“Үсеш ноктасы” авылдан башланды

Соңгы биш ел республиканың авыл хуҗалыгы эчке базарны үзебездә җитештерелгән продукция белән тулыландыру өлеше артуын гына түгел, үзен, шулай ук, икътисадның мөһим юнәлеше, авылларның социаль тотрыклылыгын тәэмин итүче һәм дөнья базарына ышаныч­лы атлаучы тармак булуын да күрсәтте. “Агросәнәгать комплексы Башкортстан икътисадында үсеш нокталарының берсе булырга тиеш. Әмма әлегә тармакта тулы куәткә гамәлгә ашырылмаган мөмкинлекләр булуы күренә”, — дип бәя биргән иде Башкортстан Башлыгы вазыйфасын вакытлыча башкаручы Радий Хәбиров 2018 елның декабрендә Дәүләт җыелышы-Корылтайга һәм Башкортстан халкына Юлламасында. Анда хәл итүне көткән бурычларны билгеләп, Радий Фәрит улы: “Республика азык-төлек базарының эчке куллану куәте 350 миллиард сумга җитә. Ә без бүген күп дигәндә 170 миллиард сумлык продукция җитештерәбез, ягъни, таләп ителгән­нең яртысы кадәр генә. Тармак, нигездә, әзер туклану продуктлары түгел, ә чимал тәкъдим итә. Димәк, өстәмә бәягә гаять зур керемне югалта”, — дигән иде. Ул югары вазыйфага тәгаенләнүнең беренче көннәреннән үк: “Башкортстан өчен авыл хуҗалыгы уңышлы эшләүче агробизнес һәм саф керем генә түгел, ә авыл кешеләренең тормыш сыйфаты”, булуын да ассызыклады.

Республика көнен тантана иткән көндә Башкортстан Башлыгы Радий Хәбировның җаваплы вазыйфага тәгаенләнүенә 5 ел тула. Шушы вакыт эчендә аграр тармакта нинди үзгәрешләр, казанышлар булды?

2018 ел, гомумән, тоташ ил күләмендә аграрийлар өчен җиңел булмады. 2015-17 елларда илдә ашлыкның сатып алу бәяләре төшүен дәвам итте. Авыл хуҗалыгы пред­приятиеләренең күбесе җитеш­терелгән продукцияне күп очракта түбән бәягә сатып, банкротлык чигенә җитте. Шул ук вакытта, дәүләт кредитлары, чә­чү орлыгы, ашлама, ягулык һәм запас частьләрнең кыйм­мәтләнүе тоташ авыл хуҗалы­гын бөлгенлек упкынына этәр­де.

Радий Хәбиров Башкортстан Башлыгы вазыйфасын кабул иткәндә илнең аграр тармагы өчен шундый авыр ел иде. Радий Хәбиров тармак эш­чән­леген яхшыртуны, беренче чиратта, аны техник мо­дер­ни­зацияләүгә өстенлек бирүдә күрде. 2019 елның көзендә Русия Хөкүмәтенең ул чактагы Рәисе Дмитрий Медведев җи­тәкчелегендә узган утырыштагы чыгышында Радий Хәби­ров ел башыннан 4,5 миллиард сумлык авыл хуҗалыгы техникасы сатып алынуын хәбәр итте, республикага тагын 1200 берәмлек ашлык комбайны һәм чәчү комплекслары бул­ган өч мең данә югары җитеш­терүчәнле трактор җитешмәвен әйтте. Әйтергә кирәк, аның мондый фикере аннан соңгы елларда “Росагролизинг” программасы буенча илдә иң уңышлы эшләүче тө­бәк­ләрнең берсе дәрәҗәсенә чыгуыбызга этәргеч бирде.

Белешмә. 2018-22 елларда республика аграрийлары гомум бәясе 50 миллиард сумлык 16 мең бе­рәм­­­лек төрле авыл хуҗа­лыгы техникасы сатып алды. Техника сатып алуда дәүләт ярдәме зур этәргеч бирә. Сатып алынган техника хакының 50 процентка кадәре субсидияләнә. Елның 5 аенда бу сумма — 1,2 миллиард сумга, ә 2018 елдан 8 миллиард сумга җитте.
Алгарак китеп, шуны да билгелик: быел яз башкалабыз Уфада Идел буе федераль округына караган төбәкләрдә агросәнәгать комплексын үс-терү мәсьәләләренә багышланган зур киңәшмә узды. Әйтергә кирәк, шундый мәртә­бәле чараны үткәрү өчен Баш­кортстан­ның сайлануы очраклы түгел. Төбәк киңәшмәсендә федераль авыл хуҗалыгы министры урынбасары Андрей Разинның катнашуы һәм республика авыл хуҗалыгы тармагындагы казанышларны үр­нәк итеп куюы да олы бәя булып тора.

Әлеге очрашуда авыл ху­җалыгында продуктлылыкны арттыруда аграр сәясәтнең төп юнәлешләрен билгеләп, Радий Фәрит улы болай диде:

— Тармакта өстенлекле юнәлешләрнең берсе — аны технологик үстерү. “Росагролизинг” җәмгыяте аша техника сатып алу күрсәткечендә без — илдә дүртенче урында. Соң­гы елларда импортны үзе­без­некенә алыштыру буенча уңышлы эшлибез. Үзе­бездә машина төзелешен үс­терәбез... Азык-төлек товарлары җитеш­терү күләме буенча федераль округта Башкортстан бишенче урында тора. Әлеге юнәлеш­не тагын да үс­терү бурычын куйдык. Безгә авыл хуҗалыгы продукциясен тирәнтен эш­кәртү технологиясен активрак кертергә кирәк. Икенче мөһим юнәлеш — агросәнәгать тар­магының экспорт мөмкинлеген арттыру. Иран Республикасына эш сәфәре барышында мәсә­лән, безнең республика делегациясе бу илгә азык-төлек поставкалау буенча эшлекле сөйләшүләр үткәрде.

Белешмә. Узган ел республика 291 миллион долларлык авыл ху­җалыгы продукциясе экспортлаган. Соңгы елларда төп импортерыбыз булып Иран, Төр­кия, Кытай, Казахстан, Үз­бәк­стан һәм Беларусь республикалары тора. Ашлык экспорты күләме арта. Елның тәүге яртысында, мәсәлән, чит илләргә 155 мең тонна ча­масы ашлык, 95 мең тонна он, ярма һәм эшкәр­телгән башка ашлык продукциясе озатылган.

Мәгълүм булуынча, Республика Башлыгы “Башкортстан Республикасын 2024 елга ка­дәр социаль-икътисади үсте­рү­нең стратегик юнәлешләре турында”гы указга кул куйды. Дәүләт дәрәҗәсендәге программада шушы чорга һәм арытаба тармакны үстерү мөм­кинлекләре, бурычларны га­мәл­гә ашыру юнә­леш­­ләре бил­ге­ләнде. Ул аеруча авыл хуҗа­лыгы өчен мө­һим булды. Чөнки программа кыса­ларында азык-төлек хә­веф­сез­леген тәэмин итү, авылдагы көн­үзәк мәсьәлә­ләрне хәл итү, тармакны мо­дер­­низация­ләү, кадрлар белән тәэмин итү, беренче чиратта, Башкортстан­ның икътисади статусы белән бәйле.

Республика Башлыгының моннан биш ел элек аграрийлар алдына куйган буры­чы ничек үтәлде? Әлеге сорауга Хөкүмәт Премьер-министры урынбасары, авыл хуҗалыгы министры Илшат Фазрахма­новның чыгышында төгәл җавап бар:

— 2018 елда аграр тармакны тамырдан модернизация­ләү, санлы технологияләргә күчү һәм идарә итүдәге яңа алымнар яхшы нәтиҗә бирде, — ди Илшат Илдус улы. — Быел без үзебезнең эчке их­тыяҗларны 1,5 тапкыр канә­гатьлән­дерер­лек дәрәҗәдә аграр продукция җитештерәбез. Тавык йомыркасыннан башка, барлык пози­циядә үсеш бар. Шикәр комы, көнбагыш мае, сөт һәм сөт продукциясе, сыер малы һәм дуңгыз ите таләп ителгәннән артык җитеште­релә. Инвесторлар эшчәнлеге игътибарга лаек. Эре сөтчелек фермалары төзелеше дә республикада инвестицион мохит­нең яхшы булуы турында сөй­ли. Авыргазы, Стәрлетамак, Күгәрчен, Илеш һәм Дуван районнарында 5500-1200 баш савым сыерына исәпләнеп төзе­лүче фермалар республика өчен җитди яңалык булып тора. Минемчә, соңгы елларда тармакка дәүләт ярдәме юнәлеш­ләре арту да зур стимул бирде. Республикада 20дән артык төрдәге юнәлеш буенча субси­дияләр каралган. Быел, мәсә­лән, тармакка бүленгән дәүләт ярдәме 6,5 миллиард сумнан артты.

Дөньяда сәяси-икътисади хәлләр тотрыклы түгел. Русия өчен соңгы еллар аеруча сынаулы булды. Көнбатыш ил­ләре басымы астында да аграрийлар эшләргә һәм көтел­мәгән хәлләргә дә берәмлеге, оешканлыгы белән сынауларны җиңәргә өйрәнде. Башкортстан җитәкче­легенең алдан күрә белүе барлык технологик һәм икътисади мөмкинлекләр­не туплый алуы авыл хуҗалы­гын авыр кризис­тан саклап алып калды.

Олег Төхвәтуллин.