Зыя Күлбәков хакында ниләр беләбез?

Канлы бәрелешләрдә унбер (!) тапкыр яраланган яугир тыныч тормышта да бик күп сынаулар аша үтә

“1904-1911 елларда җәйләрен авыл хуҗалыгы эшләре башкардым, ә кышларын Өчбүлә мәдрәсәсендә укыдым. 1911 елның мартында эшкә киттем. Бер елдан артык Златоуст шәһәрендә тимер юлда кара эшче булып хезмәт салдым. Бер ел да алты ай Себердә, Каинск (әле Барабинск) шәһәрендә суүткәргеч төзе­лешендә җир казучы булып эшләдем. 1913 елның сентябреннән 1915 елның гыйнварына кадәр Пермь губерна­сының Красноуфимск өязе Атнагуҗа авылында укытучы булып эшләдем”, дип яза Зыя Күлбәков автобиог­ра­фиясендә.

Әлбәттә, шәхес турында аның туганнарыннан да яхшы белгән кеше юк. Мөхтәрәмә Мөхәммәдъярова Базанчат авылында яши. Ире Әниф Мөхәммәдъяр улы белән 59 ел тигез гомер кичергәннәр, кызлары Рәмиләне тәрбияләп үстергәннәр. Кызганычка каршы, Әниф абый 2018 елның июнендә вафат булган. Мөхәммәдъя­ровлар гаиләсендә Зыя Күлбәковның “Давыллы көннәрдә” әсәренең машинкада басылган 48 битлек бер нөсхәсе (тәүге битенә “Кадерле сеңлем Рәмиләгә истәлек. Уфа, 1978 ел”, дип язылган), автобиографиясе һәм фотосурәтләре саклана.

“Зыя абыкай — әткәем Габдулла Фәйзрахман улының абыйсы. Әткәем Габдулла да, әнкәем Нәгыймә дә Дүртөйле районында туганнар, — дип сөйли Мөхтәрәмә Габдулла кызы. —Алар бу төбәккә, Казанчы волостеның Ахун авылына, 1908 елда урман, утын өчен күчкәннәр булса кирәк. Әтисе Фәйзрахман алты ел Троицкидагы “Рәсүлия” мәдрәсәсендә укыган. Бу елларда ул киң билгеле Зәйнулла ишан Рәсүлинең өлкән кызы Хәдичәгә өйләнгән була. 1914 елда хатыны белән Ахунга кайта, арытабангы язмышы билгесез.

Зыя абыкай бала чактан эшләгән, күршедәге урыс авылына барып, ялланып печән чапкан. Шул хакта сөйләгәне истә калган.
Зыя абыкайның хатыны Сара Казанда туган, ул мәктәптә эшли иде. Авырый башлагач, Казанга киткән, операциядән соң вафат булган. Абыкай берүзе ике баланы карап үстергән. Аларның уллары Рафаэль диңгезче булып хезмәт иткән, Мәскәүдә яшәгән. Кызлары Фәридә Казанда укып, сәүдә хезмәткәре һөнәре алган, Уфада эшләгән, яшәгән.

Безнең картәти, Фәйзрахман хәзрәт, мулла булгач, кыска җиңле күлмәк киюне, кыска чәчне яратмый иде. Зыя абыкайның соңгы хатыны Нюра исемле иде. Авылга алып кайткач, әтисенә “Мөнирә” дип таныштырды. Казанчыда эшләгән вакытта бергә яшәделәр, ул пенсиягә чыкканчы анда мәктәптә эшләде. Аннан Уфага күчте.
Ул, өлкән яшьтә булуына карамастан, җыр-моң ярата иде. Зыя абыкай май аенда гел монда кайтып йөрде. Ул аеруча ямьле май аен, кошлар сайраган чакны ярата иде. Әле ул вакытта пычрак, юл да юк. Аны Чернушка станциясеннән барып алабыз. Ул, иртәнге дүрттә торып, сандугач сайравын тыңларга бакча артындагы чишмә буена төшеп китә.

Авылга кайткач, мотлак зиратка бара, әти-әнисенең каберләрен тәртипкә китерә. Каберләрен койма белән әйләндереп алды. Фәйзрахман картәти ястү намазына тәһарәт алган вакытта кинәт вафат булды. Зыя абыкайга хәбәр итә алмадык, җирләргә кайта алмады. Нәнәй үлгәндә ул Казанчыда эшли иде.

Зыя абыкай 1983 елда Уфада вафат булды, мөселман зиратында җирләнде. Ул вафатына кадәр берничә ел элек шул зираттан урын алып, чардуган һәм баш очына таш ясатып куйган булган. Безнең районнан туган-тумача вафат булгач, Уфага якыннарын соңгы юлга озатырга баралар. Бер кеше мөселман зиратында Зыя Күлбәковка куелган кабер ташын күреп, кайгырып килгәндә Уфа урамында кибеттән исән-сау кайтып килүче абыкайны күреп, егылып китә язган, дип сөйлиләр”.

Зыя Күлбәков Беренче бөтендөнья сугышында катнаша. “1915 елның гыйнварыннан 1918 елның гыйнварына кадәр патша армиясендә хезмәт иттем, 300нче Заславский пехота полкы составында фронтта булдым. Бик күп яуларда катнашып, яраландым һәм контузия алдым. Февраль буржуаз-демократик һәм Октябрь социалистик революцияләрен фронтта каршыладым. Октябрь революциясеннән соң полкның солдат комитеты әгъзасы булып сайландым һәм армия конфе­ренциясендә делегат буларак катнаштым”, дип хәтерли Зыя Фәйзрах­ман улы.

“Брест солыхы”ннан соң ул, башка солдатлар кебек үк, өенә кайта. Зыя Күлбәков Гражданнар сугышын Павел Иванович Деткин отрядында башлый. “Безнең Ахун авылы – кечкенә. Аскыннан төньякта урнашкан Яңа Төй волостена карый иде. Без, урыс-герман сугышында катнашкан бер төркем фронтовиклар, 1918 елның башында авылыбызга кайттык.

Шул волость үзәгендә кызыл партизан отряды оешты. Без, әле генә фронттан кайткан яугирләр, Ахун авылыннан — Сафа Мәхмүтов һәм мин, Истәктән — Биктимер Хәйдәров һәм Дәүләтханов, Каюмнан – Гаян Идрисов, Гыйльметдинов һәм башкалар, үз теләгебез белән Деткин отрядына язылдык. Бу 1918 елның июне иде. “Коралларыгыз бармы соң?” — дип сорадылар. Әйе, без фронттан буш кул белән кайтмаган идек. Мин винтовка һәм патроннар алып кайткан идем. Фронтта коммунист-агитаторлар безгә: “Мылтыкларыгызны ташламагыз, туганнар!” дигән иде”, — дип хәтерли Зыя Фәйзрахман улы.

Отряд 1918 елның сентябрендә Николо-Березовкада Владимир Азинның 28нче дивизиясенә кушылгач, Павел Деткин тәкъдиме белән ул разведчик булып китә (отряд разведчигы, билет № 1591). “Безнең разведчик”, дип атаганнар аны дуслары, яратып, һәм кызу канлы, җитез Зыя чираттагы заданиедән кайтмый торса, борчылганнар. Күп кенә шәһәрләрне азат итүдә катнаша, 10нан артык авыр тән җәрәхәте ала. 1918 елның февралендә каты яралана, ләкин савыга.

Зыя Күлбәков 1919 елның җәендә Арча шәһәрендә өч айлык укытучылар курсы тәмамлый, 1928 елның 15 июленә кадәр Татарстанның Минзәлә волостенда укытучы булып эшли. Шул ук вакытта волость башкарма комитеты әгъзасы булып сайлана, волость мәгариф бүлеге мөдире була. Түбәндәге документ шул хакта сөйли:

“Отзыв
Предъявитель сего тов. Кульбеков Зия Файзрахманович с 1919 года по 1928 год беспрерывно работал в пределах Мензелинской волости Арского кантона Тат.АССР сначала по 17 февраля 1927 года в качестве учителя школы I-II степени, а с 17 февраля по 15 июля 1928 года на выборной должности члена Волисполкома – заведующего отделом народного образования.

Тов. Кульбеков относился к своей работе добросовестно, проявлял максимум инициативы, уделял особое внимание делу поднятия культурно-просветительной работы, пользуясь в то же время большим авторитетом среди населения волости. Что и удостоверяется подписями с приложением печати. 21 июля 1928 года”.

1928 елның сентябрендә Башкорт­станның халык мәгарифе комиссариаты аны Уфага эшкә чакыра. Биредә ул 1933-42 елларда Башкортстан республикасының мәгариф системасында төрле югары вазыйфалар били: 1933 елның 13 сентябреннән 1936 елның декабренә кадәр — өлкәннәрне укыту буенча методист-укытучы, 1937 елның 1 гыйнварыннан 1942 елның 1 февраленә кадәр — өлкәннәрне укыту республика методик кабинеты директоры. Шул ук вакытта ул педагогик эштән аерылмый: укытучыларның квалификациясен күтәрү курсларында лекцияләр укый. 1930 елда Зыя Фәйзрахман улы балалар өчен башкорт телендә дәрес­лек-әлифба бастыра. Ә 1936 елда аның өлкәннәр өчен “Әлифба” дәрес­леге һәм “Өлкәннәр өчен мәктәптә туган телне планлаштыру һәм укыту”, 1940 елда “Өлкәннәрнең грамота мәктәбе өчен беренче уку китабы”, 1941 елда Закир Шакиров белән берлектә язылган “Башкорт теле. Партия һәм совет җитәкче работниклары өчен дәреслек” китаплары чыга. 1940 елда Зыя Күлбәков һәм М. Бикбулат тарафыннан төзелгән “Дүртөйле – тоташ грамоталы район” җыентыгын­да үзенчәлекле мәгълүмат тупланган, анда төбәкнең мәгариф өлкәсенә тирән анализ ясала. Башкортстан Мәгариф комиссариаты каршындагы Республика методика кабинеты директоры булып эшләгәндә Зыя Күл­бәков­ның башкорт, татар һәм урыс телләрендә 11 исемдә укыту китап­лары басылып чыга.

1942 елда Зыя Күлбәков Иске Казанчы урта мәктәбе директоры итеп билгеләнә, анда ул 1954 елга кадәр эшли.

“1942 елда, ул кабул итеп алганда, Иске Казанчы урта мәктәбе авыл читендә урнашкан, капкалары янында маллар йөри, басу юлы китә иде. Яңа директор эшкә энергия белән тотынды, тиздән мәктәпнең тышкы күрене­ше үзгәрде, ул яңа киртә белән әйлән­дереп алынды, җиһазланды. Зыя Күлбәков үзе балта остасы иде.
Авыр сугыш елларында Зыя Фәйзрахман улы укыту-тәрбия эшен яхшырту, мәктәпнең укыту-матди базасын ныгыту буенча зур эш алып барды. Шундый авыр заманда ул мәктәпне саклап калды, укучыларны укыту һәм тәрбияләү эшен үрнәкле оештырды, мәктәпне педагогик кадрлар белән комплектлады, авылларда кичен, керосин лампалары яктысында гына булса да, халык арасында мәдәни-агарту эше алып барды. Авыл халкы Зыя Фәйзрахман улын зур хөрмәт һәм рәхмәт хисләре белән искә ала. Ул Уфада яшәгәндә мин, башкалага барган саен кереп, аның хәлен белә идем. Ул соңгы елларда Уфаның Черниковка бистәсендәге Архитектурная урамында яшәде. Зыя абзый үзенең язмаларын почта аша мирас итеп миңа җибәрде”, — дип хәтерли мәктәпне 1950 елда тәмам­лаган, туган як тарихын өйрәнүче, Зыя Күлбәковның архив мирасын саклаучы, аның турында бик күп мәка­ләләр авторы Ансар Солтанов. Аның архивында Зыя Фәйзрахман улының шундый хаты сакланган:

“Кадерле Ансар Солтанович!
Хатыгызны алдым, искә алуыгызга рәхмәт. Фотоларны күргәч, Казанчы күз алдыма килеп басты, сезне укытып йөргән чаклар хыялларны дулкынландырды. Быел җәй ничек тә барып чыгармын, дип уйлыйм.
Миңа 75 яшь тулгач төшкән фотоны җибәрәм, берсе — мәктәпкә, берсе үзегезгә истәлек булыр. Пионерлар өчен ашыгыч кына бер нәрсә яздым. Сез аны тапшырырсыз дип ышанам.
Уфага килгәндә безгә рәхим итегез. Бергә укыган иптәшләрегезгә миннән сәлам диярсез.
Кулыгызны кысып, сәлам белән Зыя Күлбәков. 14 апрель, 1970 ел”.

Зыя Фәйзрахман улы катлаулы сугыш елларында коллектив мәктәп предметларын укытуның сыйфатын яхшыртуга ирешә, белем бирү эшчәнлеген алып бару өчен матди-техник шартлар яхшыра. Ул елларның үзенчәлеге шунда ки: коллектив эш­чәнлегендә урындагы һәм эвакуация­ләнгән укытучыларның эш алымнары очраша. Нәтиҗәдә, иҗади яктан тулы бер юнәлеш барлыкка килә. Сүз уңаеннан, бу традицияләр бүген дә исән, алар сакланган, үсеш алган һәм яңа педагоглар белән тулыландырыл­ган. Нәкъ шул елларда Зыя Күлбәков Ленин ордены белән бүләкләнә.

Ансар Солтановта сакланучы тагын бер документны карап үтик:
“Характеристика
на директора Казанчинской средней школы Аскинского района БАССР Кульбекова З. Ф.
Тов. Кульбеков Зия Файзрахманович, по национальности татарин, родился в 1894 году в дер. Зейлово Дюртюлинского района БАССР, в семье крестьянина-бедняка.
Он с 1 февраля 1942 работает директором и преподавателем татарской литературы, истории СССР и всеобщей истории в 8-10 классах Казанчинской средней школы. Образование незаконченное высшее – Уфимский педагогический институт. Стаж педагогической работы – 31 год.
Тов. Кульбеков З. Ф. за время работы директором и преподавателем Казанчинской средней школы умело организовал педагогический коллектив по улучшению учебно-воспитательной работы в школе и выполнению закона о всеобуче.
Награжден за выслугу педагогической работы орденом Ленина.
За образцовую постановку учебно-воспитательной работы в школе награжден значком “Отличник народного образования” и медалью “За доблестный труд в годы Великой Отечественной войны 1941-1945гг”.
Зав. Аскинским РОНО Кашапов.
3 сентября 1949 года”.

Иске Казанчы мәктәбендә 48 авылдан балалар укыган. Алар өчен 50 урынлы мәктәп яны интернаты, шулай ук ашханә һәм укытучылар өчен дүрт йорт төзелә. 1948 елда мәктәп яңа мәктәп алды участогына ия була, ә ул вакытта утыртылган каеннар – “Күлбәков каеннары” — якташларын бүген дә шатландыра. Зыя Фәйзрах­ман улы табигатьне ярата һәм мәктәп яны участогында 100дән артык алмагач һәм башка җиләк-җимеш куаклары утырткан, ә кишәрлектән яшел­чәләр интернатта яшәүче балаларны тукландыру өчен шактый ярдәм була.

Мәктәптә ул драма һәм үзешчән сәнгать түгәрәкләре оештыра. Һәр ай саен алар танылган әсәрләрне сәхнәләштерә һәм концерт номерлары куялар. Зыя Фәйзрахман улы мондый чараларга һәрвакыт сценарийны үзе язган. Мәктәпнең үзешчән коллективы күрше авылларда да концертлар күрсәтә. Җыелган акчага мәктәп ат, коллектив өчен музыка кораллары, концерт костюмнары сатып ала. Район ярышларында аның коллективы һәрвакыт беренче урыннарны яулый. Иске Казанчы мәктәбе укучылары үз-үзләрен тотышы һәм укуда яхшы уңышлары белән аерылып тора. Зыя Күлбәков мәктәптә директор булып эшләгән чорда 282 укучы аттестат алган. 82 чыгарылыш укучысы — укытучы, икесе — Тимерхан Нурисламов һәм Тәлгать Якупов — атказанган укытучылар, икесе — Әминә Бакирова һәм Зөһрә Нуриханова — атказанган табиблар, Вафи Хәсәнов — медицина фәннәре докторы, Сәгыйть Шакиров танылган совет-партия хезмәткәре булды. Зөлфәр Зиннуров, Риф Хәйруллин, Гадиф Миңнуллин, Нияз Фәрваев, Рәис Габдуллин, Марс Акмаров, Кави Гыймранов, Өлфәт Гыйлемшин, Гыйлем Зөбәеров кебек танылган һәм лаеклы кешеләр — Зыя Фәйзрахман улының укучылары. Тирән белемле педагог, оста оештыручы, ягымлы кеше Зыя Күлбәковны Аскын районында онытмыйлар, аның турында зур хөрмәт белән сөйлиләр һәм һәрвакыт шулай булачак! Антон Макаренконың “Педагогик поэма” яисә Василий Сухом­линскийның “Йөрәгем­не балаларга бирәм” әсәре кебек, якташыбыз Зыя Күлбәков турында да күп китап­лар язарга мөмкин булыр иде...

Укучылар һәм авылдашлары аны үзенчәлекле шагыйрь дип беләләр. Камил Рәхимов, Сара Садыйкова һәм Хөсәен Әхмәтов кебек билгеле композиторлар аның “Ничә еллар инде”, “Синең күзләрең”, “Ишетәсең­ме, иркәм” (1963 ел), “Башкортстан” (1964), “Туган илем” (1965), “Ул кайтмады” (1966), “Батыр дусларга” (1967), “Яшермә, әйт, иркәм” (1969), “Киң кырларда” (1970), “Кара күзләрне яратам” дигән шигырьләренә җыр яздылар. Бу җырларны Илфак Смаков, Зәйтүнә Газизова, Саҗидә Галимова, Әлфия Авзалова, Мәдхия Әхмәтҗа­нова кебек җырчылар халыкка җит­керде. Зыя Күлбәковның “Башкортстан” шигырен хаклы рәвештә рес­публикабызның ул еллардагы рәсми булмаган гимны дип атарга мөмкин:

Үзенең кулъязмаларының һәм иҗат җимешләренең бер өлешен ул Тимерхан Нурисламовка калдырган, ә ул, үз чиратында — Мәрзия Хамматовага. Зыя Күлбәков һәм Тимерхан Нурисламовның тормыш һәм иҗат юлы башкорт һәм татар әдәбиятының танылган классиклары иҗаты белән бер рәттә тора һәм үз тикшере­нүчелә­рен көтә, дигән фикердәбез.

Тимерхан Нурисламов Аскын районының Базанчат авыл Советына караган Каюм авылында туган. Бөек Ватан сугышы барган авыр елларда ул урта педагогик белем ала һәм Базанчат авылында укыта башлый. Фронтка китә. Анда ул радист-командир була һәм япон империалистларына каршы сугыша, “Японияне җиңгән өчен” медале белән бүләклән­гән. Сугыштан соң 11 медаль һәм төр­ле дәрәҗәдәге орденнар белән бүләкләнгән. Тыныч тормышта ул башлангыч мәктәптә укыта башлый һәм бөтен гомерен балаларга белем бирүгә багышлый.

Ул бөтен буш вакытын иҗатка багышлый, “Шигырьләрем – җырларым” дигән беренче җыентыгы 1998 елда чыга, икенче җыентыгы 2005 елда дөнья күрә. Шул ук елларда ул өченче китабын басмага әзерләгән иде, ләкин 78 яшендә 2005 елның 28 мартында вафат булды. Тимерхан Нурислам улы Зыя Күлбәковның “Давыллы көннәрдә” хикәясе буенча “Сүнмәс мәхәббәт” поэмасын аның истәлегенә язган.

Бу әсәр — автобиографик, анда Зыя Күлбәковның бөтен тормышы тас­вирланган. Мәңгелек мәхәббәт тарихы. Урманда яраланган кызыл гвардияче Зыя Фәйрүзә исемле кызны очрата, ул ак генералның кызы булып чыга. Комдив Азинның разведчигы белән ак генерал кызы арасында сөю уты кабынып китә. Ләкин бервакыт урманда аны әсир итәләр. Егетне бер атна җәзалыйлар һәм сорау алалар, әмма бернинди мәгълүмат ала алмыйча, зинданга ябалар. Ләкин ул вакытта да мәхәббәт көчлерәк булып чыга! Зинданда утыручы Зыя “Ышан миңа” дигән ике генә сүз язылган хат ала. Фәйрүзә белән Зыя качалар... Һәм алга таба алар иреккә һәм җиңүгә юлны бергә уза. Чернушка, Яңавыл, Сарапул, Ижевск шәһәрләрен узалар, ләкин Ижевск янындагы сугышлар барганда Фәйрүзә снаряд кыйпылчыкларыннан һәлак була...
Зыя Фәйзрахман улы гомере буе үзенең мәхәббәтен хәтерендә саклаган, бу турыда күп кенә җырлар һәм шигырьләр язган. Ул — 11 тапкыр яраланган, ләкин исән калган, авыртуны, куркуны җиңгән, якын кешесен югалтуны кичергән шәхес. Димәк, ул исән калырга һәм лаеклы тормыш кичерергә тиеш булган.

“Гыйбрәтле ул – саф мәхәббәт
Безгә, кешеләргә тормышта.
Мәхәббәтне мәңге саклау кирәк:
Ул сәбәпче –
җирдә яшәү өчен сулышка”, — дип яза ул.

Зыя Күлбәков һәм Тимерхан Нурисламов — бер-берсенә охшаш кешеләр. Алар яхшы педагоглар, актив һәм искиткеч кешеләр иде. Андыйларны шагыйрь, герой, укытучы һәм чын кеше дип атыйлар!

Кызганычка каршы, “Башкорт җиренең язучылары” җыентыгына бик күп кенә иҗатчыларның исемнәре керми калган. Алар арасында Баш-кортстанның танылган кешесе, Ленин ордены кавалеры, бик күп шигырьләр авторы Зыя Күлбәков та бар. Хәзерге вакытта безнең тарафтан танылган якташыбыз, талантлы шагыйрь иҗатын барлау, туплау буенча эш алып барыла һәм киләчәктә республика җәмәгатьчелегенә аның әсәрләре тәкъдим ителер дигән өмет бар.