Сөт елгасы кайдан башлана?

Илнең аграр хуҗалыкларында быел сөт җитештерү яңа биеклек­кә күтәрелде. Узган елга кадәр үсеш әллә ни югары булмаса да, ул быел бу тармакта күрсәткечләрне үстерүдә ышанычлы старт мәйданчыгы булды. Бу елның беренче яртысында, мәсәлән, илдә товар сөте җитештерү күләме, узган елның шул чорындагы белән чагыштырганда, 3,2 процентка артып, 16,6 миллион тоннага җитте. Ил төбәкләре арасында тулай җитеш­терүне арттыруга зур өлеш кертүчеләр арасында Башкортстан да бар.

Күптән түгел Авыл хуҗалыгы министрлыгы республикада узган җиде айдагы сөт җитештерү рейтингына йомгак ясады. Аграр ведомство белешмә­сеннән күренүенчә, шушы вакыт эчендә авыл хуҗалыгы пред­приятиеләре һәм фермер хуҗалык­лары тарафыннан 467,5 мең тонна товар сөте җитеш­тергән. Узган елның шул чорындагы белән чагыштырганда, үсеш 102,8 процент тәшкил итә. Әлеге күләмнең 75,6 проценты, ягъни 353,6 мең тоннасы — авыл хуҗалыгы предприятиеләре өлеше.
Аграр хуҗалыклардагы җитеш­терү­дә муниципаль районнар арасында беренче урында — чакмагышлылар. Бире­дә ел башыннан 45 мең тонна сөт чималы җитештерел­гән. Алардан соң Илеш һәм Авыргазы (һәркайсы 28әр мең тонна), Дүртөйле, Стәрлетамак һәм Ярмәкәй (24-20 мең тонна) районнары килә.
Чакмагыш районы сөт җитеште­рү­дәге лидерлыгын байтак еллар тотрыклы саклый. Биредә токымчылык эшенә һәм сыйфатлы мал азыгын күбрәк хәзерләүгә мөһим игътибар бирелә. Әйтергә кирәк, чакмагышлылар җәйләү чоры мөмкинлек­ләрен дә нәтиҗәле кулланырга тырыша. Чөнки арзан һәм керемле чи­малның яртысыннан күбрәге шушы чорда җитештерелә. Бу көннәрдә район хуҗалыкларында, урак мәшә­катьләре белән беррәттән, терлекче­лек тармагын кышлату чорына әзер­ләү дәвам итә. Аерым хуҗалык­лар узган атналардагы яңгырлардан соң өлгергән мал азыгы культураларын җыя башлады.

— Райондагы 10 хуҗа­лык­ның җидесе токымчылык белән шөгыль­ләнә, — ди район хакимияте башлыгы урынбасары Ил­гиз Ихсанов. — Әлбәттә, сөт җитештерүдә токымлы маллар­ның күбрәк булуы мөһим роль уйный. Быел “Победа” һәм Ленин исемендәге кооперативлар ил­лешәр баш яшь таналарны көтүгә кушты. Соңгы елларда токымлы малларны районнан читкә сату кимеде. Хуҗалыклар, нигездә, үзе­без­дәге-ләрдән сатып алуны өстен күрә.

Бу көннәрдә районда көненә уртача 210 тонна сөт җитештерелеп сатыла. Авыл хуҗалыгы идарәсе әзерләгән мәгълүматка караганда, узган җиде айда, былтыргы шушы чордагы белән чагыштырганда, 6,4 мең тонна чамасы сөт күбрәк савыл­ган. Шунысы да игътибарга лаек: узган елгы дәрә­җәдән савым сыерлары саны 195 башка кимүгә карамастан, чимал җитештерү арткан. Димәк, малларның продуктлылыгы күтәрел­гән. Терлек саны кимү аерым аграр предприятиеләр эшчәнлеген үзгәртеп кору һәм савым сыерларын югары продуктлы яшь таналар исәбенә киметү белән бәйле. Чимал җитеш­терүне арттыруда “Герой”, “Базы”, “Байбулат”, “Алга” һәм Ленин исемен­дәге хуҗалыкларның өлеше зур.

Узган елда район хуҗалыклары 66 мең тонна сөт җитештергән иде. Быел бу күрсәткечне 70 мең тоннага җиткерү бурычы куела. Югары максатларга ирешү өчен алшартларның ныклы булуына ышана чакмагышлылар.

Ленин исемендәге кооператив — районда иң күп сөт җитештерүче хуҗа­лыкларның берсе. Биредә 1200 баш сыер малы, шул исәптән 552 баш савым сыеры асрала. Токымлы маллар үрче­тергә махсуслашкан аграр пред­прия­тиенең төп кереме дә терлекче­лектәге җитештерүгә бәйле. Шуңа күрә дә ленинлылар кышлату чоры тәмам­лану белән җәйләү чорында арзан сөтне күбрәк җитеште­рү һәм көзгә кадәр сыйфатлы мал азыгын җитәрлек туплап калу бурычын куя. Быелгы җәй район­ның корылыкка ешрак бирелүче әлеге төбәге өчен икеләтә катлаулы булды. Явым-төшемнең аз булуы игенче­лек­кә түгел, мал азыгы үстерелгән планта­ция­ләргә дә шактый зыян салды.
— Без инде табигать көйсезлек­ләренә күнегеп кенә түгел, аңа каршы торырга да өйрәнә башладык, — ди кооператив рәисе Фәнил Гәрәев. — 2021 елгы корылык терлекчелек өчен авыррак булды. Ә узган елда һәр баш малга 60 центнер исәбеннән азык туп­лаган идек. Җәй коры килсә дә, әле август уртасына ук 28әр центнер хәзерләп өлгердек. Монысы да начар түгел. Кышлатуга җитәрлек күләмдә азык белән аяк басачакбыз. Узган атналардагы яңгырларга бик куандык. Кукуруз плантациясендә үсентеләр күзгә күренеп күтәрелде. Якынча исәпләү­ләргә караганда, кооперативтагы һәр малга 40ар центнер азык берәмлеге тупланачак.
Белешмә. Хуҗалыкта урак эшлә­ре дә уңышлы дәвам итә. Кооператив җитәкчесе быел ашлык­ның тулай җыемының ки­мендә 30 мең центнерга җитә­чәген фаразлый. Әйткән­дәй, амбарда узган елгы уңыштан калган 21 мең центнер ашлык саклануы да “тыл”ның ышанычлы булуын күрсәтә.

Колхоз чорында хуҗалыкның һәр дүрт авылында да ферма бар иде. Заманы өчен ул үзен аклый да иде. Беренче чиратта, һәр авылда халыкны эш белән тәэмин итүдә терлекчелек фермалары мөһим роль уйнады. Продукцияне арзанрак чыгымнар белән күбрәк җитештерү максаты куелгач, кооперативта әлеге эшчәнлекне үз­гәртергә булдылар. Башка авыллардагы бәләкәй фермаларны үзәккә — Яңа Балтачка тупларга карар иттеләр.

Яңа Балтачтагы сөтчелек фермасы — заманча комплекс. Зур һәм иркен өч корпуста заманча хезмәт­ләндерү технологиясе кулланыла. Узган елда янәшәдә дүртенче корпуска нигез салынган иде. Хәзер элекке ферма чын мәгънәсендә терлекчелек “шәһәрче”генә әверелгән.

— Хуҗалыкта җитештерүне арттыру программасы кысаларында төзелде бу корпус, — ди кооператив башлыгы. — Сентябрьдә яңа бинага терлекләр кертеләчәк. Савым сыерларын 100 башка арттырып, аларны кимендә 650гә җиткерү бурычын куйдык. Кооператив­ның токымчылык репродукторы статусына ия булуы көтүне үзебезнең таналар исәбенә тулыландырырга ярдәм итәчәк.

Белешмә. Әлеге вакытта ленинлылар көн саен 9,1 тоннадан күбрәк сөт сата. Күрсәткеч узган елдагы дәрәҗәдә саклана. Чимал­ның килограммын 28 сум белән Бәләбәй сөт эшкәртү предприя-тие­сенә озаталар. Узган ел йомгаклары буенча кооператив, җи-тештерелгән һәм сатылган сөт күләменә бәйле, Хөкүмәттән 1,5 миллион сум субсидия алган.

Авылда әле эшләрнең иң кызу, җаваплы мәле. Урып-җыю мәшәкать­ләре белән бергә мал азыгы хәзерләү кампаниясе дә дәвам итә. Күпьеллык үләннәрнең икенче чабымына да өмет зур. Кәҗә үләне, люцернаның массасы артачагына да ышаныч бар. Коопера­тивның баш зоотехнигы Венер Шәри­фул­лин сүзләренә караганда, беренче чабымнан нибары 300 тонна печән алынган, ә узган ел­да бу күрсәткеч 1200 тоннага җиткән булган.

— Терлекчелек — кооперативның ел әйләнәсенә керем бирүче тармагы, — ди ул. — Хуҗалыктагы еллык керемнең 70 проценты ит-сөт җи­тештерүгә бәйле. Уртача айлык хез­мәт хакларын арттыру өчен дә күбрәк җитештерергә, сатарга кирәклеген аңлап эш итәбез. Әйткәндәй, быел ел башыннан кооперативта уртача хезмәт хакы, 15 процентка артып, 31,4 мең сумга җитте.

Дүрт авылны берләштергән кооперативта 80 кеше төрле тармакларда көч сала. Фәнил Фәрит улы, ху­җалыкта нинди генә камил, алдынгы фәнни казанышлар кулланылса да, алар биредә гомер бакый кү­мәк хуҗалыкта эшләү­челәр санының кимүенә китермәскә тиеш, дигән фикердә. Шул рәвешле җитәкче эшче көчләрне генә түгел, авылларны да таралудан саклап калырга тырыша.

Олег Төхвәтуллин.
Чакмагыш районы.