Кытай борчагын Кытайда гына яратмыйлар

Соңгы унъеллыкта базар икътисады аграр тармакта традицион булмаган җитештерү юнәлешләренә игътибар итәргә, хәтта онытылган технология алымнарын кулланырга мәҗбүр итә. Әлеге шартлар Русия өчен аеруча мөһим. Чөнки, совет чорында формалашкан дәүләт планының, дәүләт сатып алуының юкка чыгуы илдә җитештерүдә тотрыклылыкны киметүгә китерде. Аңлаешлырак итеп әйткәндә, яңа базар мөнәсәбәтләрендәге көндәшлектә аграрийларның байтагы үз урынын таба алмады. Бүген бу хәл үзгәреп килә. Җитештерүчеләр маржиналь культураларга күбрәк игътибар итә, сәүдә-базар конъюнктурасын өйрәнә.
Үсемлекчелектә, мәсәлән, соңгы елларда майлы культуралар арасында чит илләрдә сояга игътибарны күбрәк бирә башладылар. Аны “кытай борчагы” дип тә йөртәләр. Майлы культуралар арасында ул дөнья буенча тулай җитештерүдә 60 процентны ала, шул ук вакытта рапсның өлеше — 11, ә көнбагышныкы 8 процент тәшкил итә. Әлеге вакытта ул Җир шарының биш континентында игелә. Якынча исәпләүләр буенча, узган авыл хуҗалыгы елында дөньяда соя уңышының тулай җыемы 361, 82 миллион тонна тәшкил иткән. Аннан алдагы ел күрсәткеченнән 7 процентка күбрәк бу. Ә ике ел арасында аның гомум мәйданы 4 процентка, ягъни 5,33 миллион гектарга арткан. Сояны иң күбе Бразилиядә үстерәләр. Анда ул 38,6 миллион гектар тәкшил итә. Шулай ук, АКШ, Аргентина, Һиндстан, Кытай иң күп мәйданда үстергән тәүге биш ил исемлегендә.
Аграр экспертлар билгеләвенчә, үсемлекчелектә соя мәйданнарының артуы дөнья базарында аңа ихтыяҗ зур булуын һәм аны игүчеләргә югары керем бирүен дә күрсәтә. Икенчедән, әлеге культураның аны үстергән илләрнең азык-төлек хәвефсезлеген тәэмин итүдә мөһим роль уйнавын, шул ук вакытта отышлы экспорт товары булуын да дәлилли.
Дистәләрчә еллар элек кытай борчагы Русия киңлекләрендә дә шактый зур урын алган. Бөек Ватан сугышына кадәр, мәсәлән, сенаж һәм силос хәзерләүдә, яшел массасын малларны өстәмә тукландыру максатында файдаланганнар. Кызганычка каршы, авыл хуҗалыгы җитештерүендә реформалар башлангач, бу культурага ихтыяҗ да, аны үстерүгә таләпләр дә йомшарды.
Күптән түгел илдә кытай борчагына карашның уңай якка үзгәрәчәген күрсәткән зур чара үтте. Идел буе федераль округында Соя җитештерүчеләр берлеге оештырылды. Аның штаб-фатиры Самара шәһәрендә урнашкан.
Әлеге берлекне оештыруның максаты нидән гыйбарәт? Башкортстанда кытай борчагын үстерүнең киләчәге бармы һәм аның икътисади отышлылыгы нәрсәдә? Әлеге һәм башка сораулар белән без күптән түгел генә шушы берлек форумында катнашкан Башкортстан дәүләт аграр университетының кафедра профессоры, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы Рәзит Нурлыгаяновка мөрәҗәгать иттек.

— Рәзит Баязитович, федераль округта Соя җитеште­рү­челәр берлеге оештырылуга нәрсә этәргеч бирде? Галим буларак, Сезнең фи­керегез ничек: аграр җитеш­терүдә ул үз урынын табачакмы?
— Дөресен әйтергә кирәк, моңа кадәр федераль округка караучы төбәкләрдә соя җитештерү, ничектер, үзагышка куелган иде. Аның сәбәп­лә­ре дә бар. Әлеге культураны игү технологияләре юк дәрәҗәдә. Үсте­релгән продукцияне сату мөмкинлеге дә чикле. Үстерү өчен тиешле матди база да кирәк. Зур булмаган фермер хуҗалыкларының да майлы культуралардан — көнбагыш, ә кузаклылардан борчак белән генә чикләнүе дә яңалык түгел. Иң аянычлысы — соя­ны техник культура буларак түгел, ә азык культурасы буларак кына игү­гә күчтеләр.
Ни сәбәпле аз үстерелә, дигәндә, мин төп сәбәп аны сату базары булмавында, дип җавап бирер идем.
Гомумән, бу юнәлештә ил күлә­мен­дә караш үзгәрә башлады һәм ул зур өметләр уята. Әйтик, рапс мае сыгу заводлары эшли башлады. Ка­зан, Липецк, Барнаул, Бийск һәм илнең башка шәһәрләрендә 300 мең тоннага кадәр май сыгу куәтенә ия заводлар бар. Көнбагыштан рапс мае сыгу технологиясенә күчү дә эш­кәр­түче өчен мәшәкатьле түгел. Респуб­ликабызның Чишмә май сыгу заводы, мәсәлән, шулай эшли дә. Әле­ге завод рапс мәйданнарын арттыруга йогынты ясады. Соя турында сөйләгәндә рапс мисалы очраклы түгел. Чөнки, рапс хәзерләү һәм эшкәртү технология­лә­рен соя өчен дә уңышлы кулланып була. Менә шушы проблемалар, ми­немчә, федераль округта берлек оештыруга этәргеч бирде.
Аның беренче форумы Самара өлкәсенең Идел буе районында оештырылды. Биредә әлеге культураны үстерү буенча бай тәҗрибә тупланган. Шунысы да игътибарны җәлеп итте: район эре сугару корылмалары күп булуы белән дә аерылып тора. Әйтер­гә кирәк, совет чорында андагы һәр гектар чәчүлек мәйданы сугарыла иде. Хәзерге көндә исә районда мондый мәйданнар 20 мең гектарга якынлашкан. Киләчәктә аны тагын 10 мең гектарга арттыру бурычы куелган.
— Форумда туган тәэссорат­ла­рыгыз белән дә уртаклашсагыз иде. Бигрәк тә соя җитеш­те­рү бе­лән бәйле яңалыклар, тәҗ­рибәләр кызыксындыра.
— Форумда катнашучылар “Сев-07” җәмгыяте һәм Е. П. Цирулев фер­мер хуҗалыгы эшчәнлеге белән танышты. Аларның икесендә дә кытай борчагы сугарылган мәйданнарда һәм баһарәдә (сугарылмый торган җирләр) 7 мең гектарда үстерелә. Сугарудагы культура һәр гектардан кимендә 30 центнер уңыш бирә. Әлеге чарада кат­нашучылар соя җыю эшен дә күрде. Фермер хуҗалыгында соя 3,5 мең гектарда үстерелгән. Биредә аны үстерү белән генә чикләнмиләр, шулай ук селекция эшенә, сортлар яңартуга да зур игътибар бирәләр. Хуҗалыкның үз фәнни селекция лабораториясе бар. Аңа авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты Петр Полушкин җитәкчелек итә. Фермер хуҗалыгы шушы зона үзенчәлегенә яраклаштырып табылган сояның дүрт сортына патент алган.
Билгеле, кытай борчагын аның сортына игътибар итмичә һәм табигый зона үзенчәлекләрен исәпкә алмыйча үстереп булмый. Алар төрле айда өл­ге­рә. Һава температурасы, дымлылык — һәммәсе дә фәнни нигезлә­нергә тиеш. Федераль округтагы форумнан мин шундый тәэссо­ратлар һәм фәһем алып кайттым.
Әйтергә кирәк, биредәге чәчүлек­ләрдә сояның гына да 90нан артык сорты һәм аның линияләре сынала. Болар барысы да әлеге культураларны игәргә уйлаучылар өчен мөһим. Өйрәнергә, эзләнергә һәм тырышырга кирәк. Федераль округта узган форум­ның да төп максаты казанышлар белән танышуда гына чикләнми: соя үстерүчеләр дә, аны эшкәртүчеләр һәм хәтта сәүдә мөнәсәбәтләрендә катнашучылар да бер командага тупланырга, берләшергә тиеш. Чөнки кытай борчагының халыкара базарга алып чыгу мөмкинлеге дә зур.
— Авыл хуҗалыгында, билгеле, кытай борчагы яңа культура түгел һәм аны Идел буе төбәк­ләрендә игүче республикалар да бар. Һәм, әйтергә кирәк, форум кысаларында аның делегатлары катнашкан ике хуҗа­лык тәҗрибәсе генә башкаларга үрнәк була алмый кебек. Әлеге вакытта кайсы төбәкләрдә ул уңышлы үстере­лә? Бәлки, алар­ның үзләрендәге алшартлар да проблемага якынрак килергә ярдәм итә ала торгандыр?
— Миндә шундый мәгълүматлар бар: 2006 елда федераль округта соя­ның гомум мәйданы 13,36 мең гектар, ә гектар куәте 16,3 центнер бул­ган. 2015 елдан соң аны җитеш­терү арта башлый. 2019 елда, мәсә­лән, федераль округта кытай борчагы 126,5 мең гектар булса, быел 172,3 мең гектарга җитте. Төбәкләр арасында аны үстерүдә Пенза өлкәсе лидер булып тора. Анда ул 54 мең гектарга җитте. Чагыштыру өчен: әлеге күрсәткеч Самара өлкәсендә — 38, 9 мең, Ульяновск өлкәсендә — 18, Татарстанда — 5, Ырынбурда — 3 һәм Башкортстанда 4,5 мең гектар тәшкил итте.
Тикшеренүләрдән күренүенчә, Башкортстанда һәм Татарстанда соя культурасы мәйданнары зур түгел һәм борчакка игътибар күбрәк бирелүе кү­зәтелә. Галим буларак, аграр җи­тештерүчеләрнең игътибарын шуңа юнәлтергә телим: Русиянең Европа өлешенә караган төбәкләрендә кыскартылган шикәр чөгендере мәйдан­нарында соя игүгә күчтеләр.
Белешмә. Рәсми чыганакларга караганда, 2006-19 елларда соя мәйданы Башкортстанда — 13,4 мең, Татарстанда 15,8 мең гектарда кимегән. Шул ук вакытта, әлеге еллар дәвамында ил күләмендә бу күрсәткеч — 350 мең, шул исәптән федераль ок­руг­та 5,7 мең гектарга арткан.
Федераль округның туфрак-климатик шартлары, төньяк өлкәләрдән Пермь краен һәм Удмуртия Республи­касын исәпкә алмаганда, сугарылмаган мәйданнардан һәр гектардан кимендә 1,3-1,5 тонна соя уңышын үс­тереп алу мөмкинлегенә ия. “Басу көне - 2019” кысаларында, мәсәлән, республикабызның Тәтешле районында узган зона-киңәшмәсендә кытай борчагының гектар көче 8 центнер тәшкил иткәнен күрдек. Ә инде эшкәр­телгән плантациядә, таләп ителгән технология һәм ашлама кулланылганда, аны һәр гектардан кимендә 1,5 тонна алып булачагы көн кебек ачык. Ул үзенең икътисади отышлы булуы ягыннан һәр гектардан югары сыйфатлы 3,5-4 тонна сабан бодаена бәрабәр. Билгеле, без әлегә мондый күрсәткечтән бик ерак торабыз.
— Димәк, Башкортстан шартларында да кытай борчагы зур керем бирә ала. Бу өлкәдә эш­ләү­че галим буларак, Сез рес­пуб­ликада соя үс­терү мөмкин­лекләрен ничек бәялисез?
— Кызганычка каршы, Башкортстанда соя үстерүгә әлегә җитди караш, тәгаен аграр сәясәт тә җитмәде. Әгәр тарихка күз ташласак, бу юнә­лештәге соңгы тикшеренүчеләрнең яңа гасыр башында гына “юл яруын” күрәбез. Галимнәрнең фикере нигезле: республиканың Урал алды дала зонасында кытай борчагыннан яхшы уңыш алырга була.
Аның чәчелү динамикасы да тотрыклы түгел. 2006 елда, мәсәлән, без­­дә кытай борчагы 300 гектардан артмаган булса, 2017 елда — 517, 2018 елда 342 гектар тәшкил итте.
2018 елда Бүздәк районының “Нерал-Бүздәк” җәмгыятендә сугарылган мәйдан — 18, ә сугарылмаганы һәр гектардан 15 центнер уңыш бирде. Әлеге мисал да Башкортстан шартларында сояны үстереп булуны күр­сәтә.
Үткән елда көньяк урман-дала зонасына караучы Авыргазы районының “Салават” кооперативында баһарәдә әлеге культураның гектар куәте 2 тонна тәшкил иткән булса, быелгысы 1,8 тонна булды.
Игътибар итегез: быел соя мәйдан­нары арткан. Моның сәбәбе шунда — аграр җитештерүчеләр арасында башка культуралар белән чагыштырганда сояның өстенрәк булуын аңлау­чылар арта. Аның башка кузаклыларга караганда, әйтик, борчактан иртәрәк өлгерүен һәм шуның белән урак эшләрен җайга салырга булышлык итүен дә билгеләргә кирәк. Икенчедән, безнең табигый-климатик шартларда борчак уҗым культуралары белән бер вакытта диярлек өлгереп, басу эшләренә киренкелек өсти. Ә соя, кагыйдә буларак, сентябрьнең икенче яртысында яисә азагында өлгерә һәм көзге урак эшләренә “нокта куя”.
Шунысы да куанычлы: республика Хөкүмәтенең Урал аръягы районнарында мелиорацияне камилләштерү буенча перспективалы программасы да әлеге юнәлешне колачлырак үстерүгә ышаныч өсти. Бу програм­маның республика Башлыгы Радий Хәбиров тарафыннан хуплануы мө­һим. Һәм без, галимнәр, республика җитәкчелеге тарафыннан зур игътибар бирелүеннән файдаланып, Урал аръягы районнарында маржиналь, майлы һәм кузаклы культура буларак, кытай борчагына да игътибар бире­лергә тиеш, дигән тәкъдимдә.
Белешмә. “АПК-Информ” мәгъ­­лүмат агентлыгы хәбәр итүенчә, 2020-21 хуҗалык елында Русиядән рекордлы күләмдә — 1,38 миллион тонна соя экспортланган. Бу, узган елдагы белән ча­гыштырганда, 4 процентка күбрәк. Узган елда аның тулай җыемы 2 процентка кимүгә карамастан, экспорт үсеше Кытай тарафыннан ихтыяҗның зур булуы белән аңлатыла. Узган хуҗа­лык елында илдәге соя экспор­ты­ның 38 проценты Кытайга туры килгән.
— Рәзит Баязитович, Сезнең белән әңгәмәдә илдә, дөньяда соя үстерү перспективалары, проблемалар турында кызыклы мәгълү­матлар яңгырады. Билгеле, сояны үстергән очракта да һәр аграр җи­тештерүче дөнья базарына чыга алмый. Кытай борчагын ни өчен үстерергә ки­рәк һәм ул авыл хуҗа­лыгы пред­приятиеләренә тәгаен нинди файда китерәчәк?
— Сүз дә юк, үстерсәгез отышлы булыр, дип кенә аграр җитеште­рү­челәрнең игътибарын җәлеп итеп тә, аларның теләген уятып та булмый. Ни дәрәҗәдә һәм ничек эшләгәндә Кытай борчагының керемле, отышлы булуын җир хуҗалары үзләре генә хәл итә ала.
Базар шартларында яшибез. Их­тыяҗ бар. Әлбәттә, әлеге культураны экспортка сату максаты белән генә үстереп булмый. Илнең, республи­ка­ның эчке сәүдә базарында да их­тыяҗ аз түгел. Өйрәнергә, югарыда әйткәнемчә, базар конъюнктурасы белән хәбәрдар булырга кирәк.
Шуны да ассызыкларга телим: соя һич тә кеше организмы өчен зарарлы продукт түгел. Кулланырга ярамый икән, дип, юк-бар хәбәр таратучылар сүзенә ышанырга ярамый.
Ни өчен кирәк, дигәндә, сүзне аны орлыкка үстерү перспективаларыннан башларга кирәктер. Аны азык сәнәга­тендә сөт продукцияләре җитеш­терүдә, соя аксымын ит продукциясен баетуда кулланалар. Кытай борчагы аксымы күп булган эчемлекләр эш­ләүдә файдаланыла. Икмәк-булка ризыкларын, мәсәлән, аксым белән баету чыганагы да булып тора ул. Спорт белән шөгыльләнүче балалар өчен һәм функциональ туклану продуктлары җитештерүдә дә соя уңышлы кулланыла.
Башка басу культураларыннан кайсы ягы белән өстен соң? Сояга бәяләр дөнья базарында елдан-ел арта һәм, соңгы мәгълүматлар буенча, тоннасы 50 мең сумнан югарырак. Бодай һәм техник культуралар игүгә тотынылган чыгымнарга караганда, кытай борчагы шактый арзангарак төшә. Шулай ук, ашлык культуралары һәм көнбагышка караганда, аның бик күпкә рента­бель­лерәк булуын билгеләргә кирәк. Чәчү әйләнешендә кытай борчагының яхшы элгәр (предшественник) икәне дә мәгълүм. Гадәттә, соядан соң чәчелгән бодайның уңышы 17-25 процентка күтәрелә.
Белешмә. Азык хәзерләүдә бер тонна соя үзенең мае һәм ак­сым энергиясе исәбенә 10 тонна фураж бодаен алыштыра. Үсемлекчелектә туфрак уңды­рыш­лылыгын күтәрү өчен кирәк­ле минералларны алуга караганда, җиргә үзе күбрәк күләмдә би­рүче бердәнбер культура ул. Бер гектар сояда, мәсәлән, экологик яктан чиста ашлама чималы бул­ган 5 мең һәм аннан да кыйм­мәт­рәк булган суммадагы азот туп­лана.
Бүген республикада кытай борчагын үстерергә кирәкме, дигән сорау актуаль түгел. Ә аның ни дәрәҗәдә табышлы һәм үстерү мөмкинлекләре турында җир хуҗалары үзләре уйлар дип ышанам. Билгеле, бу мәсьәләгә, тармак министрлыгы да битараф түгел. Ә инде җитештерү һәм эшкәртү мәсьәләләре буенча киңәш бирү, фәнни казаныш үрнәкләре белән таныштыру өчен аграрийлар белән хезмәттәшлеккә галимнәр һәрвакыт әзер.

Ә сез беләсезме?

Кытай борчагы — иң борынгы культураларның берсе. Тарихи чыганакларга караганда, аны 6-7 мең еллар элек игә башлаганнар. Культура буларак, аның ватаны — көньяк-көнчыгыш Азия, төгәлрәк әйткәндә, Кытайның төньяк һәм көнчыгыш өлешләре.
Революциягә кадәр аны, Кавказдагы һәм Ерак Көнчыгыштагы кайбер районнарны исәпләмәгәндә, барлык төбәкләрдә дә үстерәләр. Төрле климатик зоналарда ул 1927 елда гына тарала башлый. 1931 елда аның гомум мәйданы илдә 461 мең гектарга җитә.
Климатик шартлар яхшы булуга карамастан, соя АКШ һәм Кытайга караганда Русиядә бик акрын тарала һәм чәчелә.
Ул кузаклылар төркеменә караса да, әлеге вакытта бик күп илләрдә төп майлы культура булып исәпләнә. Иң зур мәйданнар — АКШта.
1940 елларга кадәр кытай борчагы АКШта да мал азыгы буларак кына файдаланыла һәм бу илдә аның гомум мәйданы 1,92 миллион гектардан артмаган. 20 елдан соң ул кешеләр өчен азык рәвешендә кулланыла һәм 1961 елда соя мәйданнары 10,8 миллион гектарга җитә, тагын 20 елдан соң янә ике тапкырга арта.
ХХ гасырның беренче яртысында сояны бөртеккә иң күп күләмдә үстергән ил — Кытай: дөньядагы тулай җитештерүнең 80 проценты туры килә. 2010 елда Кытай дөньяда экспортланган 80 миллион тоннаның 40 миллион тоннасын сатып алган булса, тагын да 10 елдан соң әлеге күрсәткеч 80 миллион тоннага җиткән.
Соя — җылылык һәм дым яратучы культура. Аның орлыгы шытым бирү өчен минималь температура 6-7 градустан түбән булмаска тиеш. Яшь үсентеләр 3 градус салкынга бирешми һәм көзге суыклар 2-2,5 градус булганда да алар үзләрен яхшы хис итә.

Олег Төхвәтуллин әңгәмәләште.