булуынча, безнең “яңа интеллигентлар” аңына сеңдерелгән рәсми идеология – “модернизация теориясе”. Без аның нәрсә икәнен беләбез. Бу – капиталлар амнистиясе. Бу фән, армия һәм сәнәгатьнең юкка чыгуы. Ә безгә “власть” һәм “яңа интеллигенция” арасында берәр аерма бармы икәнлеген аңларга кирәк. Минем карашка, аерма юк. Русиянең сәяси һәм фәнни җәмәгатьчелеге, интеллигенция инде берничә ел ил өчен чагыштырмача яңа булган заманча дөньяда һәм Русиядә гражданлык җәмгыятенең барлыкка килүен һәм аның үсеш үзенчәлекләрен аңларга тырыша.
Октябрь Вәлитов,
профессор, философия фәннәре докторы.
