Бал кортлары кемгә буйсына?

Илебездә һәр яңалык гадәттә, бәхәсләр, кай­бердә каршылыклар белән юл яра. Бу табигый хәл. Рапс үстерү белән дә шундый ук проблемалар. Аны игә башлау тарихыннан алып, ил хаким­нәре карашы бертөрле генә булмады. Билгеле француз ботанигы һәм сортлар сынаучысы Альфонс Декандоль ХIХ гасырда ук әлеге үсемлекнең 4 мең еллар элек үк үстерелә башлавы турында язган. Әлбәттә, аңа майлы культура буларак өстенлек биргәннәр. Рапс мае шул заманнарда бүлмәләрне яктыртуда, сабын пеше­рүдә һәм парфюмериядә, шулай ук, еллар үтү белән дизель двигательләренә ягулык, механизмнарны майлау өчен кулланыл­ган.

Бүген дә рапс мае үзенең өстен­лекле яклары белән куллануда мөһимлеген арттыра бара. Аны биодизель сыйфатында да, азык сәнәгатендә дә киң кулланалар. Әйтергә кирәк, көнбатыш Европа, Азия — Тын океан төбәгенә караган илләрдә дә рапс нигезендәге био­дизельгә күчәләр. Аның экологик өстенлеге бар — янганда углекислый газ һәм су парлары бүленеп чыга. Ә инде табигый углеводлар янганда тере организм өчен зыянлы газлар бүленә. Биоягулык җитештерүгә өстенлек бирүче-ләр һәм табигый углеводлар хуҗалары белән булган кар­шылык­ларның сәбәбе дә соң-гы­ларының сәүдә базарын югалтуга бәйле проблемаларга кайтып кала. Кызганычка каршы, дөньяда, илдә рапс мәйданнары кимүнең төп сәбәпләренең берсе — эре бизнес хуҗалары белән булган шушы каршылыкларда.

Мәгълүм булуынча, рапс чәчә­генең 70 проценты үзаллы серкәләнә, калган 30 процент өлеше бал кортлары эшчән­легенә бәйле. Шуның өчен дә ул баллы культура дип йөр­телә. Чыганакларга караганда, зур булмаган рапс басуының да 30-100 килограмм бал бирүе мөмкин. Аннары, бу культураның иртә, уртача һәм соң өлгерә торган сортлары бар. Чәчү вакытына килгәндә, бу эш бер айга якын да дәвам итүе бар. Рапс чәчелгәннең 40нчы көнендә чәчкә ата башлый. Гадәттә мондый “алтын басу” матурлыгы 15 июньнән 20 июльгә кадәр дәвам итә. Шуңа күрә, умартачылар телиме-юкмы, бал кортлары беркайчан да мондый хозурлыкны урап очмаячак.

Плантацияләрне эшкәртү турында сүз алып барганда, әлеге культу­раның 80гә якын чир һәр корткычлардан зыян күрүен дә истән чыгармаска кирәк. Аннан башка чүп үлән-нәре дә җитәрлек. Рапс үсен-теләренә 40тан артык бөҗәк турыдан-туры үлемечле куркыныч тудыра. Алардан бары тик химик препаратлар кулланып кына котылып була. Аларның кайберләре үсенте­дә беренче яфраклар күренү белән барлыкка килә һәм уңышны җыеп алганчыга кадәр яшәргә сәләт­ле. Шуңа күрә, рапсны пестицидлар белән җәй дәвамында берничә тапкыр эшкәр­тергә кирәк.

Шәхси фикер буларак шуны да ассызыкларга телим: Башкортстан 2021 елда узачак халыкара “Апимондия” конгрессына әзерләнә. Бал кортлары үлеме белән бәйле шау-шуның әлеге мәртәбәле чара-ның Башкортстанда үткәре-лүе­нә көнчел караучылар “тырышлыгы” белән оештырылуы да ихтимал. Чөнки, шул ук химик препаратлар элекке елларда да кулланыла иде, ләкин, мондый “сюрпризлар” булмады шикелле.

Миңа еш кына рапсны зур мәйдан­нарда үстерүче аграр хуҗалык башлыклары белән очрашырга туры килә. Беренче ел гына шөгыльләнми алар. Тулай керемнең 30-40 проценты рапс үстерүгә бәйле булганнары да аз түгел. Тотрыклы хезмәт хакы, эш урыннары дигән сүз. Шуңа күрә мин рапс үстерүгә игътибарны арттыручы хуҗалыклар тырышлыгын яхшы бәялим.

Аннары, басучылыкта агулы химикатларны куллану кагыйдәләре бар. Умартачылык турында закон эшли. Мәсәлән, “Илеш МТСы” җәм-гыятендә корткычларга, чүп үләннә­ренә һәм төрле чирләр-гә каршы көрәшүдә эшнең ничек оештырылуын мисал итеп китерергә телим. Биредә чәчү әйлә­неше махсус рәвештә рапс культурасын исәпкә алып эшләнгән. Ул чиста пар — рапс — бодай һәм арпа куль-тураларының чиратлаштырып чәче-лүе. Бәлки, республикада мондый чәчү әйләнеше башкача юктыр да.

Биредә чиста пар әзерләүгә мө­һим игътибар бирелә. Арытаба технология чылбырының ничек дәвам иткәне турында сөйләп тормыйм. Иң мөһиме — җаваплылык һәм техноло­гиянең төгәл үтәлүе. МТСның чәчүлек­ләрне эшкәртүдә дөньяда билгеле җитеште-рүчеләр тәкъдим иткән техника белән эш итүе дә игътибарга лаек...

Минемчә “кара исемлек”кә керүче хуҗалыклар рапс плантацияләрен иртә таңнан яисә төнге сәгатьләрдә химик эшкәрткән булса, тавыш-гауга чыкмас та иде. Заманча сип-терү җиһазлары эшне төнлә башкару мөмкинлеге дә бирә. Мәсәлән,“Туман-2” үзйөрешле сиптергеч агрегатында, навигация кулланыла. Ул бик нәтиҗәле эшли. Кызганычка каршы, күпчелек хуҗалыклар­да рапсны һаман да көн яктысында химик эшкәртү өс-тенлек алган. Биг­рәк тә урта һәм вак фермер хуҗалык­лары рапс үстерүдә таләп ителгән техника-җиһаз­лар сатып алуга акча тотынырга ашыкмый. Ул чагында бу эш­нең башкару тәртибен белүче махсуслашкан оешмаларга, малтабарларга мөрәҗәгать итәргә кирәк. Ике төп шартны истә тоту мөһим. Хезмәт күрсәтүче механикалашты-рыл­ган отрядлар, га­дәттә, тәүлек әйләнәсенә эшләргә тырыша. Чөнки, аларга башкарылган эш күләме һәм түләнеләчәк акча мөһим. Рапс мәйданын химик эшкәртүче “ярдәмче”­ләргә экология мәсьә­ләсе дә, бал кортлары язмышы да мөһим түгел. Шуңа күрә алар­ның эшчәнлеге ныклы контрольдә булырга тиеш. Икенче мөһим таләп — кулланылган препаратларның ни дәрәҗәдә нәтиҗәле, һәм үсем­лек­ләрне химик эшкәртү максатында куллануга рөхсәте булуына игътибар итегез. Намуссыз арадашчылар еш кына билгесез фирмада җи-тештерелгән арзан бәягә шикле препаратлар да тәкъдим итә. Әгәр барлык таләпләргә дә җаваплы карасагыз, рапс та үсәр, бал кортлары үлеменә дә юл куелмас.

Башкортстанда бал корт­ларының күпләп үлүе, әлбәт-тә, күңелсез хәл. Әмма бүген кемнең гаепле булуын ачыклау белән беррәттән, арытаба мондый югалтуларга юл куймас өчен ничек эшләргә кирәк-леге турында да сүз алып барылырга тиеш. Беренчедән, рапс үстерүче хуҗалык басуда башкарыласы химик эшкәртү турында халыкка хәбәр итәргә тиеш. Ә менә умартачы үзе дә активлык күрсәтәме, ягъни, аграр предприятиеләр белән аралашамы, бал кортлары күчен күчереп йөртүне урындагы хакимият белән килешә­ме? Ә бит еш кына басу чи­тенә искәртмичә генә урнаштырылган умарталарны хуҗа­лык җитәкчесе түгел, агроном да, бригадир да күрмәскә мөмкин.

Бал кортларының үле­менә рапс культурасы гына гаепле микән? Беренчедән — көнбагыш культуралары игүне тәртипкә китерәсе бар. Аның мәйданнары да елдан-ел арта. Чәчү, эшкәртү технологиясе төгәл үтәлми. Чәчү әйләнеше сакланмау аркасында, аны игүчеләр, уңышны күтәрү өчен еш кына химик чараларны, агротехнологиягә туры килмәгән препаратларны кулланалар. Нәтиҗә­дә, көн-багышка кунган бал кортлары үлемечле агу ала.

Икенчедән — үсемлек-челектә майлы культурага гына түгел, ә барлык чәчүлек-ләрдә дә үсемлекләрне химик саклау препаратлары күп кулланыла башлады. Бу бигрәк тә минималь һәм туфракны “ноль”гә эш­кәртү технологиясе кулланыла башлагач артты. Әлбәттә, бу алым туфрак структурасын һәм анда дымны саклап калырга булышлык итә. Ә бит җир­дәге барлык корткыч шушы өске катламда сакланып кала һәм үсемлекләр үсе-шенә тискәре йогынты ясый. Нәтиҗәдә, алардан арыну өчен кулланылган химик препаратлар корткычларга гына түгел, бал кортларына да куркыныч тудыра. Өченчедән — бал кортларына кышка азык запасы азрак калдырылган булса, алар язга хәлсезләнеп чыга. Күбесе язгы айларда ук үлә. Димәк, ветеринар хезмәт-ләр дә бал корт­ларының ни сәбәпле үлгәнен җентек­ләп тикше­рергә бурычлы.

Башкортстанда рапс мәй­даннарын тагын да киңәйтергә һәм бал җитештерүне бермә-бер арттырырга алшартлар яхшы. Моның өчен, беренче чиратта, умартачылар белән рапс игүчеләрнең берлеге көчле булырга тиеш. Үзара аңлашу, уртак проблемаларга бердәй караш бул­ганда, ышанам, Башкортстанда быелгыдай күңел­сез хәлләр башкача кабатланмаячак.

Олег Төхвәтуллин әзерләде.