Гомер юлы басу-кырлар аша үтте

Менә берничә ай Әнис Әх­мәт­нәгыйм улы хаклы ялда. Шу­лай да ул, күнегелгәнчә, авыл әтәчләре белән уяна. Ихатасына чыга, бераз йөреп ала, кире керә, тик аны йокы алмый инде. Аның биологик сә-гате шулай уята, гадәт буенча, кырык елдан артык күнегел­гәнчә.
Рәис вазыйфасына кадәр ул алты ел колхозның баш агрономы булып эшли. Кемдә әле – атаклы Баевта! Ул вакытларда башкача иде. Чәчү яисә урып-җыю чорында агроном, гадәттә, тәүлегенә 2-3 сәгать йоклый. Башкача була да алмый. Төнге сәгать икесез кайтып керә алмыйсың, иртәнге биштән син инде басуда. Тракторчылар ике сменада эшләде, ә агроном берүзе, аның сменасы юк. Йоклаганда да колхоз эшләре өчен борчыласың, уянгач, ярый әле бу төш кенә, дип шатланасың... 1981 елның көзендә, урып-җыю-ның иң кызу чорында, рәисләр корпусының легендасы, алты орден кавалеры, БАССРның атказанган агрономы Әдип Солтан улы Баев йөрәк өянәгеннән кинәт вафат була. Бу хәл болай була: сентябрь азагында, ашлыкны исәпләгән вакытта, партия артта калганнарга ярдәм йөзеннән, әлеге хуҗалыктан өстәмә ашлык таләп итә. Ә ул хуҗалыкның үзендә дә мал азыгы өчен һәм колхозчыларга таратып бирерлек кенә калган була. Рәиснең йөрәге түзми. Табиблар да ярдәм итә алмый. Шулай итеп, 28 сентябрьдән “Коммунар” колхозының рәис йөге Гариповка күчә.
Әнис Әхмәтнәгыйм улына ул вакытта 28 яшь була...
Рәис булып эшләгән дәвере-нең беренче елы гомерлеккә аның исендә кала. Әнис өчен бу вакыт – иң кырыс чорларның берсе. Беренчедән, җиңел булмаган шартларда кышкы чорда малчылыкның продуктлылыгын һәм үсемлекчелекне дә районда алдынгылар рәтеннән төшер-мәскә кирәк. Баш агроном булып эшләве аңа күпкә җиңелрәк була, чөнки ул – басулар хуҗа-сы. Ә колхоз рәисе вазыйфасында – син бар хуҗалыкның хуҗасы.
Колхоз рәисе вазыйфасын тарту Гариповлар гаиләсендә күптән таныш эш була. Әниснең әтисе Әхмәтнәгыйм 1950нче елларда Чакмагыш районында рәис булып эшли. Колхоз эше буенча атналар буена өенә кайта алмаган чагы күп була әти­сенең. Балаларны тәрбияләү, барлык йорт эшләре әнисенең иңенә төшә. Әнис өч бала арасында төпчеге була. Абыйсы белән апасы мәктәп тәмам­лап шәһәргә чыгып киткәч, әни-сенең ярдәмчесе булып Әнис кала. Колхоз басуында әнисе белән икәүләп чөгендерен дә утыйлар, башка эшләрдән дә читләшмиләр. Өстәвенә, рәис улы буларак, башкаларга үрнәк булып яхшы укырга да өлгерә.
1970 елда Чакмагыш районы Имәнлекул авылы урта мәктә-бен тәмамлый. Спортны ярат­кан Әнис күңелендә данлыклы якташы, авылдашы Башкортстаннан бердәнбер ике тапкыр Советлар Союзы Герое Муса Гәрәев кебек очучы булу хыялын йөртсә дә, авыл хуҗалыгы институтына укырга керә, яшь егетне колхозның алтынсыман башаклы басу-кырлары җилкен­дерә. Бу дәвердә Илеш районы бөртеклеләр уңышын елдан-ел күтәрә. “Коммунар” колхозына хуҗалык игенчеләренең алдынгы тәҗрибәсен өйрәнергә башка төбәкләрдән киләләр. Мәктәп-нең һөнәри юнәлеше дә авыл хуҗа­лыгы була. Өстәвенә, бу тер­риториядә нефть тармагы да үсеш ала башлый. Барлык басуларда диярлек НГДУ “Чакмагышнефть” качалкалары утыра. Нефть­челәрнең тормыш-көнкүрешләре дә колхозчыларныкына караганда күпкә яхшырак. Аларга Семилетка посёлогында барлык уңайлыклары булган фатирлар да бирелә. Шул елларда авиация, нефть институтлары мәктәп тәмам­лаучыларны күпләп җәлеп итә. Шулай булуга карамастан, Әнис авыл хуҗалыгы инсти­тутының агрономия факультетын сайлый.
Ул елларда студентлар кор­пусының күпчелеген өлкәнрәк яшьтәгеләр тәшкил итә. Егет­ләр­нең күбесе армия сафларында хезмәт итеп кайткан, техникум тәмамлаган, я булмаса саллы гына эш стажына ия. Әнис кебек мәктәп эскәмия­сеннән килгәннәр бик аз була. Ләкин ул өлкән студентлар белән уртак телне тиз таба. Спорт белән шөгыль­ләнә, фән белән дә кызыксына.
Ул вакытта институтның ректоры атаклы Назыйф Бәхтизин була, ул җитәкләгән уҗым арышы лабораториясе уңышлы эшли. Әнис икенче курста укыганда үсемлекчелек кафедра­сының фәнни түгәрәгенә йөри башлый, арыш уҗымын җен­текле өйрәнә. Бу лабора­тория­дә бик кызыклы һәм таләпчан укытучы Валентин Печаткин белән берлектә эшлиләр. Уку елларында арыш уҗымын эш-кәр­түне камилләштерү техноло­гиясенә кагылышлы бик күп яңа, файдалы белем алына.
Диплом эшен бик яхшыга яклагач, Әнис Гариповка аспирантурага укырга керергә тәкъ-дим ясыйлар. Тик яшь белгеч туган колхозына эшкә кайтып китә. Бу 1975 ел була.
Еллар үткәч, ул кандидатлык диссертациясен уңышлы яклый, бер фәнни монографиягә һәм кырыклап басмага автордаш була. Хезмәт юлында яшь белгеч фән казанышларын файдаланырга тырыша, басуларда тәҗрибәләр үткәрә.
Рәис вазыйфасын башкара башлагач та аңа үз җаена гына эшләргә туры килми. Киресенчә, Социалистик Хезмәт Геройлары Тимерхан Нәҗмиев белән Фәйзулла Яхин, авыл хуҗалыгы новаторлары Габдрахман Сираев, Әсхәт Рахмановтан торган алдынгылар рәтенә басып, алар белән тиң торып эшләргә тырыша.
1986 елда инде, биш еллык рәис стажы булган Гарипов җитәкләгән “Коммунар” колхозы районда бөртеклеләр җитеш­терү буенча рекорд куя. Шул ук елда Әнис Гарипов “Хез-мәттәге уңышлары өчен” медале белән бүләкләнә.
Ул елларда рәискә үз вазыйфасына кагылмаган мәсьә­лә­ләрне дә хәл итәргә туры килә. Аларны ул район Советы депутаты буларак та, хуҗалык рәисе буларак та хәл итә. Ул социаль объектлар төзү белән дә шөгы­льләнә. Колхозның барлык бригадаларында да заманча ашлык тазартучы комплекслар, ашлык складлары, автотрактор паркы өчен яңа мастерскойлар, гаражлар, юллар төзелә. Колхоз мәк­тәп, балалар бакчасы, мәдәният йортлары, медпунктлар төзүдән дә читтә калмый.
Әйтергә кирәк, Әнис Әхмәт­нәгыйм улы авылга газ үткәрү пионеры да. Аның тырышлыгы, үҗәтлеге нәтиҗәсендә колхозга кергән авылларның барысына да районда беренчеләрдән булып зәңгәр ягулык торбалары сузыла.
Муса Гәрәев кебек кыю очучы була алмаса да, аның үзе белән бик күп тапкырлар сөй-ләшеп утырырга насыйп була аңа. Муса Гайса улы гади, кешелекле, кол­хозчыларның тормышын аңлау­чы кеше була. Туган авылына кайткан саен иң башта авылдашы, колхоз рәисе янына ашыга ул. Әнис Әхмәт­нәгыйм улы булышлыгы белән Геройның Таш-чишмә авылындагы йорт-музее терге­зелә, батыр очучының юбилеена багышланган сабантуйлар югары дәрәҗәдә үткәрелә.
Сабантуйлар, дигәннән, шу-ны да әйтеп үтәргә кирәк: ул ‒ Әнис Гариповның чабыш атларына булган мәхәббәте. Шуңа күрә хуҗалыкның район сабантуйларында ат чабышы ярышларыннан бүләксез кайтып киткә­не булмады.
Туксанынчы елларда дөнья-лар үзгәреп китә. Бу авыр вакытларда колхоз рәисе хуҗа­лыкны таркатырга юл куймый. Колхозчылар да аны үз ышанычыннан ташламый, авырлыкларны бергә кичерәләр. Гому­мән, Әнис Әхмәтнәгыйм улы үзенең колхоз рәисе вазыйфасын башкарган дәверне өч чорга бүлеп карый. Беренчесе ‒– ‒ 80нче елларда авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерүне арттыру һәм авыл эшчәннәренең социаль-икътисади тормыш шартларын яхшырту. Икенчесе ‒– 90нчы елларда авыл хуҗа­лыгында дәүләтнең планлаштырып җитеште­рүеннән баш тартып, базар принципларына яраклашып күчерү. Өченчесе ‒–‒ 2000 елларда яңа техно­ло­гияләрне үзләштерү һәм үзал­лылык шартларында авыл ху-җалыгы җитештерүчеләрнең дөнья үрнәгендәге базар икътисадына күчү, яраклашу.
Әнис Әхмәтнәгыйм улы һәр­вакыт хуҗалык эшчәннәренә, белгечләргә, фәнгә һәм алдынгы тәҗрибәгә таянып эшли. Максаты‒ хуҗалыкны саклап калу, авылдашларының социаль-икътисади тормыш дәрә­җәсен күтәрү. Һәм ул моңа ирешә дә!
Тормышындагы уңышла­рында төп терәген Әнис Әхмәт­нәгыйм улы гаиләсендә күрә. Хәләле Фәнзия белән алар ике ул үстерәләр. Ирек белән Денис икесе дә нефтьче һөнәрен сайлаган. Бүген өлкән Гариповлар ‒ бәхетле картәти белән кар­тә-ни. Алар ике оныкларын тәр­бияләшергә ярдәм итә.
Әнис Әхмәтнәгыйм улын хаклы ялга озатканда колхозчылар җыелышында аның үзе, фидакарь хезмәте турында бик күп мактау сүзләре яңгырады, кыйм­мәтле бүләкләр тапшырылды. Тантанада катнашучы-ларның һәммә­се дә яраткан җитәк­челәренең бу сүзләргә чын-чыннан лаек икәнлеген аңлый иде. Шуңа да чын мәгъ­нәсендә Җир улы булган шәхес бәхетле гомер кичергәнлегенә шикләнми, шуңа да ул башын горур тота.

Рәзит Нурлыгаянов,
авыл хуҗалыгы фәннәре докторы.