Каһарманның бәйрәменә “юлсыз” юлдан барырбызмы?

“Иманым камил: русиялеләрнең аерым бер үзенчәлеге шунда — алар хәл-вакыйга таләп иткәндә алда торган бурычны үз-үзләрен аямыйча үти. Фидакарьлек, патриотизм, үз йортыңа, гаиләгә һәм Ватанга мәхәббәт кебек кыйммәтләр бүгенге көндә дә аерылгысыз һәм Русия җәмгыятенең таянычы. Бу кыйммәтләр — илебез мөстәкыйльлегенең нигезе”, — диде Русия Президенты Владимир Путин. Мин, Бөек Ватан сугышы ветераны, әлеге сүзләрнең тирән мәгънәсен бик яхшы аңлыйм.

Кыскача үзем турында. 1927 елда урта хәлле гаи­ләдә туганмын. 1941 елдан, буыннар да ныгып бетмәс­тән, колхозда ирләр башкарырдай барча эштә булырга туры килде. Ат белән җир тырмалау, сөрү, җәен эс­керткә көлтә ташу, кышын аны суктырыр өчен ындырга китерү, соңрак алачыкта тимерче булу һ.б. Тылда бө­тен теләк, бөтен хезмәт, омтылышлар җиңү өчен иде. 1944 елда фронтка киттем, 1951 елга кадәр хезмәт иттем.
Бөек Ватан сугышының һәр көне фронтта да, тылда да батырлык, бетмәс-төкән­мәс сабырлык, кыюлык, Туган илгә карата тугрылык таләп итте. Илеш районы­ның Иләкшиде авылыннан бу коточкыч сугышка 155 ир-егет китеп, шулар­ның 67се яу кырында ятып калды. Бүгенге кояшлы кө­­­не­без, тыныч тормышыбыз ха­кына корбан булган яу­гирләребезнең һәркай­сы­ның исемен мәңгеләштерү, аларның рухы алдында баш ию һәм хөрмәтләү – безнең изге бурычыбыз.
Үз халкының тарихи үткәнен белмәгәннәрнең киләчәге юк. Ягъни һәркем үз гаиләсенең, туган төбәге­нең тарихын белер­гә, Туган илнең лаеклы улларын һәм кызларын хөрмәтләргә, аларның батырлыгын истә тотарга тиеш. Шулай бул­ганда гына яшь кеше үз хал­кының, Туган иленең лаеклы вәкиле булып җитлегә ала, анда патриотик аң ышанычлы формалаша.
Ике тапкыр Советлар Союзы Герое, легендар шәхес, очучы Муса Гайса улы Гәрәев — минем авылдашым. Мин соңгы вакытта аны еш искә төшерәм. Ул 1922 елның 9 июлендә туган. 1929 елда аларның гаиләсе Таш-Чишмә авылына күченә. Бишкурай мәк­тә­бендә белем ала булачак Герой. 1937 елда Уфа тимер юл техникумына укырга керә. Техникумда уку белән беррәттән, Уфа аэроклубында шөгыльләнә (бу аэ­роклубта шөгыльләнгән 14 курсант “Советлар Союзы Герое” исеменә лаек була, шулар арасыннан Муса Гәрәев – ике тапкыр).
1940 елда Мусаны Энгельс хәрби авиация мәктә­бенә кабул итәләр. 1942 елның сентябрен­нән сугышчан очышларын башлый. 225 һәм 505нче штурмлау­чы авиация полклары сос­та­вында Сталинград, Донбасс, Кырым, Белоруссия шәһәрләре — Борисов, Витебск, Орша, Могилев, Минск, Гродноны, Польшаны, Германияне азат итүдә катнаша. Ленин, Кызыл Байрак (өч тапкыр), 3нче дәрә­җә Богдан Хмельницкий, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы (ике тапкыр), Хезмәт Кызыл Байрагы, Кызыл Йолдыз орденнары (өч тапкыр), ме­даль­ләр бе­лән бүләкләнә.
Дошманга каршы кө­рәштә күрсәт­кән батырлыгы өчен очучы-штурмовик Му­са Гәрәевка СССР Югары Сове­тының 1945 елның 23 февралендәге указы белән “Советлар Союзы Герое” исеме бирелә. 1945 елның 19 апре­лендә аңа икенче тапкыр Герой исеме бирү турында указ чыга. 1 Май бәйрәме көнне беренче һа­ва армиясе ко­мандую­щие, авиация генерал-полковнигы Тимофей Хрюкин Муса Гәрәевка берьюлы ике “Алтын Йолдыз” медален тапшыра. (Бөек Ватан сугышы тарихында бу — бердәнбер очрак).
Сугыштан соң легендар якташыбыз авиация полкы белән командалык итте. Ул самолет­ларның иң яңа төр­ләрен сынау-үзләште­рүдә катнаша. 1951 елда — М. В. Фрунзе исемен­дәге Хәр-би академияне, 1959 елда Генераль штабның хәрби академиясен тәмам­лый. Полковник Муса Гә­рәев 1965-77 елларда Уфада ДОСААФның республика комитеты рәисе булып эшләде. 2-4нче чакырылыш СССР Югары Советы, 7-9нчы чакырылыш Башкорт АССР Югары Советы депутаты итеп сайланды. Муса Гайса улы мемуарларда: “...мин вакыйгаларга бай, вакыты белән авыр да, әмма шул ук вакытта бәхет­ле дә тормыш кичердем. 30нчы елларда Ватаным­ның моңарчы күрел­мәгән күтәрелеш чорының шаһи­ты булдым һәм шуның бе­лән бәхетлемен. Авыр сугыш елларында халкым белән бергә булдым һәм Ватан алдындагы бурычымны үтәдем. Монысы да бә­хет иде. Сугыштан соң Туган ил күге сагында торырга, аны саклаучыларны тәрбия­ләргә туры килде — бу бәхет түгел­мени?!” дип язды. Әйе, ул үз Ва­та­нының чын патриоты, туган халкы­ның, туган җиренең сөек­ле улы иде.
Муса Гәрәев туган туф­рагыннан беркайчан да аерылмады. Райондашлары, авылдашлары, туган-тумачалары белән даими аралашып яшәде. Якташлары аны ихтирам итте. Муса Гайса улында “мин — Герой”, дип һавалану, борын чөерү кебек нәрсә­нең әсәре дә булмады, ул тыйнаклылык һәм намуслылык үрнәге иде. Муса Гәрәев — Илеш­нең, Иләкши­де­нең, Таш­чиш­­мәнең генә түгел, ә бөтен Башкортстанның горурлыгы!
Туган халкының Муса Гайса улына мәхәббәтенең асылы аның нинди генә югарылыкка күтәрелсә дә, нинди генә дәрә­җәләргә иреш­сә дә, үзен тудырган туган җиренә, туган халкына тугрылыгында, үз кешеләрен­нән, ата-баба гореф-гадәт­ләреннән аерылмавында. Муса Гайса улы башкарган изге эшләр игенчегә дә, академикка да, солдат һәм маршалга да, үсмер һәм аксакалга да бердәй аңлаеш­лы, бердәй якын иде.
Аның хакында бик дөрес язалар: гаиләдә төпле тәрбия алып, халкы­бызның гасырлар төпке­лен­нән кил­гән игенче һөнәренең яшәт­кеч әһә­миятенә төшенгән, аяусыз сугышны үткән ге­рой­ның тыныч тормыштагы тыйнак­лыгы, чын зыялы булып калуы, югары исеменә тап төшерердәй бернинди дә гамәл кылмавы аерым игътибарга лаек. Ул тормыштагы катлаулы хәлләр­дә дә, республика партия җитәкче­леге белән каршылыклы мөнә­сәбәткә керергә туры килсә дә, үзе булып кала белде.
Аңа авылдашлары, туган-тумачалары белән аралашу, аларның мәнфәгать­ләрен кайгырту дәрт-кодрәт бирә иде. Сабан туйларын калдырмады, Илеш халкы аны 1954 елда СССР Югары Советына депутатлыкка кандидат итеп күрсәт­кәч, ышанычны аклау өчен бө­тен көчен салачагына ышан­­дырды. Һәм сүзендә торды. Шул вакытта аның сайлаучылар белән очрашуларын туган ягыннан башлаганын яхшы хәтер­лим. Ул чорда техникасы да, юлы да чамалы иде. Муса Гә­рәев сайланачак округ, Илештән тыш, тагын берничә районны үз эченә ала иде. Иләкшидегә очрашуга кайткач, аны кышкы салкын көнне авылдашыбыз Габдулла Гәрәев, яхшы ат җигеп, кошёвкага утыртып, толып ябындырып, Борайга озата китте...
Муса Гәрәевның Уфада бюст-һәйкәлләре бар. Данлыклы яугирнең истәлеген мәңгеләш­терү максатында 1992 елда Илеш районы үзәге Югары Яр­кәйдә музей ачылды. Шул ук елда Герой үскән Ташчишмәдә дә йорт-музей барлыкка килде. Югары Яркәй­дәге музейның ике залында 4000нән артык экспонат исәпләнә. Алар Муса-батыр үскән еллардан алып, Бөек Ватан сугышы чорын да кертеп, бү­генге көнгәчә чорны күз алдына бастыра. Күпчелек экспонат — Муса Гәрәевның шәхси әйберләре. Биредә аның сугыш вакытында кигән очучылар костюмы да, парадка чыга торган кительләре дә, хәтта Уфадагы фатирыннан кайтарылган эш өстәле дә бар.
2012 елда Югары Яр­кәйдә Муса Гәрәев скверында “АН-2” очкычы урнаштырылды. Хәрби-патриотик тәрбия үзәге буларак, музейдан кеше өзелеп тормый. Уфа шәһәре, Илеш, Дүртөй­ле, Баймак, Бакалы, Туймазы, Шаран һәм башка районнар мәк­тәп­ләре укучылары биредә еш була. Музейда даими рәвештә төрле күргәзмәләр оештырыла. Ветераннар советы рәисе булып торганда Иләкшидедә Муса Гәрәевка истәлек ташы куйдыру нияте бар иде миндә. Шөкер, башлангычымны бүгенге район хакимияте башлыгы Илдар Мостафин күтәреп алды һәм, сүзендә торып, күркәм һәйкәл эшләтүдә миңа зур ярдәм күр­сәтте.
Хәзер килеп, легендар якта­шы­бызның 100 еллыгын билге­ләр алдыннан кайбер кичектергесез эшләрне башкарырга кирәк. Бишкурай авыл Советы активы­ның бу уңайдан бил­геләнгән эш планы да бар. Әй­тик, Иләк­шиде, Таш­чиш­мә, Бишкурай авылларында бер­ничә чакрымда юлларны тәр­типкә китерергә ки­рәк. Муса Гәрәев музее, Герой исемен йөртүче мәктәп, мәдәният йорты ремонт та­ләп итә. Социаль юнә­леш­тәге башка мәшәкатьләр дә бар. Әмма авыл биләмә­сенең акчасы чикле. Шуңа күрә илебез азатлыгы өчен кө­рәшкән ка­һарман, Башкортстан бөркете, Илеш­нең асыл улы Муса Гәрәевның юбилее уңаеннан Башкортстан Башлыгы Радий Хәби­ров указын тормышка ашыруга юнәлтелгән Хөкүмәт күрсәт­мәсендә билге­лән­гән күләмле чаралар һәм эш­ләр­не тиешенчә башкарып чыгу өчен республика казнасыннан да ярдәм булыр, дигән теләктә калам.
Ике тапкыр Советлар Союзы Герое Муса Гәрәев­ның 100 еллык юбилее — республикабыз тормышындагы истәлекле һәм халкыбызда патриотик рухны кө­чәйтә торган зур вакыйга ул. Аны тиешенчә оештыру, югары дәрә­җәдә үткәрү — барыбызның да җа­ваплы һәм изге бурычы.

Риза ХӘКИМОВ,
Бөек Ватан сугышы ветераны.
Илеш районы.