Лирика һәм сатира — иҗатының ике канаты

Башкортстанның халык шагыйре Марат Кәримовка – 90 яшь

Әдәбиятыбыз мәйданында инде җиде дистә ел ат уйната ул. Беренче шигырьләр җыентыгы нәшер ителгәнгә дә 65 ел тулып килә. Марат Кәримов дигәндә без кеше күңеленең бөтен тирәнлегенә үтеп керә алучы нечкә лирикны да, заманның барлык уңышлары һәм кимчелекләре өчен җаваплылык тоючы, принципиаль карашлы гражданлык шагыйрен дә, җәмгыятьтәге һәртөрле җитешсезлекләргә, кешеләрдәге тискәре сыйфатларга, начар гадәтләргә каршы очлы угын җибәреп торучы ачы һәм җор телле сатирикны да күз алдына китерәбез. Шагыйрьнең иҗади офыгы, идея-тематик колачы киң тармаклы. Монда, фәһемле кыска-кыска шигырьләр белән беррәттән, поэмалар да, мәсәл-робагыйлар да, афоризмнар, мәдхияләр дә, сәяси һәм икътисади уйланулар, лирика, сатира һәм юмор, багышлаулар-эпиграммалар — санап бетергесез.

Әлбәттә, олы талантларның очраклы гына барлыкка килүе һәм үсүе мөмкин түгел. Тамырлары тирәнгә киткән зыялы нәсел, дөньяга килгәч тә гыйлемле һәм мәдәни мохиткә эләгү, иҗат җимеш­ләрең күренә башлау белән кеше­ләрнең, җәмгыятьнең аңа ихтыяҗы барлыгын тою — хәлиткеч шартлардыр. Нәкъ менә шундый шартларга эләгүе белән дә бәхетледер бүгенге олуг юбиляр.
Минзәлә өязеннән килгән милләт­тәшләребез нигезләгән, хәзер Зианчура районына керүче Күгәрчен авылында 1930 елның 9 гыйнварында туган ул. Әтисе Нәбиулла Кәримов — Ленин ордены кавалеры, РСФСРның атказанган укытучысы. 1911 елда ул ачкан мәктәп әле аның исемен йөртә. Гаиләдә дүрт малай, бер кыз үскән. 1923 елгы Фәрит, сугышта 20 яшендә һәлак булып, Гжатск (хәзерге Гагарин) шәһәре тирәсендә җирләнгән. 1925 елгы Чулпан Кәримов та яу юлларын үтеп, хәрби киемен 1950 елда гына сала һәм туган якка исән-имин кайта. 1928 елгы Әфләтүн Мәскәүнең үзендә хәрби хезмәттә була. 1932 елгы Гөлләрә институттан соң Ырынбур өлкәсендә һәм үзебезнең республикада башкорт теле укыта. Шулай ук үзләренең нәсел шәҗәрәсен төзеп, китап итеп бастырып чыгара. (Сүз уңаенда әйткәндә, Марат Кәримов — үзе дә бер кыз һәм дүрт малай әтисе).
Укытучылар гаиләсендә туган балага җан белән бергә әдәби телгә, сүзгә мәхәббәт тә иңгәнлеге табигыйдер. Авыл халкына яңа тормыш, аң-белем тарату өчен барган даулы чордагы көрәштә, үз гомерләрен куркыныч астына куеп, зур фидакарьлек күрсәткән әти-әнисе турында шагыйрь илле биш еллар элек “Мөгаллимә белән Мөгаллим” дигән поэма да язды.
Малай мәктәпкә төшкәнче үк хәреф танып, китап укый, аларның эчтәлеген башкаларга матурлап, әкият элементлары кертеп сөйли. Мәктәптә исә шигырь сөйләү остасы булып таныла. Ун-унике яшьләрдә вак-төяк вакыйгаларны рифмаларга салып сөйли башлый. Район үзәге Исәнголда үткән олимпиадада һади Такташ шигырьләрен яттан сөйләп, беренче урын ала. Үз шигырьләрен китапчыклар итеп төпләп бара. Балачакта ук барлык классиканы укып бетерә. Авыр сугыш елларына туры килгән балачакта бердәнбер юаныч — китаплар була шул. Китаплы дөнья аны хыял күгенә, биеклеккә күтәрә. Өйдә бергәләшеп хәтта стена гәзите чыгаралар.
Җиденче сыйныфтан соң Марат Кәримов Ырынбур өлкәсендәге, аннары Зилаердагы педагогия училищесында укып, 17 яшендә туган авылына эшкә кайта. Гәзитләрдә шигырьләре әледән-әле басылганлыктан, аңа мәктәптә озак эшләргә туры килми.
1948 ел. Командировкага килгән комсомол өлкә комитеты хезмәткәре Кәримовларга фатирга төшә. Маратның шигырьләре басылган гәзит аның күзенә ташлана. “Комсомолларның бер елдагы эшчәнлеге турында сиңа рәсми мәгъ­лүматлар бирергә кушармын, ә син шуларны шигъри отчет итеп язарсың”, — ди. Берничә көннән комсомол райкомы пленумы яшь шагыйрьнең үзе укуындагы шул “әсәр” белән башланып китә. Һәм шул пленумда ук 18 яшьлек егетне комсомол райкомының оештыру-инструкторлык бүлеге мөдире итеп сайлап куялар. Ул замандагы җитәкчеләрнең әдәби иҗатны хөрмәт итүе, яшь та­лантның киләчәген алдан күрүе дип бәяләргә мөмкиндер бу фактны.
“Менә шулай шигъриятнең тылсымлы көче мине бик яшьли югары даирәгә — түрәләр арасына кертте, — ди халык шагыйре бүген, аңардан: “Тормышта да, иҗатта да куркып тормаска, кыю булырга тагын ниләр сәбәпче булды?” — дигән сорауга җавап итеп. — Шул исәптән хәрби хезмәттә дә. Мин Сахалинга эләктем. Хәбәрче, шагыйрь, элекке укытучы һәм комсомол хезмәткәре буларак, дивизия штабына писарь итеп беркеттеләр. Анда да чәнечкеле-көлкеле стена гәзите чыгардым. Бервакыт ул корпус буенча беренче урынны алды. Шигырьләр язам, алар басылган гәзитләр килә Уфадан. Шуларның берсенә танк полкы штабы начальнигы Сәгыйть Ильясов дигән полковник игътибар итте. “Син Хәниф Кәримне беләсеңме”? — дип сорады. “Беләм. Аның шигырьләрен яратып укыйм”, — дим. Хәниф абый белән алар сугышта бергә булганнар икән. Шуннан мине якын күрде бу татар абзые. Соңрак ул Уфада да яшәде.
Гомумән, Сахалинда минем белән татарлар һәм башкортлар күп иде. Мәсәлән, Әлшәйдән Тимербулат Мәсәлимов. Авыл хуҗалыгы галиме. Әле дә исән. Очрашкалап торабыз. Китап бастырып чыгарды. Анда безнең бергә хезмәт итүне дә искә ала.
Бервакыт мине прокурор чакыртты, фәлән-фәлән вакытта Уфадан почта аша килгән акчаларны алдыңмы, ди. Почта начальнигы лейтенант минем гонорарларны ике ел буе үзенең кесәсенә салып барган икән. Ул юньсез бу гамәлен яшерә дә белмәгән, хәрби билетының номерын күрсәткән.
Күпчелегебез урта белемле иде. Шуннан безне төрле училищеларга таратып, тугыз ай эчендә офицер ясамакчы булдылар. Мин Ярославль зенит училищесына юл тоттым. Мәскәүдәге Әфләтүн абыем янына да туктадым, Кызыл мәйданда икәү бергә фотога төштек. Бу 1951 ел иде. Менә хикмәт: фотограф Балтачныкы булып чыккан. 35 елдан соң шул фото Балтачның Усман авылында яшәп иҗат иткән күренекле сатирик Риф Мөхәммәтов кулына килеп эләккән, ә ул, танып, миңа җибәргән.
Миңа офицер булырга туры килмәде. Яңадан Сахалинга барып, армия хезмәтен тәмамлап куйдым, ул җәмгысы өч ел ярымга сузылды. Миңа анда Чехов эзләре буйлап күп кенә йөрү форсаты да тиде. 1953 елның ахырларында кичләтеп кенә Уфага кайтып төштем, киосктан гәзит алдым, нәкъ шул көнне “Совет Башкортостаны”нда бер шәлкем шигырьләрем басылган икән”.
Солдат киемен салган Марат Кәримов “Ленинец” — “Ленинсы” яшьләр гәзитендә журналистлык хезмәтен башлап җибәрә. Мәскәүдәге Үзәк комсомол мәктәбенең журналистика бүлегендә һәм СССР Язучылар берлеге каршындагы Югары әдәби курсларда белемен камилләштерә.
Башкортстан Язучылар берлегенең ул замандагы рәисе Мостай Кәримнең “Каләмдәш иптәшләргә хатлар” дип атал­ган һәм әдәби хәрәкәттә киң мәгълүм мәкаләләр циклы бар. Аны ул 1956 елда бер чор биш яшь шагыйрь — Әнгам Атнабаев, Рәми Гарипов, Марат Кәримов, Рафаэль Сафин һәм Абдулхак Игебаевның тәүге җыентыклары нәшер ителгәч, һәркайсысының иҗатына байкау ясап, һәр башлап язучыга сабак булырлык итеп язган. Шул елда “Бөреләр” дигән беренче китабын кулына алган Марат Кәримовка багышланган мәкаләсендә ул “Башкорт поэзиясенә сизгер йөрәкле, күтәренке күңелле, үткер күзле яңа бер шагыйрь килә” дип билгеләгән. Ул вакытта 26 яшьтә генә булган Марат Кәримов өлкән каләмдәшенең, фамилиядәшенең ышанычын аклады.
Шагыйрьнең беренче җыентыгын­дагы әсәрләреннән үк аның лирик герое ачык күренде. Ул — тормышка җаны-тәне белән гашыйк шәхес, заманының каршылыкларын җиңеп чыгарга бөтен рухи һәм ихтыяр көчен туплаган буын вәкиле, сабый чагы дәһшәтле сугыш елларына туры килгәнгә күрә дөньяның ачысын-төчесен дә күп татыган, әмма тойгылары тоныкланмаган, киресенчә, кешеләргә игътибары арта гына барган чын гуманист, хезмәтнең җиңел түгеллеген дә, чын тәмен дә белеп үскән кеше, кайнар мәхәббәт хисләрендә янган һәм шул хисләрне яшьлегеннән алып бүгенгәчә саклап килгән ир азаматы.
1959-81 еллар аралыгында гына да (ике дистә елда) аның бер-бер артлы “Җырның дәвамы”, “Яңа йолдыз күрдем”, “Яшьлегем — яшьнәр көнем”, “Бөгәрләнгән бармаклар”, “Алланың кашка тәкәсе”, “Тормыш — гашыйкларга”, “Көлкеле хикәяләр”, “Кызым кияүгә чыга”, “Сөйгәнеңә үзең яз”, “Якты дөньям”, “Җиде көнем — җиде моң”, Уфада һәм Мәскәүдә “Весенние почки”, “Министр по делам редиски”, “Не вспугни лебедей” китаплары дөнья күрә. Шигырьләр, поэмалар, сатирик хикәяләр, фельетоннар, юморескалар...
Марат Кәримов иҗатының бер канаты лирика һәм романтика булса, икенчесе — сатира һәм юмор. Шәхсән мин үзем бала чагымда беренче булып икенче “канат”ындагы әсәрләре белән танышканмындыр. Укып түгел әле, ә ишетеп. Бертуган Марат абыем үсмер чагында авыл сәхнәләрендә шигырь сөйләп йөрде. Репертуарындагы чәнечкеле-көлкеле шигырьләре барысы да диярлек адаш абыйсыныкы була торган иде. Шуларның берсендә — “Стадионда” дип аталган шигырьдә — футбол уйнаучыларны карарга килгән көярмәннәрнең үз-үзләрен белештер­мичә, кешелек сыйфатларын югалтып тилерүләре каләм очына алына. Бу шигырь язылганда — алтмыш еллар элек — халкыбыз футбол, хоккей дип бүгенге кебек үк тилермәгән. Ә хәзер карагыз — матчлар үткәрелүче стадионнарга килгән халык нинди генә кыяфәткә керми!
Сүз уңаенда Туфан Миңнуллинның, хөкүмәтебезнең әдәбият, мәдәният, сәнгатькә караганда футбол-хоккейны якынрак күрүенә, аңа акчаны да мулрак бүлүенә ачынып чыгыш ясавы искә төшә. “Концерт, спектакльдән соң тамашачыларның сугышканын ишет­кәнегез юктыр, ә менә матчлардан соң чыгып сугышалар”, — дигән иде ул.