Үлемсез хезмәтләр язды

Башкорт әдәбияты гыйлемендә гаять якты эз калдырган бу шәхеснең хезмәт­ләре, китаплары кулыма берничәсе берьюлы һәм бик вакытлы килеп кергән иде. Кайсылары — китапханәдән, кайсылары — кибеттән... 1971 елның 16 декабрендә профессиональ журналистлык эшчәнлегемне башлап, икенче елның җәендә БДУның филология факультетына читтән торып укырга кереп, әдәби иҗат белән дә мавыккан чаклар. Башка китаплар белән бергә, Ким Әхмәтҗановның 1965 һәм 1967 елларда нәшер ителгән “Әдәбият гыйлеме сүзлеге”, “Шигърият иленә сәя­хәт” җыентыклары да кулдан төшми. Университетка керү белән үк аның 388 битле “Әдәбият теориясе” хезмәте төп уку әсбапларының берсенә әйләнде. Бу китап турында матбугатта күп мактау сүзләре язылды, аның авторына Салават Юлаев исемендәге премия бирелде.

Галим 1974 елда “Наҗар Нәҗми — шигырь остасы” дигән китабын бас­тырды. Ул елның җәендә республи­каның башлап язучы яшьләрен Уфага ике-өч көнлек семинарга җыйганнар иде (мин Авыргазыдан килдем). Галимне шунда беренче тапкыр күрдем — безнең алда чыгыш ясады, яңа китабына автограф яздырып алдым. 1976 елда китап кибетләре киштәсен Башкортстанның ул вакытта булган дүрт халык шагыйре — Мәҗит Гафури, Сәйфи Кудаш, Рәшит Нигъмәти, Мос­тай Кәримнең иҗат үрнәкләрен үз эченә алган, сувенир форматында бик матур итеп чыгарылган “Дүрт моң” ди­гән китап балкытты. Анда бу шагыйрь­ләрнең һәрберсе турында Ким Әхмәт­җановның тәфсилле мәкаләләре бар иде.
Университетның татар кафедрасындагы Үзбәк Гыймадиев, Суфиян По­варисов, Радик Сибәгатов, Камил Дәүләтшин, Әхәт Нигъмәтуллин кебек укытучыларым белән бергә, башкорт галиме Ким Әхмәтҗановның фәнни хезмәтләре дә миңа һәм сабакташларыма белем үрләренә күтәрелергә ярдәм итте.
Республика матбугат басмалары­ның шактый актив һәм тугры авторы да иде ул. Шул исәптән безнең гәзит­нең дә. Шулай итеп 1975 елдан мин аны редакциябездә еш күрә башладым. Аз сүзле, оялчанрак кеше булып исемдә калган. Публицистик мәкалә­ләре өчен ул “Кызыл таң”ның 1979 ел лауреаты булды. Ул елгы җиңүчеләр арасында тагын Наҗар Нәҗми, Гайнан Әмири, Габдулла Байбурин, Мансаф Гыйләҗев та бар иде. (Гәзитебез битләрен шундыйрак исемнәр балкытып торды, иҗади бәйгедә җиңүчеләр алар арасыннан сайлап алынды.
49нчы яше белән барганда бакыйлыкка күчкән мәшһүр затны республикабыз җәмәгатьчелеге 42нче ел инде сагынып искә ала. Менә аның тууына 90 ел тулу уңаеннан мәкалә язып утырам.
Ким Әбүзар улы Әхмәтҗанов 1932 елның 5 февралендә Әбҗәлил райо­нының Әлмөхәммәт авылында хезмәт­кәр гаиләсендә туган. Шунда ук җиде­еллык мәктәп тәмамлап, Темәс педагогия училищесына керә. 1951-55 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтында укыгач, шундагы башкорт филологиясе кафедрасына ассистент итеп эшкә калдырыла. Анда ике ел эшләгәч, СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы аспирантурасында укый һәм 1960 елда (28 яшендә) кандидатлык диссертациясе яклый. Арытаба 18 ел Тарих, тел һәм әдәбият институтында гыйльми хезмәткәр була, 1978 елда Башкорт дәүләт университетына өлкән укытучы булып эшкә күчә.
Ким Әхмәтҗанов институтның соңгы курсларыннан ук әдәби тәнкыйть һәм әдәбият гыйлеме өлкәсендә актив эшли башлый. Ул, башлыча, әдәбият теориясе һәм поэтика мәсьәләләрен өйрәнә. 1962 елда чыккан “Башкорт поэмасының композиция мәсьәләләре” дигән тәүге китабы ук (ул 258 биттән тора) башкорт поэмаларының теория-сенә багышлана.
Ким Әхмәтҗановның Башкортстан китап нәшриятында 1979 елда басыл­ган “Поэтик образлылык” дигән зур күләмле монографиясендә башкорт поэзиясендәге образлылыкның теоретик нигезләрен, бу мәсьәләне өйрә­нүнең яңа якларын ачарга омтылыш ясала. Хезмәт бай фактик материалга һәм теоретик әдәбиятка нигезләнеп язылган, филологларга һәм шигърият­нең үсеше белән кызыксынучыларга ул ничә дистә ел инде ярдәм итеп килә.
Кереш өлешендә автор болай дип яза: “Образлылык — әдәбият гыйле­менең мәңгелек һәм даими темасы. Мәңгелек, чөнки бу проблема бервакытта да искерми. Аның серләре ачылып бетә торганнардан түгел. Заман үзгәрә, заман белән бергә әдәбият үзгәрә, әдәбият белән бергә образлылык үзгәрә. Талантлы шагыйрьләр генә түгел, кайчак берәр шәп әсәр дә образлылыкка булган карашны яңартып җибәрә ала. Әдәби процесс, шулай булгач, образлылыкны өйрәнү өлкә­сендә яңадан-яңа бурычлар куя килә. Даими, чөнки художестволы анализ әсәрнең табигатен ачудан башка мөм­кин түгел; ә бу эшне, үз чиратында, образлылыкны тикшерүдән башка күз алдына да китереп булмый...
...Образлылык турында фикер каршылыкларын галимнәрнең субъектив карашлары белән генә аңлату — иң ансат юл, әлбәттә. Әдәбият гыйле­мен­дә, хәтта аерым тикшеренү­челәр­нең бер үк хезмәтендә каршылыклы фикерләр килеп чыга икән, бер кара­саң, моңа әллә ни аптырырга да ярамыйдыр. Чөнки эчтәлек белән форма арасында мөнәсәбәт үзе ифрат катлаулы һәм каршылыклы. Ә образлылык нәкъ әнә шул диалектик катлаулылык аркасында гына мөмкин”.
Ким Әхмәтҗановның “Галимов Сәләм. Тормышы һәм иҗаты” дигән хезмәте дә республиканың әдәбият гыйлемендә әһәмиятле күренешкә әйләнә. Үзенең вафатыннан соң “Матурлык. Батырлык. Шигърият” дигән китабы дөнья күрә (1982 ел), “Әдәбият теориясе” кабат басыла (1985 ел).
“Башкорт әдәбияты тарихы” хезмә­тенең 1993 һәм 1996 елларда чыккан 5нче һәм 6нчы томнарында зур теоретик-тәнкыйтьче Ким Әхмәтҗанов хезмәтләренә югары бәя бирелә. Анда шундый юллар бар:
“...Аның башкорт поэмалары ком­позициясенә багышланган тәүге эше үк республиканың фән даирәсендә игътибарны җәлеп иткән күренеш, шигърият жанрының теоретик проблемаларын тикшерүгә саллы өлеш булды.
Ул төзегән “Әдәбият гыйлеме сүз­леге” әдәбиятның һәм әдәби процес­сның үзенчәлекләрен тикшерүдә, бу өлкәдә теоретик төшенчәләр мәсьәлә­ләрен арытаба үстерүдә мөһим әһә­мияткә ия. Яшь галим мондый типтагы хезмәтләрдә очраганча, башкорт һәм дөнья әдәбиятларыннан әдәби процесс һәм әдәбият гыйлеменең гомум кабул ителгән терминнары һәм төшенчәләре белән генә чикләнмәгән, ягъни таптал­ган сукмактан китмәгән, ә башкорт әдәбияты үзенчәлекләрен ачыклап һәм нигезләп, гыйльми әйләнешкә яңа терминнар һәм төшенчәләр кертеп җи­бәреп, гаять зур тикшеренү эше баш­­карган. Мәсәлән, башка төрки телле халыклар шигъриятендә очрамаган, беренче тапкыр Мифтахетдин Акмулла кулланган шигырь строфаларының күптөрлелегенең берсенә “Акмулла шигыре” дигән атама биргән һәм аның үзенчәлеген башкортларның поэтик фикерләве закончалыгы белән аңлата, бу күренешнең тарихи тамырларын ачыклый.
Ким Әхмәтҗанов, үзенә генә хас киң эрудициясе, мәсьәләгә тирәнтен һәм нигезле карау осталыгы белән, поэтик сүз үсешенең төрле этапларын — борынгы заманнардагы билгеле һәм билгесез чәчәннәрдән башлап ХХ гасырның җитмешенче еллары ша­гыйрь­ләренә кадәр — күренешнең асылын тикшерә. Галим эзләнүләрендә төп принцип — гаять бай фактик материалны җиренә җиткереп һәм тирән уйланып анализлау, нәтиҗәләрнең активлыгы һәм төгәллеге, башкорт поэзиясе үсешенең төп закончалыкларын ачыклау. Галимнең игътибар үзәгендә — поэтик осталык мәсьәләләре, әсәр композициясе үзенчәлекләре, образлылык һәм тел мәдәнияте. Ким Әхмәт­җанов әсәрләрдәге җитешсезлекләрне, авторга каты бәрелмичә, итагатьле итеп күрсәтә, башкорт поэзиясе үсе­шенең теге яки бу чорына хас гомум кимчелекләр белән оста бәйли торган иде.
Бу шәхеснең югарыда телгә алынган барлык гыйльми, иҗади эшчән­леген бәяләгән сыйфатлар төп хезмәте — әдәбият теориясе буенча фундаменталь тикшеренүләренә дә хас. Шу­ны да билгеләргә кирәк, Ким Әхмәт­җановның “Әдәбият теориясе” барлыкка килүе — аның шәхсән эзләнү­ләре, фидакарь хезмәте генә түгел, шулай ук утызынчы-алтмышынчы елларның әдәбият белгечләре, тән­кыйть­челәре, язучыларның төрле юнәлешләрдәге күпсанлы хезмәтләре нәтиҗәсе дә. Бу эшләр төп ике юнә­лештә барган. Берсе — әдәби процесс белән бәйле тарихны яктырту, икенчесе — гомум теоретик категория­ләр­не аңлатырга һәм асылына төше­нергә тырышу. Ким Әбүзәр улы үз моногра­фиясендә тарихилык принцибы, әдәби осталык, әдәбият үсешенең гомум тенденцияләре нигезендә бу ике юнә­лешне берләштерә алган. Галим­нең төп хезмәтенең аеруча күзгә бәрелеп торган үзенчәлекләре — әдәбият теориясе нигезләрен системага салып аң­лату, фәһемле күзәтү­ләрнең нык күп булуы, яңа теоретик карашлар, әдәбият гыйлемендә терми­нологиянең камиллеге, катлаулы кү­ренешләрне һәм төшенчәләрне оста итеп аңлату...”
Ким Әхмәтҗановка Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе, Наҗар Нәҗми һәм Нариман Сабитов белән берлектә, 1972 елның мартында би­релә. Бу вакытта аңа 40 яшь тулган гына була. 1967 елда гамәлгә куелган премияне галимнәрдән беренче булып ул ала. Тагын 8 ел узгач кына ул исем­леккә янә бер галим — Гайса Хөсәенов өстәлә.
Яшьләрнең ихлас остазы, актив җәмәгатьче Ким Әхмәтҗановның “Әдә­бият теориясе” ничәмә дистә еллар инде студентлар һәм эш башлап кына торучы тикшеренүчеләр генә түгел, ә тәҗрибәле галимнәр, язучылар өчен дә төп әсбап булып тора. Ул баш­корт әдәбияты буенча урта мәк­тәпләр өчен программалар төзүдә, 5-8нче сыйныфлар өчен туган әдәбият дәреслекләрен язуда да катнашты. Бу шәхеснең фундаменталь хезмәтлә­ренең әһәмияте кимеми, тәнкыйть һәм әдәбият гыйлеме өлкәсендә яңадан-яңа буыннарның фәндәге ачыш-казанышларына күп очракта нигез булып тора.
1980 елның 9 ноябрендә кинәт вафат булган Ким Әбүзар улына 50 яшен тутырырга бер ел да өч ай калган иде...
1993 елда Әбҗәлил районы хакимияте Ким Әхмәтҗанов исемендәге премия булдырды, ул иң талантлы якташларга бирелеп килә.

Фәрит Фаткуллин.