Күренекле дин әһеле, мәгърифәтче, галим

Хәбибназар Мөхәммәткәфи улы Сатлыков, ягъни Хәбиб­назар әл-Үтәки 1862 елның 12 сентябрендә Уфа губер­насының Стәрлетамак өязенә караган (хәзерге Гафури районы) Үтәк авылында туып-үсә. Сатлыковлар гаиләсендә тәрбияләнгән биш ул һәм өч кыз арасында иң өлкән бала була. Укуга һәвәс зирәк малай башлангыч белемне имам һәм мөдәррис вазыйфаларын башкарган әтисенең мәдрә­сәсендә ала.
Хәбибназар арытаба хәзер­ге Авыргазы районына караган Балыклыкүл авылындагы ахун Хөснетдин Ждановның мәдрә­сәсендә белем эсти. 1873 елдан укуын Стәрле­тамакта дәвам итә. Мондагы мәдрәсә­дә аңа урыс теле һәм математикадан атаклы мәгъ­ри­фәтче Мөхәмәтсәлим Өмет­баевтан сабак алу насыйп була. Мәгърифәтче, тарихчы Шиһабетдин Мәрҗә­нинең мәдрәсәсендә белемен камил­ләштерү максатында Хәбиб­назар 1879 елда Казанга юллана. Алган белеме белән канәгатьләнеп калмый, оста­зының киңәшен тотып, ул ерак юлга чыгып китә – Бохара һәм Хива мәдрәсәләрендә гыйлем эсти.
Тиздән төпле белемле егет Казанга әйләнеп кайтып,
Ш. Мәрҗәни мәдрәсәсендә укытучы буларак шәкертләргә сабак бирә башлый. Уку йорты хуҗасы белән якыннан аралашып яшәү, аның кул астында эшләү булачак дин әһеленә зур йогынты ясый. Остазының тирән фәлсәфи уй-фикер­ләрен йотлыгып тыңлаган егетнең күңелендә, их, аңа охшарга иде, дигән уй туа. Күп тә үтми ул Мәрҗә­нинең ышанычлы ярдәмчесе, тугры дустына әйләнә. Хәбиб­назар тирән гыйлемле остазының йогынтысында фән белән дә җитди шөгыльләнә башлый.
1889 елда яраткан мөгал­лиме, рухи таянычы Шиһа­бетдин Мәрҗәни дөнья куйгач, күп укудан күзе начар күрә башлаган Хәбибназар әтисе чакыруы буенча туган авылына кайтып төпләнә. Бу вакытта инде ул дин белгече генә түгел, югары мәдәни мәгъ­рифәтче, галим-философ, язучы буларак та танылу алган була. Төпкелдә яшәүгә карамастан, озак еллар барча төрки дөньясында киң билгеле булган Ризаэддин Фәхреддин, Зәйнулла ишан Рәсүлев, Мөхәмәтсәлим Өметбаев, шәех Габдулла хәзрәт кебек күренекле дин әһелләре һәм зыялылар белән аралашып, хат алышып яши.
Хәбибназар Сатлыков гыйльми эзләнү һәм язучылык эше белән дә актив шөгыль­ләнә: “Мифтах әл-тәварих”, “Нәвадир тәрҗемәче” (мәдрә­сә шәкертләре өчен 216 хикәя һәм хикәят тупланган дәрес­лек), “Мәҗмугаи мөһиммә” (Үтәк һәм якын-тирә авыл­ларның, шулай ук Стәрлета­мак шәһәренең тарихы), “Эчкечелеккә каршы” кебек китаплар нәшер итә. Аның башкорт һәм казах тарихы турындагы кулъязма китабы да мәдрәсәдә уку әсбабы рәве­шендә кулланыла.
Мөдәрис һәм имам-хатыйб буларак, Хәбибназар мәдрәсә­дә, дин сабакларыннан тыш, дөньяви фәннәрне укытуга да игътибарны көчәйтә, башка тарафлардан гыйлемле мө­гал­лим­нәрне эшкә чакыра. Мәдрәсә җиде бинада урнашкан була. Китапханә һәм уку залы оештыру дини уку йор­тының абруен тагын да арттырып җибәрә. Монда укырга килергә теләүчеләр артканнан-арта бара, шәкертләр саны 300дән артып китә.
Авылдашларының көнкүре­шен дә хәстәрләп яши дин әһеле. Шәһәрдән алмагач, чия агачлары алып кайта, халыкка тарата, һәммәсен дә бәрәңге, яшелчә-җимеш үстерергә үгетли.
Хәбибназар әл-Үтәки гомере буе Көнчыгыш философиясе белән кызыксына, ислам тарихын җентекле өйрәнә, гарәп һәм фарсы әдәбиятын тәрҗемә итә, язмалары “Вакыт” гәзитендә һәм “Шура” журналында дөнья күрә. Аның турында академик Гайса Хөсәенов “Хәбибназар хәз­рәт – узган гасырдагы дин әһелләре һәм мөдәрисләр тормышы һәм эшчәнлегенең күп уртак якларын ачык чагылдырган иң күренекле шәхес”, дип юкка гына язмый.
Алты ел буе Хәбибназар абзыйсы кулында белем алган Әхмәтзәки Вәлиди шул ук “Хатирәләр”ендә менә нәрсә ди: “Мин Үтәк мәдрәсәсендә гарәп теле һәм әдәбиятын өйрәндем. Абзыем “Фикһе” исемле мөселман юриспруденциясен һәм “Каләм” исемле Коръән әйтеше гыйлемен өйрәтте. Мин математика белән дә мәшгуль булдым һәм абзыем Истанбулдан кайтарган китапларны укый идем. 18 яшемә кадәр Үтәктә күп нәрсәгә өйрәнә алдым”.
Соңыннан ул болай дип яза: “Минем абзыем Мәрҗә­нинең иң яхшы шәкертлә­ренең берсе була. Ул мине үз остазыннан үзләштергән алымнар һәм ысуллар белән тәрбияләде”. 1919 елда, Әхмәтзәкинең ярәшкән кызы Нәфисә белән никахлашу кичәсендә Хәбибназар шәкер­тенең уңышларына чиксез сөенеп: “Сине үстерүем өчен шатмын”, – ди.
Русия мөселманнары арасында зур абруй казанган Хәбибназар хәзрәт Сатлыков­ның Башкортстан Диния нәзарәтенең мөхтәсибе булып эшләп алуы да күп нәрсә турында сөйли. Ләкин саулыгы какшап китү сәбәпле, рухани туган авылына кайтып китәргә мәҗбүр була.
Берничә ел үтүгә илне ачлык һәм ваба авыруы ялмап ала: ачлык, каты чирдән бик күп гомерләр кыела. Яман шеш белән интегүче Хәбиб­назар әл-Үтәки 1921 елның 25 июнендә нибары 59 яшендә якты дөнья белән хушлаша. Бу вакытта еракта йөргән Әхмәтзәки Вәлидов атасыннан шундыйрак эчтәлекле хат ала: “Мәрхүм абзыең Юрматы илендә әүлиядәй кадер-хөрмәттә яшәде, шуңадыр да аның җеназасына кешеләр диңгездәй агылды – соңгы елларда, бигрәк тә Совет чорында, мондый хәлнең булганы юк иде әле...”
Күренекле мәгърифәтче, атаклы дин әһеле, философ, Көнчыгыш әдәбиятын яхшы белгән әдип, тарихчы һәм тәрҗемәче Хәбибназар әл-Үтәки чагыштырмача кыска гомер кичерсә дә, аның башкарган эшләре соклангыч, гыйльми хезмәтләре һәм китапларының кыйммәте бү­ген дә югары бәһалана.
Кызганычка каршы, Совет власте хөкем сөргән 70 ел буе бик күп руханилар һәм инсаннар белән беррәттән, Хәбиб­назар Сатлыков исемен дә телгә алу кискен тыела. Аның гаиләсе, туганнары һәм онык-туруннарына золым чорында гына түгел, үткән гасыр­ның 90нчы елларына кадәр җәбер-михнәт кичереп яшәргә туры килә.
Хәбибназар әл-Үтәкинең өч баласы була. Олы кызы Рабига 14 яшендә генә чирләп дөнья куя. Әхмәт улы Ырынбур педтехникумында белем ала, арытаба Чиләбе өлкә­сенең Конашак районындагы мәктәптә укыта. Каһәрле 1937 елда аны “халык дошманы” дип кулга алалар һәм 1941 елда атып үтерәләр. Әсгать исемле улы исә, “кулак” мөһере сугылып,1929 елда ук хәзерге Белорет районы би­ләмәсенә озатыла. 60нчы елларда аклангач кына, Сатлыковлар гаиләсе туган ягына әйләнеп кайту бәхетенә ире­шә.
– Мин нахакка рәнҗетелгән әтиемнең гаиләсендә сөрген­дә, сугыш барган вакытта туганмын. Әйтәсе дә түгел, күп газап чикте безнең нәсел, аеруча укырга кергәндә, эшкә урнашканда авыр булды, – дип әрнеп сөйләде безгә Гафури районының эчке эшләр бүлегендә озак еллар җа­ваплы вазыйфа башкарган Наил Әсгать улы Сатлыков.
Кадерле абзыйсы башкарган зур эшләрнең һәм гыйльми хезмәтләренең әһәмиятен яхшы аңлаган Әхмәтзәки Вәлиди “Хатирәләр”ендә: “...бәлки, аның тормыш юлын һәм иҗади мирасын өйрәнүче булыр”, – дигән сүзләрне дә терки. Бу җәһәттән аның уй-теләген академик Гайса Хө­сәенов гамәлгә ашырды: Хәбибназар әл-Үтәкинең фән­ни һәм әдәби иҗатының бер өлешен тикшереп, гаять зур эш башкарды. Бүгенге гыйльми хезмәткәрләр, дин бел­гечләре һәм аспирантлар арасында аның бай мирасын тикшеренүгә тотынучылар булса, фәнебез, һичшиксез, тагын да яңа табышлар белән баер иде.

Ниязбай СӘЛИМОВ,
Башкортстан Республикасының Милли архивы директоры урынбасары, филология фәннәре кандидаты.