Мең җайдаклы Баймак ул!

29-30 июльдә Баймак районында “Башкорт аты” республика фестивале үтте. Беренче тапкыр үткән Русия дәрәҗәсендәге күләмле чараны оештыру башлангычы белән Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров чыкты. Шуңа да милли бәйрәм рухындагы фестивальнең максатлары күпкырлы булуы табигый. Атап әйткәндә, мәдәни һәм күңел ачу, спорт бәйгеләре белән генә чикләнеп калмыйча, чара программасында өстенлекле юнәлеш булып эшлекле бәйләнешләрне үстерү дә торды.
Фестиваль чараларында Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров һәм төбәккә эш сәфәре белән килгән Калмык Республикасы Башлыгы Бату Хасиков катнашты.

Хәзерге чорда Башкортстанда төрле дәрәҗә хуҗалыкларда 122 мең баш ат асрала. Баймак районында, мәсәлән, 11500 ат исәпләнә, бу рес­пуб­ликада атлар иң күп асралучы тө­бәкләрнең берсе.
Фестивальнең эшлекле программасы кысаларында Башкортстан һәм Русия күләмендә ике фәнни-гамәли конференция оештырылуы да “Башкорт” токымлы атларны саклап калу буенча киң эш җәелдерелү турында сөйли. Аларның тәүгесе “Башкорт токымлы атларны саклау һәм үрчетү” дип аталса, ил дәрәҗәсендәге конференция “Русия төбәкләрендә абориген атларны токымлы үстерү” дип исемләнде. Шушы уңайдан оештырылган “түгәрәк өстәл” форматындагы чараларда республиканың һәм Русиянең елкычылык тармагына кагылышлы җәмәгать оешмалары, башкарма власть органнары вәкилләре, елкычылык һәм тармакның токымчылык хуҗалыклары җитәкчеләре, терлекчелек белгечләре, шулай ук атлар үрчетү генетикасы һәм селекциясе галимнәре, гыйльми хезмәткәрләр катнашты. Фикер алышуларда сүз хәзерге шартларда Башкортстанның елкычылык тармагын селекция һәм технологик яктан тәэмин итү, шушы нигездә “Башкорт” атларының токым сыйфатларын яхшырту турында барды.
– Баймак төбәгендә оештырылган фестиваль – елкычылык тармагына бәйле мәдәни бәйләнешләрне, спортны үстерүне һәм кымыз җитештерүне арттыруны гына күздә тотмый. Без мәсьәләгә фәнни күзлектән карыйбыз. Урындагы атлар токымнарын үстерү зарурлыгы – көн кадагындагы мәсьәлә. Шүлгәнташ кыяларында сакланып калган борынгы атлар рәсемнәре дә раслый моны. Әлеге нәтиҗәләрдән чыгып, без республикада башкорт атларын өйрәнү буенча махсус фәнни-тикшеренү институты булдырырга планлаштырабыз, – диде Радий Фәрит улы.
Елкычылык тармагын үстерү аңа кагылышлы өл­кәләргә, атап әйткәндә, ат ите һәм кымыз җитеш­терү, атларга камыт һәм йөгән ише әйберләр эшлә­ү­­гә, тимерчелек эшенә бәйле һө­нәр­ләргә дә йогынты ясаячак. Фести­вальнең халык шөгыль-ләре күргәз­мәсе белән танышу барышында Республика Башлыгы моңа янә бер тапкыр игътибарны юнәлтте. Шунысы үзенчә­лекле, ат җигү өчен кирәк-яраклар эшләү хәзерге чорда да киң таралган икән, иң мөһиме – бу өлкәдә осталар да бихисап. Баймак районының Иске Эткол авылында яшәүче Рамил Әлмө­хәммәтов – шуларның берсе. Ат сбруйлары ясый, аларны матур итеп бизи. Моннан тыш, ат җигү өчен кирәк-яраклар эшли, тарантас һәм бәләкәй чаналар җитештерү буенча да бай тәҗрибәсе бар. Бәй­рәм кунаклары аның хезмәт җи­мешләрен күреп соклануын яшермәде, чынлап та, тарантас, мәсәлән, чын сән­гать әсәренә тиң, заманча бизәкләре дә балкып тора. Осталар конкурсына ат сбруйлары, атап әйткәндә, йөгәннәр алып килгән.
Учалы районының Бәлә­кәй Казаккол авылыннан Кәрим Мостафин туган тө­бә­гендә генә түгел, тоташ Башкортстанда йөгәннәр эшләү остасы саналырга хаклы. Терлекчелек тармагында озак еллар хезмәт сала ул, күмәк хуҗалыкта сыер маллары да көткән, атлар да караган Кәрим Мөхәммәт улы. Буш вакытларында йөгән тегү, аларны бизәү белән 1987 елда ук шөгыльләнә башлый. Тәү­дә, үзе әйтмешли, күңел өчен генә эшли, аннары инде йөгәннәрне махсус рәвештә заказ буенча тегүгә алына. Оста өчен хәзер бу шөгыль “бизнес” төсен ал­ган. Әйткәндәй, Кәрим оста фестиваль вакытында гына да биш йөгәнен сатып, байтак акча эшләгән. Гомумән, Учалы якларында атлар өчен кирәк-ярак эшләүче осталар күп булып чыкты. Сәгыйть Фәхретди­нов улы Мәүлетдин белән һөнәр ­осталары конкурсына ­ат җигү кирәк-яракларының 50 төрен алып килгән.
Атларга бәйле һөнәрләр хәзер авыллар белән генә чикләнмичә, шәһәрләрдә дә таралу ала. Мәсәлән, Уфа­ның “Кузнечная лавка” фирмасы да фестивальнең һөнәрмәннәр конкурсында катнашты. Уфа остала­ры­ның тимерче алачыгы халык игътибарын ерактан ук җәлеп итте. Аның эше бе­лән Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров һәм Калмык Республикасы Башлыгы Бату Хасиков та танышты. Осталык дәресләрен тимер­челәр Рөстәм Сербаев бе­лән Рөстәм Хәбиров бирде.
“Башкорт аты” фестивален рәсми ачу тантанасы, чын мәгънәсендә, мо­ңар­чы күрелмәгән матур би­зәкләр белән балкыды, ул театрлаштырылган тамашадан башланды. Бәй­рәм мәйда­ны гүя башкорт батырлары чорына алып кайтты, тамашачыларны Акбузат тарихы күренеш­ләре җәлеп итте. Табигате белән горур бу атны күңеле белән саф, куркусыз йөрәк­ле җайдак кына буйсындырып, кулга ияләштерә ала. Мондый шәхес сыйфатында Урал батыр гәүдәләнә, үзе­нә якын сыйфатлары өчен аны нәкъ менә Акбузат сайлап ала да инде. Рес­пуб­­лика­ның сәнгать осталары концерты да бәйрәмнең “Баш­корт аты – милләт коты” дигән девизына тәң­гәл килде. Милли спорт осталары – Дүртөйле районыннан Денис Ваһа­пов, “Юрматы” ыруы вәкиле Альберт Мостафин кебек башкорт батырлары чыгышлары бәй­рәм рухын янә дә баетты. Фәйзи Гаскәров исемендәге халык биюләре ансамбле, фестиваль кунагы, Калмык халык җырла­рын башкаручы Владимир Каруев башкару осталыклары белән тамашачылар сөюен яулады.
Башкортстан Башлыгы Радий Хәбировның тәбрик­ләү мөрәҗәгатен халык алкышлар белән каршылады. Ул фестиваль кунаклары – Калмык Республикасы Башлыгы Бату Хасиковны, популяр телетапшыручылар алып баручысы, Русиянең Дәүләт думасы депутаты Тимофей Баженовны, Казахстан һәм Кыргызстан, Русиянең егер­­­медән артык төбәген­нән Баймак җиренә килгән делегация вәкиллә­рен ихлас сәламләп, туганлык хисләре өчен рәхмәт­ләрен җиткерде. Җавап котлавында Калмык Республикасы җитәкчесе Бату Хасиков милли рухтагы мондый бәй­рәмнәрнең халыкларны берләштерүен, тарихны, ил азатлыгы өчен иңгә-иң көрәшкән уртак батырларны искә төшерергә ярдәм итүен, республика­ларның күп яктан охшашлыгын билгеләде. Шуңа да төбәк­ләрнең үзара нәтиҗә­ле хезмәттәшлеккә омтылуы табигый, дип исәпли Бату Хасиков. Бу юнәлештә яклар беренче адымнарны Калмык Республикасы Баш­лыгының Башкортстанга сәфәре барышында ук ясады. Атап әйткәндә, ике төбәк арасында сәүдә-икътисади, фәнни-техник һәм социаль-мәдәни өл­кәлә­р­дә хез­мәт­тәшлек турында килешү төзелде. Документка Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров һәм Калмык Республикасы Башлыгы Бату Хасиков кул куйдылар.
Дуслык билгесе рәве­шен­дә, Бату Хасиков Радий Хәбировка калмык атына сертификат тапшырды. Үз чиратында, Башкортстан Башлыгы Калмык Республикасы җитәкчесенә башкорт токымлы ат бүләк итте.
Тимофей Баженовның чыгышы да шулай ук бик җылы булды. Милләтләр дуслыгы берләштергән республикалар Русия дәүләт­челегендә кунакчыллыкка матур үрнәк булып тора, дип билгеләде ул.
Фестиваль кысаларында эшлекле бәйләнешләрне үстерүгә зур игътибар бирелде. Атап әйткәндә, авыл хуҗалыгы җитеш­терү­че­ләре һәм крестьян-фермер хуҗалыклары продукциясе күргәзмәләре оештырылды, кымызчылар конкурсы үтте. Бу уңайдан чарада катнашучылар географиясе киң­ле­ген дә билгеләү мөһим. Кымызчылар бәйгесендә, мәсәлән, 15 район вәкиллә­ре үз продукциясен тәкъдим итте. Федоровка районы­ның Салават Насыйров җи­тәкләгән “Ясаклы” хуҗа­лы­гында 190 баш ат асрала, ул төбәктә бу тармакта иң эреләрдән санала. Җәмәга­те Рима Таһир кызы җитәк­че­легендә кымыз җитеште­рү җайга салынган. Баймак районы­ның Каратал авылы кымызчылары Мәрзия һәм Йома­гу­җа Хәсәновлар да бу өл­кәдә бай тәҗ­рибә туп­ла­ган җитеш­те­рүчеләр санала. Хәзер инде биредә кымызчылар династиясе барлыкка кил­гән.
Фестиваль барышында кымызчыларның 16нчы республика конкурсы җиңүче­ләре ачыкланды. Абруйлы бәйгедә Учалы районының “Юлдаш” җәмгыяте беренче урынны яулады. Икенче урын Әлшәй районыннан Айрат Ганиевның крестьян хуҗалыгына бирелде, өчен­че урынга Баймактан кымыз остасы Илнур Биктимеров хуҗалыгы чыкты.
Баймакта үткән “Башкорт аты” милли бәйрәме­нең иң матур бизәге буларак, әлбәттә, ат ярышларын һәм һөнәри бәйгеләрне атар­га кирәк. Алар арасында “Атлар парады” аерым игътибарга лаек, ни өчен ди­гәндә, анда Башкортстан тарихында беренче тапкыр республикадан гына түгел, Русиянең егермедән артык төбәгеннән бер мең атлы җайдак катнашты. Милли бәйгеләрдән халыкта “Ылак”, “Аударыш”, “Мәр­гән укчы”, “Тай-тулак” һәм “Озын бәйге” ярышлары да зур кызыксыну тудырды. “Озын бәй­ге”нең үзенчәлеге шунда – анда 14 чакрымга 15 ат узышты. Беренче урын һәм фестивальнең төп бүләге – җиңел автомобиль Баймак районының билгеле ат үрчетүчесе Алмас Шө­ге­ровка тапшырылды.
Фестиваль нә­тиҗәләрен­нән күренүенчә, Баймакта да, төбәктә дә ел­кычылык­ның киләчәге, һич­шиксез, өметле булачак.

Фәнүр Гыйльманов.
Баймак районы.