Әллә легенда, әллә әкият

Казакъ тугае

Чәрмәсән елгасыннан ерак түгел генә бер тугай бар. “Казакъ тугае” дип атала ул. Элек бу тугайда бик тату бер кабилә яшәгән. Ул казакъ кабиләсе булган. Каби­лә әгъзалары бик рәхәт тормышта яшәп, җир эшкәр­теп, иген игеп көн күргән. Явызлык­ның, кайгы­ның нәрсә икәнлеген белмәгән­нәр.
Алар арасында бер бик чибәр кыз һәм бик батыр егет булган. Ике яшь йөрәк бер-бер­сен үлеп яратканнар. Аларның мәхәббә­тенә сокланмаган кеше булмаган. Кошлар да көне-төне аларны данлап сайраган. Көндезлә­рен ул мәхәб­бәткә кояш сокланса, төннәрен аларның мәхәббә­тенә ай шаһит булган.
Ләкин беркөнне бу якты тормыш күген кара болыт каплый. Бер бай кызы, бу егетне күреп, аңа гашыйк була. Ул, ничек тә булса, егетне үзенә каратырга тырыша. Ләкин егет үзенең мәхәббәтенә тугры булып кала. Бай кызы, ничек кенә тырышса да, үз ниятенә ирешә алмый.
Шулай көн артыннан төн уза, төн артыннан көн уза. Ләкин бай кызы берничек тә егет белән кыз арасына керә алмый. Шуңа бу кызның бик ачуы килә һәм ул урман уртасында яшәгән сихерче карчыкка барып ялвара:
– Ничек тә булса син миңа ярдәм итәргә тиешсең. Ул егет минеке булырга тиеш. Мин сиңа бөтен байлыгымны би­рәм, тик син ярдәм ит, – ди.
Карчык үзенең сихер эш­ләре­нә керешкән, ди. Болай да итә, тегеләй дә итә, тик егет белән кыз арасын суыта алмый, ди. Бу карчык сихер­ләгән саен кыз белән егет арасы ныгый гына бара, ди.
Бай кызының бик ачуы килә һәм ул карчыкка:
– Теләсәң нәрсә эшләт бу икәүне. Тик Җирдә алар яшә­мә-сеннәр. Мин аларның бәхе­тен күреп яши алмыйм, – ди.
Карчык бу казакъ кабиләсе­нә сихер җибәргән. Егет белән кыз бер-берсенә карап сокланып торганда, кыз – шомыртка, ә егет алмагачка әверелгән­нәр. Бу сихер ике яшь йөрәккә генә кагылып калмаган, каби­ләнең барлык ир-атлары – алмагачка, ә хатын-кызлары шомыртка әверелгән­нәр. Кыз белән егет әверелгән агачлар бергә тора, ә аларны тирә-яктан әллә күпме алмагач һәм шомырт уратып алган. Бу тугайда башка төрле агач үсми.
Вакыт узу белән кешеләр бу урынны “Казакъ тугае” дип атый башлаган.
(1998 елда Благовар райо­ны­ның Күчәрбай авылында Зөл­фирә Латыйпова язып алган. Информаторы күрсә­тел­мәгән.)

Кара чишмә

Элек авылда бер кыз яшәгән, ди. Үсеп буйга җиткән. Үзенең уңганлыгы, чибәрлеге белән дан казанган. Вакыты җиткәч, үзе теләгән егеткә кияүгә чыккан. Әмма бианасы бик усал булган. Ире өйдә юк чакта, төрле сылтау табып, гел киленен әрли икән. Килен аның җәбер-золымына озак түзә алмаган. Бер көнне чишмәгә суга килгәч, ул:
– Шулкадәр битәрләнеп яшәгәнче, йөгерек елга булсамчы, – дип теләк теләгән. Теләк теләве булган, ул, чыннан да чишмәгә әверелгән. Ә биана бу чишмәгә су алырга килә алмый икән. Чөнки ул килсә, чишмә кап-карага әйлә­нә дә куя икән.
(1996 елда Туймазы райо­ны­­ның Тукай авылында Һаҗәр Шәфыйкова­дан (1929 елгы) Земфира Шакирова язып алган.)

Морадым елгасы

Элек бу тирәдә Морадым батыр яшәгән. Ул тирә-якта дан тот­кан. Морадым атына елгадан су эчер­гән. Елга Морадым батырга бик ошаган – аның матурлыгына сокланып карап туя алмаган. “Син, елга, минем туганым булырсың”, – дигән егет. Тегесе сеңел булырга ризалашкан. Морадым үзе үлсә дә, елга мәңге тугры булып калган. Халык аны “Морадым” дип атаган.
(1998 елда Туймазы райо­ны­ның Яңа Бишенде авылында Габделгали Хәкимовтан Светлана Хәкимова язып алган.)
Илдус ФАЗЛЕТДИНОВ әзерләде