Яу яланыннан — әдәбият мәйданына

Чишмә районы әдәбиятка байтак каләм осталары биргән. Келәштә Сәйфи Кудаш белән Мостай Кәрим, Сафарда Габдулла Байбурин, Иске Мусада Муса Гали (ягъни Габдрахман Галиев), Яңа Мусада Динис Исламов туып-үскән.
1921 елның 15 декабрендә Фәтхи исемле ярлы крестьян гаиләсендә дөньяга килгән Динис үзләрендә — башлангыч, Иске Мусада җидееллык мәк­тәп тәмамлагач, 1936 елда Уфага килә, металлургларның “Востокметалл” рабфагына керә, аннары тарих укытучылары әзерләүче кыска вакытлы курсларда белем ала. Хезмәт юлын егет 1940 елда Күмертау районының Таймас урта мәктәбендә тарих укытучысы булып башлап җибәрә. Ләкин шул ук елның көзендә хәрби хезмәткә алына. Архангельскида хезмәт иткәндә Бөек Ватан сугышы башлана. Хәрби инженерлар училищесындагы курсларда һөнәр үзләштергәч, 1942 елның маенда фронтка җибәрелә.
Динис Исламовның хәрби эшчәнлеген күрсәткән документта болай дип язылган: “Гвардия капитаны Динис Исламов 1942 елның маеннан 1945 елның 9 маена кадәр Бөек Ватан сугышының иң җаваплы булган Сталинград, Дон, Көньяк-Көнбатыш, 3нче Украина, 1нче Белоруссия фронтларында сугышты, тәүдә — саперлар взводы командиры, арытаба саперлар ротасы командиры һәм укчылар полкы инженеры вазыйфаларын башкарды”.
 

Шушы күрсәтелгән 36 ай вакытның 31 ае буена ул сапер булып, алгы сызыкның да иң алдында (тәмугында) миналар куеп, чәнечкеле тимерчыбыктан киртә сузучы взводка җитәкчелек итә. Донбасс өчен сугышларда, Днепрны кичүдә, Днепр плацдармын алуда, Одессаны, Белоруссияне, Поль­шаны азат итүдә катнаша, сугышны Берлинда тәмам­лый. Берничә тапкыр яралана, контузия ала. Алгы сызыкка кече лейтенант булып килүе­нең тәүге көннәрендә үк “Батырлык өчен” медале белән бүләкләнә. Арытаба инде аның яу кырындагы ка­һарман­лык­лары ике тапкыр Кызыл Байрак, беренче һәм икенче дәрә­җә “Ватан сугышы”, “Кызыл йолдыз” орденнары белән билгеләнә.

Милләттәшебез сугыштан соң да әле ике елдан артык армия сафында була, яшь­ләрне өйрәтә. Әдәби иҗат һәм журналистика белән фронтта ук шөгыльләнә башлаган (матбугатта тәүдә шигырьләре
дө­нья күрә) кыю яугир демоби­лизацияләнеп туган республикабызга кайткач, 1947 елда “Кызыл таң” гәзитенең партия тормышы бүлеге әдәби хез­мәт­кәре булып эшкә урнаша.
“Батырлык өчен” меда­ленең дәрәҗәсе сугыш чорында орденныкы белән тигез бул­ганлыгын искә алсак, 26 яшьлек бу егет — алты орден кавалеры. Өстәвенә, әле аның тагын берничә медале булган. Бергә эшләгән каләмдәшләре хәтерләвенчә, ул бервакытта да орден-медаль тагып йөр­мәгән.
Редакциядә бу вакытта Муса Җәлилнең яшьлек дус­ты, Башкорт кавалерия дивизиясе каһарманы Кәлимулла Габитов та эшли. Мәкалә­ләр­дән тыш, шигырьләр дә яза. Утлы яу елларында ул ике тапкыр беренче дәрәҗә “Ватан сугышы”, берәр тапкыр икенче дәрәҗә “Ватан сугышы” һәм “Кызыл йолдыз” орденнары белән бүләкләнгән.
Сүз уңаенда, әйдәгез әле, кырыгынчы еллар ахыры — илленче еллар башындагы “Кызыл таң” журналистларын барлыйк. Югарыда телгә алынган бу икәүдән тыш, бер ел эчендә тагын дүрт фронтовик эшкә кабул ителә: Нәҗип Асанбаев, Әхнәф Бәйрәмов (икесе дә өчәр орден кавалеры), педагогия институтының булачак ректоры Рөстәм Кузеев, легендар фотожурналист Әгъләм Зараев. Сугышта катнашмаган Үзбәк Гыймадиев монда эшли. Яшьрәкләрдән Әнгам Атнабаев белән Абдулхак Игебаев бер үк вакытта — 1950 елда эшкә керә. Әз генә соңрак тагын дүрт ир-егет — булачак профессорлар Суфиян Поварисов, Радик Сибәгатов, Марсель Бакиров, Илдар Низамов коллективны тулыландыра.

Уйлап карасаң, Мәскәүдәге Югары әдәби курслар филиалы һәм аспирантура, докторантура диярсең ул чактагы “Кызыл таң”ны! Безнең бүгенге коллективтан да халык ша­гыйрьләре һәм язучылары, фән докторлары, профессорлар, кафедра мөдирләре, хәтта институт ректоры үсеп чыкканын күрәсем килә.
Әдәбиятка шигырьләр бе­лән килеп кергән Динис Исламов 1950 елдан тулысынча прозага күчә. Аны билгеле әдипләр сафына бастырган “Урак өсте” хикәясе Бөтенсоюз “Огонек” журналында дөнья күрә. Арытаба инде колхозчылар тормышын, авыл яшь­лә­ренең фидакарь хезмәтен, аларның үзара мөнәсәбәтен, дуслык һәм мәхәббәт тойгыла­рын җиңелчә юмор белән мавыктыргыч итеп сурәтләгән хикәя-повестьлары гәзит-журналларда еш басылып тора. Хикәя һәм повесть җыентык­лары да чират көтеп тормый: башкорт телендә “Беренче көн” китабы — 1953, “Кызлар” — 1955, “Еллар һәм юллар” — 1960, “Өч очрашу” — 1964, “Чын күңелдән сөйләшү” 1967 елда укучылар кулына килеп керә. “Кызлар” һәм “Өч очрашу”, урысчага тәрҗемә ителеп, шул ук елларда Мәскәүдә дә басыла.

Китапларын нәшер итү хәстәрлеге белән автор үзе йөргәндер дип уйлау, аеруча Динис Исламов турында сүз барганда, ахмаклык булыр иде. Яхшы әсәрләр үзләренә үзләре юл ярган, аларга гадел бәя биргән, ярдәм итәргә әзер торган белгечләр булган, тиешле оешмаларда андый әсәр­ләргә (җыентыкларга) “яшел ут” кабызылган заман иде ул...
Динис Исламовның мәкалә башында телгә алынган беренче романы “Юмарт җир” башкорт әдәбиятында зур вакыйга буларак кабул ителде. 406 битле романны автор 1957-58 елларда яза, әйткә­немчә, 1959 елда китап булып укучылар кулына барып керә. Прозаиклар Әкрам Вәли, Әхияр Хәкимов, галимнәр Суфиян Сафуанов, Әнүр Вахитов, Зөфәр Габсәләмов һәм башкалар аның турында саллы рецензияләр язып, башкорт, татар, урыс телләрендә матбугатта, шул исәптән Мәс­кәүдә бастыралар.
Милләттәшебезнең 1968 елда дөнья күргән “Мәскәү юлы” романында халкыбыз­ның, илебезнең 1941 елдагы кичерешләре, Мәскәүгә кадәр чигенүләр, тәүге җиңү шатлык­лары тасвирлана. Гади солдаттан алып югары дәрәҗә командирларга кадәр бер уй, хәстәр белән яшәве — Мәскәү­не дошманга бирмәскә, илне сакларга, җиңәргә! — дигән максат төп идея булып алга сөрелә. Бу роман да заманында башкорт әдәбиятында сугыш темасына язылган иң яхшы әсәр санала. Биредә дә, шулай ук “Зеелов таулары” повестендә дә (1970 ел) сугыш каһарманы Динис Исламовның үз образы ярылып ята.

Шул ук тема дәвам иткән “Көньяк кояшы” романын әдип тәмамлый алмый, 52нче яше белән барганда 1973 елның 14 апрелендә дөнья куя.
“Кызыл таң” журналисты чагында әдәби иҗат дәрья­сына киң колач салып кереп киткән Динис Исламовның гәзит чыгарудагы вазыйфаларына җитди, намуслы каравы турында да сөйлиләр иде бергә эшләгән хезмәттәшләре. Нәҗип Асанбаев, Әнгам Атнабаев белән аеруча дус бул­ган.
Ә менә кайбер язмаларда бу шәхесне җитдилек җитеш­мәгән, беркатлырак, уңайсыз хәлләрдә калучан кеше итеп күз алдына бастырулар да очрады. Имеш, сугыш турында сөйләшергә яратмаган, сүзне шаяруга борган...

Язучының шушы үзенчә­лек­ләренә басым ясап, бер гә­зиттә 2003 елда бер каләм­дәше “истәлек” бастырган иде. Нәҗип абыйның моңа бик нәфрәтләнеп йөргәнен, шул ук гәзиттә усал һәм нигезле итеп кире кагу мәкаләсе чыгарганын хәтерлим. Анда шундый сүзләр бар: “Динис үзе белән әңгәмәләшкән кеше­нең кемнең кем булуына карап, әллә ничә кыяфәткә керә иде. Юк, бу һич тә икейөзлелек түгел иде. Ә беренче очракта шаянлык, икенче очракта юри беркатлы булып кылану яки әңгәмәдәшенең кәефе булсын өчен аны күтәреп, үзен түбән­сетү кебек метаморфозаларга бара торган гаҗәеп катлаулы шәхес иде... Аның дәһшәтле яуда бик каты контузия алып, сугыштан кайтканда авырлык белән генә сөйләшүе, гомер буена тотлыгуы турында язса, истәлек авторы отар гына иде”.

Фәрит Фаткуллин.