Яңа закон проблеманы хәл итәрме?

Европа парламенты күптән түгел авыл хуҗалыгын субсидияләү тәртибен үзгәртү турында тари­хи карар кабул итте. Аны галимнәр соңгы унъеллыклардагы колачлы ре­фор­ма, дип бәяли. Үз­гәреш шунда, яңа документка ярашлы, дәүләт финанслары киләсе елдан зур булмаган фермер хуҗалыкларына һәм авыл хуҗалыгының тотрыклы үсешен тәэмин итүчеләргә өстенлекле шартларда бүленәчәк. Евросоюз моңа кадәр үк субсидия­ләрнең төп өлешен эре җир биләүчеләргә һәм агросәнәгать ком­панияләренә бирүгә каршы иде. Яңа закон, ниһаять, әлеге тәртипне үзгәртәчәк. Шул рәвешле, Евро­союзның гомум бюджетының өчтән бер өлешенә хуҗа булган аграр тармак 2021-27 елларда 387 миллиард евроны фермерларга һәм авыл территорияләрен үстерүгә ярдәм итүгә бүләчәк.
Шунысы да игътибарга лаек, 2023 елдан гамәлгә керәчәк яңа кагыйдәләр буенча, эшчәнлегендә авыл хуҗалыгында табигатьне саклау һәм парник газлары таралуны киметү белән бәйле чаралар кулланучыларга да финанс ярдәме өстенлекле булачак.
Әмма, экологик проблемалардан тыш, мәсьәләнең икенче ягы да бар. Европа парламентының Евросоюз илләрендәге зур булмаган фермерларга һәм экологик чиста продукция җитештерүчеләрне финанслауга өстенлек бирүе дөньяның азык-төлек базарында көндәшлекне үстермәсме? Чөнки моңа кадәр көнбатыш илләрендә генә түгел, сәүдә базарындагы башка “уенчы”лар да аграр җитештерүдә эре холдингларга һәм куәтле кампанияләргә өстенлек бирә иде.
Ихтимал, Евросоюзда күптән түгел кабул ителгән тарихи үзгәрешләр Русиянең аграр сәясәтендә дә кайбер яңалыклар кертүгә этәргеч бирер. Чөнки соңгы елларда илдә нәкъ эре аграр җитештерүчеләргә игътибарның артуы күзәтелә.
Әлбәттә, фермер хуҗалыклары да үзләрен елдан-ел көчәя баручы сыйныф буларак күрсәтергә тырыша. Тулай җитештерүдә аларның өлеше дә үсә. Әмма дәүләтнең мөнәсәбәте дә аларга карата эре холдингларга булган кебек түгел. Әлегә авылда урта һәм кече бизнес белән шөгыльләнүчеләргә киртәләр шактый. Ноябрь ахырында Дәүләт думасы депутатлары фермерларны шушы каршылыкларның берсеннән “азат итте”.

Узган гасырның туксанынчы елларында илдә фермерлык хәрәкәте үсә башлады. Тәүге вакытта алар­ның эшчәнлеген көйләүче закон­нарның камил булмавы, билгеле, кайбер хаталарга да юл куйды. Әмма күңеле, җаны белән “берек­кәннәре” ашлык үстерүне, ит-сөт җитештерүне ташламады. Ул чорда илнең эчке сәүдә базарындагы азык-төлеккә кытлык, киресенчә, аграр бизнес бе­лән шөгыльлә­нүче­ләрне тагын да ымсындырды. Кызганыч­ка каршы, зур тырышлык салып җи­тештерелгәннән фермер­лар­ның күбесе артык файда күрә алмады. Ике ел элек булган мәгъ­­лү­матларга караганда, мә­сәлән, Русия фермерла­рының өчтән бер өлешенә якыны гына җитештер­гә­нен үзләре сата иде. “Фермер хуҗа­лыгы — сәү­дә базары” юлында фор­ма­лашкан алыпсатарлар җи­ңел генә итеп арадашчы һәм кирәк вакытта “вышибала” (бә­реп чыгаручы) ролен үтәде. Кыс­касы, әлеге категория­дәге хуҗалык­ларга үз продукциясен сату авыр булды. Билгеле, соң-гы елларда аларга базарларда махсус сату урыны бирелүе һәм фермерларның кооперативларга берләшүе әле­ге киеренкелекне киметүдә беренче адымнар булды.
Ниһаять, Дәүләт думасы депутатлары ноябрь ахырында фермерларга һәм авыл хуҗа-лы­гы кооперативларына үзләре җитештер­гән продукцияне үзлә-ренең җи­рендә сатарга рөхсәт бирүче закон кабул итте. Әлеге документ илдәге авыл хуҗа­лыгы һәм азык-төлек сәнәга­тен­дәге хәлләр торышы турындагы ки­ңәш­мәдән соң Русия Президенты Владимир Путин күрсәтмәсе буенча Хөкүмәт тарафыннан эшләнде.
— Бу закон илнең фермерлык хәрәкәте тарихында мөһим вакыйга, — дип бәяләде федераль аграр ведомство башлыгы Дмитрий Патрушев. — Фермер үз продукциясен үз милке булып теркәлгән җирен­дәге махсус җиһазландырылган биналарда, корылма һәм төзе­леш­тә, шулай ук стационар булмаган сәүдә объектларында сата ала. Шул үзенчәлекне дә онытмаска кирәк: стационар булмаган сәүдә объектлары аның авыл хуҗалыгы җирләре категориясенә кермәгән мәйда­нында урнашмаска һәм туфрак катламына зыян килмәс­кә тиеш. Аңлаешлырак итеп әйт­кәндә, стационар булмаган сәүдә нокталарын сөренте яисә яткын җирләрдә, пе­чәнлекләрдә, көтү­лекләрдә, күпьел­лык үсенте мәй­даннарында (бакчаларда) урнаштыру катгый тыела.
Русиянең Юристлар ассоциациясе идарәсе рәисе Владимир Грудзев әлеге мәсьәләгә ачыклык кертеп: “Сәүдә нокталарын сөрелгән басу өстенә урнаштыру тыела, ләкин, сөренте мәй­­дан читенә “фермер палаткасы”н корып, иркенләп сәүдә итәргә була. Шулай ук, фермер хуҗалыгы милке булган фермадан да сөтне сатарга мөм­кин”, — диде.
Белешмә. Русиянең Крестьян (фермер) һәм авыл хуҗалыгы кооперативлары ассоциациясе мәгъ­лүматларына караганда, әлеге вакытта фер­мерлар һәм крестьян хуҗа­лыклары илдәге тулай авыл хуҗалыгы продукция­сенең 14 процентына якынын җитеш­терә. Илдә җитештерелгән ашлык күләменең — 30 процентына якыны, көнбагышның — 35 һәм яшелчәнең 21 проценты фермерлар өлешенә туры килә.
Күренүенчә, фермерлар аграр җитештерүдә мөһим роль уйный. Әйтергә кирәк, Дәүләт думасы кабул иткән законга өстәмәләр әлеге категориядәге хуҗалыклар продукциясен сатуда проблеманы бар тулылыгы белән хәл итәрме — нәтиҗә ясарга иртәрәк. Чөнки, кайсы фермерны алсак та, аңа тотрыклы һәм шул ук вакытта күп сатып алучыны җәлеп иткән базарлар, сәүдә урыннары ки­рәк. Монысы янәшәдәге шәһәр, район үзәкләре дигән сүз. Фермерга үз ихатасыннан сату өчен рөхсәт бирелде, әмма аның экологик яктан чиста продукция­сен алу өчен шәһәр кешеләре авылга агылырмы соң?
Белгечләр фикеренчә, товар әйләнеше зур булганда, авыл хуҗалыгы продукциясен базарда сату отышлырак. Күпчелек фермер һәм шәхси ихата хуҗа­лары мондый товар әйләне­шенә дә, куәтләргә дә ия түгел. Бакчадан яисә фермадан продукция сату фермер­ларның барысына да отышлы булачак, дип кабул итәргә ярамый. Ни дисәң дә, проблема, нинди чимал продукциясе булса да, куәтле саклагычлар, кабул итү пунктлары һәм эшкәртү мөмкин­лекләре җи­тешмәүгә барып тоташа. Икен­чедән, төрле дәрә­җә­дәге власть органнары шә­һәр­ләрдәге билгеле таләпләргә җавап биргән очракта, зур мәй­даннарның бер өлешен алыпсатарларга гына түгел, ә авыл хуҗалыгы продукциясе җитеш­терүчеләрнең үзлә­ренә дә тәкъдим итәргә тиештер.
Авылга кайтып үзенең аграр бизнесын оештырырга теләүче­ләр саны, кызганычка каршы, соңгы елларда кимегән. Илнең рәсми статистикасы мәгълүмат­лары шулай. Ә инде элегрәк эш башлаучылар сынауларда берника­дәр чыныгып өлгер­де булса ки­рәк.
Борай районының Шабай авылы фермеры Данил Батталов — шу­ларның берсе. Ул шу­шы авылда туып үскән. 2002 ел­га кадәр Воркутада төзелеш өлкәсендә эшли. Пенсиягә чыккач, авылга кайтырга була. Эше гөрләп барган күмәк ху­җа­лыкның таралуын күңеле белән кабул итмәсә дә, заманында иген­челектә, терлекче­лектә көч салып эшләгән һәм лаеклы ялга чыгып өл­гер­мәгән авылдаш­ла-рының хә­лен күреп борчыла.
Шабай — райондагы матур, төзек авылларның берсе. 120гә якын йорты бар. Кеше яшәмәгән өйләр юк диярлек. Каты өслек­ле юлы да авылга заманча төс бирә. “Зәңгәр ягулык” яна. Кибет, башлангыч мәктәп бар. Иң зур байлыгы, әлбәттә, Шабай­ның уңган кеше­ләре, җирләре.
— 2004 елда җир алып, фермер хуҗалыгы оештырдым, — ди фермер Данил Батталов. — Хәзер җир мәйданнары бер мең гектарга җитте. Башта игенчелек тармагын җайга салдык. Хәзер тулы чәчү әйләнешен тәэ­мин итү өчен төп культу­ра­ларның барысын да үстерәбез. Иген культуралары 720 гектарны били. Быел без дә көтелгән уңышны үстереп алалмадык. Бөртеклеләрнең һәр гектары 8-10 центнер төшем бирсә, уҗым арышы гына 22 центнердан күбрәк булды. Тулай ашлык җыемы узган елдагының өчтән бер өлеше кадәр генә.
Белешмә. Нигездә, үз акчаларын тотынып, фермер ун ел дәвамында ашлык комбайны, алты берәмлек төрле маркадагы трактор һәм өч йөк автомобиле сатып алган. Техника бәяләре арту яңаларын сатып алу мөмкинлеге бирми. Берничә ел элек 7 миллион сумга сатып алынган ашлык комбайны, мәсәлән, бүген 12 миллион сумнан күбрәк то­ра.
Авылда терлекчелек тарма­гының сакланып калуы да Данил Вәгыйзь улының тырышлыгына бәй­ле. Шәхси бизнесы турында гына уйланмый ул. Себердән авылны саклап калу максаты белән кайткан эшкуар фермасында 20 баштан күбрәк башмак, 80гә якын үгез малы асрала. Төрле тармакларда алты кеше эшли. Язгы эшләр башланганда аларның саны 15кә җитә.
— Бәлки, авыл язмышы турында уйланмаган булсам, туган ягымда, иркенлеккә, матурлыкка сокланып, тыныч кына гомер итеп тә яшәгән булыр идем. Лә­кин якташларым белән күзгә-күз карашып, алда ничек яшәр­без икән, дигән сорау куелгач, бергә­ләшеп зур эшкә тотындык. Дө­рес, без зур шәһәр сәүдәсенә дә, бәлки, чыга алмабыз, әмма иң мөһиме — җитештергәнебез үзе­безгә дөнья көтәргә җитә. Киләчәк­тә, дөньялар җайланып китсә, ышанам, авыл базары белән генә чикләнеп калмаячакбыз, — ди Шабай фермеры.
Данил Батталов белән аралашканда, Дәүләт думасы югарыда телгә алынган законны кабул итмәгән иде әле. Мин әле­ге яңалык­ның Данил Вә­гыйзь улы өчен дә файдалы булырына ышанам. Чөн­ки бер­ничә ел элек ул үзенең “Ит лавкасы”н ачып, ит продукциясе сатуны оештырган булган. Лә­кин фермер­ның мондый шөгы­лен законга туры килми, дип, ябарга мәҗ­бүр иткәннәр. Тик­шерү өчен кайсы органнардан гына килмәгән­нәр! Аннары, сыер малларын тереләй авырлыкта сата башлауга күчкән. Тикшерүчеләр тынычланган, аның каравы ... алыпсатарлар активлашкан.

Олег Төхвәтуллин.