Ташландык җир яңа хуҗаларын көтә

Берләшкән Милләтләр Оешмасында планетада ташландык җирләр мәйданының елдан-ел арта баруын исәпкә алып, проблеманың глобаль әһәмияткә ия булуын билгеләделәр. Шушы ук чыганак мәгълүматларына караганда, ташландык җирләр Европа, Үзәк һәм Көнчыгыш Азия илләрендә, АКШта һәм Русиядә зур мәйдан били. 1992 елдан 2020 елга кадәр бөтен дөньяда әлеге категориягә караган җирләрнең гомум мәйданы 100 миллион гектардан арткан. Шунысы да игътибарга лаек: ташландык сөренте җирләрнең 61 миллион гектарының хәзерге вакытта эшкәртү өчен яраклы булуы ачыкланган. Галимнәр исәпләвенчә, әлеге мәйдан елына 292,5 миллион чамасы кешене тукландырырлык күләмдә азык үстерергә мөмкинлек бирер иде.

Әлбәттә, ташландык җирләрне тергезү дөнья халкын азык-төлек белән тәэмин итүгә генә түгел, ә глобаль масштабта климат үзгәрүне җайга салырга һәм экологияне яхшырту юнәлешендә урман мәйданын арттыруга да этәргеч бирергә тиеш. Билгеле, ташландык җирләр турында сүз алып барганда, чәчелми калган басуларның деградацияләнүен дә, вәхшиләрчә киселгәннән соң бушап калган мәйданнарның хуҗасыз калуын да уртак проблема буларак кабул итәргә кирәк. Әйткәндәй, планета масштабында шул ташландык җирләрнең яртысында гына булса да урманнар тергезелсә, алар атмосферадан планетаның җылынуына китерүче углекислый газ чыгаруны һәм климат үзгәрүгә китерүче башка сәбәпләрне киметүгә зур өлеш кертә алыр иде. Шунысы да исәпләп чыгарылган: дөнья күләмендәге ташландык җирләрнең урман тергезү өчен яраклы 83 миллион гектарында агач утыртыл­ган хәлдә, яңа урманнар елына 1,006 миллион тонна углекислый газны “йота” алыр иде. Бу — Япониядә еллык газны “үзләштерү” дәрәҗәсенә тиң.

Әйтергә кирәк, планетадагы ташландык җирләрнең яртысы авыл хуҗалыгы культуралары үстерү өчен яраклы. Русиядә, Башкортстанда мондый мәйданнар күпме һәм аларны максатлы файдалану өчен дәүләт дәрәҗәсендә нинди чаралар күрелә?

Илебездә ташландык һәм еш кына хуҗасыз калган җирләр мәйданы, ни­гездә, узган гасырның туксанынчы елларындагы “реформалар” чорында арта башлады. Хуҗалык итүдәге яңа­лыклар, милек формасы үзгәрү һәм авыл хуҗалыгы җитештерүенә игътибар кимү сәбәпче булды бу хәлгә. Шул чордагы хәл-вакыйгаларга бәя биреп, икътисад фәннәре докторы, илнең элекке аграр министр урынбасары Леонид Холод, Русиядә авыл хуҗалыгы тәгаенлә­не­шендәге мәйдан­нарның кимүе тармак продукциясенә сорау азаюы һәм җирне капиталлаштыру мөмкинлекләренең чикле булуында, дип белдерде. Аның фикерен­чә, аграрийлар үз карамагындагы җирләрне шул сәбәпле тулы куәтенә файдалана алмады. Хәзер хәл бөтен­ләй киресенчә — дөньяда азык-тө­леккә сорау артуы максатлырак һәм зуррак мәйданлы җирләргә хуҗа булып эшләүне таләп итә.

— Безгә ташландык җирләрне тергезү буенча җитдирәк эш алып барырга кирәк, — ди Леонид Холод. — Планета халкы 8 миллиардтан артты. Азык-төлеккә сорау гына түгел, аның бәясе дә нык үсте. Хәзер авыл хуҗалыгы дөнья халкының ихтыяҗын канәгать­ләндерерлек күләмдә продукция җитеш­тереп өлгерми. Үсеп килүче илләрдә аграр тармакны интенсификацияләү ресурслары кимеде. Минемчә, Русия бу юнәлештә уникаль мөмкинлеккә ия һәм без аннан файдаланырга тиешбез. Шуңа күрә, төрле сәбәпләр аркасында ташландык хәлдә калган җирләребезне тергезә башларга кирәк. Ул безнең икътисадыбыз өчен дә, планетада ачлык янаган илләр алдындагы бурычыбызны үтәү буларак та мөһим.

Белешмә. Рәсми мәгълүмат­ларга караганда, 2021 елда илдә файдаланылмаган авыл хуҗалыгы тәгаенлә­нешендәге җирләрнең гомум мәйданы 19,4 миллион гектар, ягъни Русия аграр җир фондының 5 процентын тәшкил иткән. 2023 ел ахырына дәүләт программасы кысаларында шуның 13,2 миллион гектарын тергезү бурычы куелды.

Әлеге категориядәге җирләрне әйләнешкә кертүдә Русия Хөкүмәте кабул иткән карар мөһим роль уйный. Документ ташландык җирләрне бер­дәм дәүләт реестрына кертүне күз уңында тота. Ил күләмендәге аграр чара тармакны санлаштыру программасы кысаларында тормышка ашырыла. Ташландык мәйданнарны яңа дәүләт реестрында теркәү авыл хуҗалыгы җирләрен инвентарьлаштыруда мөһим чара булып тора.

Башкортстан — аграр тармакны санлыга күчерүдә илдә үрнәк итеп куел­ган төбәкләрнең берсе. Әлеге яңалык республикада барлык катего­риягә караучы һәм шул исәптән, ташландык җирләрнең исәбен алырга, аларның ни дәрәҗәдә максатлы файдаланылуын яисә нинди сәбәп белән әйләнештән чыгарылганлыгын ачыкларга да ярдәм иткән. Республиканың Авыл ху­җалыгы министрлыгы белешмәсеннән күренүен­чә, санлыга күчерелгән җир­ләрне инвентарьлаштыру йомгаклары буенча, республикада файдаланылмаган сөрен­теләр мәйданы 165 мең гектар тәшкил итә иде. 2019 елдан алып әйләнешкә 100 мең гектардан артыграк, шул исәптән узган елда 33 мең гектар әйләнешкә кертелгән.

— Республикада 10 елдан да артык вакыт файдаланылмаган авыл ху­җалыгы тәгаенләнешендәге җир­ләрне үзләштерү өчен 2 миллиард сумга якын акча таләп ителә, — ди республика Хө­күмәте Премьер-министры урынбасары, авыл хуҗалыгы министры Илшат Фазрахманов. — Министрлык белгечлә­ре исәпләвенчә, сөрентеләрнең 60 мең гектары шундый категориягә карый. Һәр гектарны үзләштерү якынча 30ар мең сум таләп итә.

Аграр ведомство башлыгы әлеге проблеманы хәл итү өчен республикада җир банкын булдырырга тәкъдим итте. Аның фикеренчә, хуҗасыз җир­ләрне әлеге банкка теркәү инвесторларны җәлеп итәргә дә этәргеч бирә­чәк. Әйткәндәй, Илшат Фазрахманов сүзлә­ренә караганда, республикада аграр юнәлештәге инвестиция проектларын тормышка ашыруда югарыда телгә алынган ташландык җирләрне дә максатлы кулланышка кертү мөмкинлеге бар.

Күптән түгел республика Хөкүмәте утырышында Башкортстанда мелиорацияне үстерү мәсьәләләре каралды. Әлеге чараның файдаланылмаган сө­рентеләрне тергезү буенча билге­лән­гән бурычларны тормышка ашыруга зур йогынты ясаячагы мәгълүм. Әйт­кәндәй, октябрь аенда Русия Хөкүмәте җирләрне мелиорацияләү чараларын гамәлгә кертү өчен төбәкләргә өстәмә акча бүлү турында карар кабул иткән иде. Әлеге документ сугару-киптерү системаларын, гидротехник корылмаларны төзү һәм реконструкцияләү эшләрен күз уңында тота. Шушы чаралар якын елларда моңа кадәр файдаланылмаган җирләрне тергезергә һәм максатлы кулланырга ярдәм итәчәк.

Белешмә. Республикада соң­гы биш елда барлыгы 3,5 мең гектарда гидромелиоратив чараларны үз эченә алган тугыз проект тормышка ашырылды. Хөкү­мәт Премьер-министры Андрей Назаров 2030 елга республикада файдаланылмаган сөренте җир­ләрнең 116 мең гектарын әйлә­нешкә кертү бурычын куйды.

БМОның генеральный секретаре Антониу Гутерриш 2023 елда планетада ачлыктан җәфаланучылар саны 8-13 миллион кешегә җитәчәк, дип белдерде. Чагыштыру өчен, бу Ливия кадәр ике ил халкы дигән сүз. Көнбатыш илләре басымына карамастан, Русия азык-төлеккә мохтаҗлык кичерүче дәүләт­ләргә ярдәм итәргә тырыша. Үзебездә генә түгел, башка илләрдәге ташландык җирләр­не терге­зүдә һәм ризыкка тилмереп яшәгән дәүләтләр халыкларының тамагын туйдыруга Русия зуррак өлеш тә кертә алыр иде. Әмма аның өчен иле­безнең теләге булу гына аз, безгә көн­дәш дәүләтләрнең карашы үзгәрүе дә кирәк.

Төп байлыгыбыз — җирләре­безнең төгәл исәбен алу һәм аларны кабат әйләнешкә кертү эше дәвам итә. Русия, 20-30 ел элек югалтканнарны кабат кайтара. Ә башка илләр­нең моңа көче, мөмкинлеге җитәрме? Соңгы елларда дөнья сәүдә базарында ашлык һәм ашлама сатуда әйдәүче илләр сафында торган Русиягә мөнәсәбәт кайчан үзгәрер? Моны вакыт үзе күрсәтер.

Олег Төхвәтуллин.