-6 °С
Болытлы
Хезмәттәшләр арасында шундый кешеләр була, аларны күрсәң күңел яктыра, бер җылы сүз, кечкенә генә булса да шатлык белән уртаклашасы килә. Ә юлыңда Фәнүр Мөгамбәр улы очраса, йөзгә елмаю куна, аннан ниндидер бер мәзәк көтеп, эчтән генә көлә дә башлыйсың. Читтән караганда, җил-җил генә атлап йөреп, тирә-юньгә көлке тараткан бу “кара мыек” гел шаяртудан гына тора кебек. Әмма аның асылы күпкә җитдирәк, күпкә тирәнрәк.
1989 елдан республиканың Журналистлар берлеге әгъзасы, Башкортстанның атказанган матбугат һәм киңкүләм мәгълүмат хезмәткәре, Башкортстан Хөкүмәтенең Шаһит Ходайбирдин исемендәге премиясе лауреаты Фәнүр Гыйльманов кырык елга якын “Кызыл таң” гәзитенең үз хәбәрчесе булып эшләде.
1989 елдан республиканың Журналистлар берлеге әгъзасы, Башкортстанның атказанган матбугат һәм киңкүләм мәгълүмат хезмәткәре, Башкортстан Хөкүмәтенең Шаһит Ходайбирдин исемендәге премиясе лауреаты Фәнүр Гыйльманов кырык елга якын “Кызыл таң” гәзитенең үз хәбәрчесе булып эшләде.
– Үз хәбәрчеләр арасында иң күп еллар эшләгән кеше ул Фәнүр Гыйльманов, – ди бу хакта гәзитнең баш мөхәррире Фаил Фәтхетдинов. – Аның иң күркәм сыйфаты – кешеләр белән уртак тел таба белү. Озак еллар Благовар, Чишмә, Бүздәк, Әлшәй районнары халкы мәнфәгатьләре белән яшәде, аларның тормышын гәзит битләрендә яктыртты. Бу төбәктә аны үз иттеләр, хаклы ялга чыкканда ике районда сессия утырышына махсус чакырып, Мактау грамоталары, бүләкләр белән озаттылар.
Иң кызыгы, Фәнүр Гыйльманов Языковода яшәп, Караиделдә үз хәбәрче булып эшләргә дә өлгерде. Әле дә ул төбәккә барсаң, аның район халкы турындагы мәкаләләрен мактап телгә алалар. Уртак телне ерактан торып та тапкан безнең “собкор”!
Иң кызыгы, Фәнүр Гыйльманов Языковода яшәп, Караиделдә үз хәбәрче булып эшләргә дә өлгерде. Әле дә ул төбәккә барсаң, аның район халкы турындагы мәкаләләрен мактап телгә алалар. Уртак телне ерактан торып та тапкан безнең “собкор”!
Аның егетлек сыйфатлары да күркәм. Шулай, ул чын дус була белгән кеше, кайсы дуслар шәүлә кебек – якты көндә генә күренә, ә караңгысында югала. Фәнүр Гыйльманов андыйлардан түгел.
“Кызыл таң” гәзитенең баш мөхәррир урынбасары Фәнис Гәрәев аның шушы һәм башка күркәм сыйфатларын барлап, аның турында “эчкерсез, булдыклы, зыялы, моңлы шәхес”, дип, түбәндәге фикерләре белән уртаклашты:
– Берәрсенең туган көне яисә юбилее уңаеннан сурәтләмә язганда яисә мәҗлесенә чакырулы булып, чиратың җиткәч, тост-тәбрик әйткәндә барысы да дип әйтерлек котлавын, гадәттә, мин бәйрәм хуҗасын инде фәлән ел беләм, дип башлый. Ә мин менә Фәнүр Мөгамбәр улы белән ничә ел таныш булуымны да белмим. Әллә кайчаннан, хәтта борынгы заманнардан кебек, чөнки мин аны би-ик күптән белгән сыман...
Моның сәбәбе нидә соң? Ә ул бик гади – аның эчкерсез булуында. Без сөйләшкәндә дә, язганда да “эчкерсез” дигән сүзне автоматик рәвештә кулланабыз, аның мәгънәсенә төшенсәк тә, ничек ясалуын уйлап та бетермибез. Ә ул эчендә кер юк дигәнне аңлата, әнә шундый ике кеше очрашса, алар бер-берсен сүзсез дә аңлый, серләре дә сыя...
Икенчедән, ул – моңлы кеше, хисләре нечкәреп киткән вакытларда кичерешләрен гармун телләре аша да әйтеп бирә ала торган шәхес. Гомумән, гармун-баянда уйный белүчеләрнең барысы да ачык, якты күңеллеләр. Һәрхәлдә, мин үзем шулайдыр дип уйлап йөри идем. Яши-яши гармунчылар арасында да сәер бәндәләр булуына инанасың икән, бар икән андыйлар да. Тик болар Фәнүр Мөгамбәр улына кагылмый, ул нәкъ менә чисталар кавеменнән...
Өченчедән, без, хезмәттәшләре, барыбыз да аның гомере буена авыл баласы булып калуын беләбез. Сөекле җәмәгате белән алар һәрвакыт ишле мал-туар, күпләп кош-корт асрап яшәде. Башкалар авылларда яшәп тә кибет сөте эчкәндә, ул район үзәгендә дә сыерын бетермәде, алай гына да түгел, хәтта йөздән артык үгез симертте! Булдыклының кулыннан билгеле, дигәндәй, төп эше белән бер үк вакытта фермерлыкка да тотынса, бөтен “Кызыл таң” коллективын ит-сөт белән тәэмин итәр иде, билләһи!..
Дүртенчедән, мөхтәрәм каләмдәшебезнең зыялы гына түгел, милләтпәрвәр зат булуын да билгеләп үтмичә булмый. Аның китаплары белән таныш кешеләр авторның тирән гыйлемле тарихчы да булуын яхшы тоемлый. Ә бу осталыкка ул, әлбәттә, гади журналист буларак кына түгел, ә журналист-аналитик, журналист-тарихчы, журналист-тикшеренүче буларак тәҗрибә туплап килде.
Югарыда әйтелгәннәрдән чыгып, нәрсә дияргә? Фәнүр әфәнде! Юбилеең уңаеннан сиңа бик күпләр бик күп мактау сүзләре әйтер, әле язып үтелгәннәр дә, әлбәттә, искә алыныр. Мин ул теләкләргә хәзер үк, алдан ук кушылып куям. Бәйрәм мәшәкатьләрең бераз басылгач, үзебез генә бераз йотыштырып, артыннан быелгы сугым итеннән пешерелгән калҗаны кабып куеп, хисләнеп гармун тартып, милләт һәм авылларыбыз язмышы өчен борчылып язылган чираттагы китабың турында гәп корып, эчкерсез бер сөйләшеп утырырга язсын. Ихлас котлау сүзләремне шунда әйтермен.
– Берәрсенең туган көне яисә юбилее уңаеннан сурәтләмә язганда яисә мәҗлесенә чакырулы булып, чиратың җиткәч, тост-тәбрик әйткәндә барысы да дип әйтерлек котлавын, гадәттә, мин бәйрәм хуҗасын инде фәлән ел беләм, дип башлый. Ә мин менә Фәнүр Мөгамбәр улы белән ничә ел таныш булуымны да белмим. Әллә кайчаннан, хәтта борынгы заманнардан кебек, чөнки мин аны би-ик күптән белгән сыман...
Моның сәбәбе нидә соң? Ә ул бик гади – аның эчкерсез булуында. Без сөйләшкәндә дә, язганда да “эчкерсез” дигән сүзне автоматик рәвештә кулланабыз, аның мәгънәсенә төшенсәк тә, ничек ясалуын уйлап та бетермибез. Ә ул эчендә кер юк дигәнне аңлата, әнә шундый ике кеше очрашса, алар бер-берсен сүзсез дә аңлый, серләре дә сыя...
Икенчедән, ул – моңлы кеше, хисләре нечкәреп киткән вакытларда кичерешләрен гармун телләре аша да әйтеп бирә ала торган шәхес. Гомумән, гармун-баянда уйный белүчеләрнең барысы да ачык, якты күңеллеләр. Һәрхәлдә, мин үзем шулайдыр дип уйлап йөри идем. Яши-яши гармунчылар арасында да сәер бәндәләр булуына инанасың икән, бар икән андыйлар да. Тик болар Фәнүр Мөгамбәр улына кагылмый, ул нәкъ менә чисталар кавеменнән...
Өченчедән, без, хезмәттәшләре, барыбыз да аның гомере буена авыл баласы булып калуын беләбез. Сөекле җәмәгате белән алар һәрвакыт ишле мал-туар, күпләп кош-корт асрап яшәде. Башкалар авылларда яшәп тә кибет сөте эчкәндә, ул район үзәгендә дә сыерын бетермәде, алай гына да түгел, хәтта йөздән артык үгез симертте! Булдыклының кулыннан билгеле, дигәндәй, төп эше белән бер үк вакытта фермерлыкка да тотынса, бөтен “Кызыл таң” коллективын ит-сөт белән тәэмин итәр иде, билләһи!..
Дүртенчедән, мөхтәрәм каләмдәшебезнең зыялы гына түгел, милләтпәрвәр зат булуын да билгеләп үтмичә булмый. Аның китаплары белән таныш кешеләр авторның тирән гыйлемле тарихчы да булуын яхшы тоемлый. Ә бу осталыкка ул, әлбәттә, гади журналист буларак кына түгел, ә журналист-аналитик, журналист-тарихчы, журналист-тикшеренүче буларак тәҗрибә туплап килде.
Югарыда әйтелгәннәрдән чыгып, нәрсә дияргә? Фәнүр әфәнде! Юбилеең уңаеннан сиңа бик күпләр бик күп мактау сүзләре әйтер, әле язып үтелгәннәр дә, әлбәттә, искә алыныр. Мин ул теләкләргә хәзер үк, алдан ук кушылып куям. Бәйрәм мәшәкатьләрең бераз басылгач, үзебез генә бераз йотыштырып, артыннан быелгы сугым итеннән пешерелгән калҗаны кабып куеп, хисләнеп гармун тартып, милләт һәм авылларыбыз язмышы өчен борчылып язылган чираттагы китабың турында гәп корып, эчкерсез бер сөйләшеп утырырга язсын. Ихлас котлау сүзләремне шунда әйтермен.
Асылы тирән дигән идек юбилярыбыз турында. Чыннан да, ул тирән тамырлы, борынгы нәсел дәвамчысы.
– Благовар районының Иске Абзан авылының беренче мәчет имамнары арасында Гыйльмановлар нәселен башлап җибәрүче Гыйльман Зәйнулла улы Баязитов та булган, – ди бу хакта хезмәттәшебез Фәнүз Хәбибуллин. – Гыйльман Баязитов XIX гасыр азагы мәгърифәтчеләреннән саналса, аның нәсел дәвамчысы Фәнүр Гыйльманов XXI гасыр башында яшәүче милләттәшләренә гыйлем нуры тарата.
Татарның зыялы шәхесләре элек-электән үз тарихы белән кызыксынган. Эзләнүчән журналист буларак, Фәнүр Мөгамбәр улы туган төбәге авылларының тарихын өйрәнүгә зур игътибар бирә. Ул республика төбәк тарихы белән шөгыльләнүчеләр арасында ихтирамга лаек шәхес. Аны һич икеләнүсез төбәк тарихы елъязмачысы, дип атарга мөмкин. Һөнәри эшчәнлеге белән генә чикләнмичә, туган төбәкнең тарихын өйрәнеп, түбәндәге китапларны бастырып чыгарды: “Притяжение Буздякской земли” (2003), “Туган ягым асылташлары” (2004), “Благоварская земля: годы и люди” (2005), “Добрый след Айрата Камаева” (2006), “Без Бигелде яклары” (2007), “Воины благоварцы остаются в строю” (2010), “Дөнья бу…” (2011), “Яңа Бишенде: тарихы, кешеләре, вакыйгалар” (2013), “Гафур – еллар аша” (2014), “Благовар районы: үсеш потенциалы” (2015), “Новые Бишинды: архивы свидетельствуют” (2019 ). Благовар районының Иске Абзан һәм аннан бүленеп чыккан Яңа Абзан авылларының тарихына багышланган “Морзалар һәм йомышлы татарлар варислары” дип аталган китабы 2025 елда Казанда “Пропаганда” нәшриятында дөнья күрде. Әлеге вакытта республикада киң билгеле бер шәхес турында китап язу белән шөгыльләнә. Туган ягының тарихына багышланган бай эчтәлекле дистәдән артык китабы белән каләмдәшебез Фәнүр Гыйльманов үзе дә тарих битләрендә тирән эз калдырыр дип ышанам.
Мин үзем дә төбәк тарихы буенча алты китап авторы буларак, шуны әйтәсем килә: авыл китабын язу – бик җаваплы һәм катлаулы эш. Ул ныклы ихтыяр көче, зур сабырлык таләп итә. Авыл тарихын язарга ниятләгән кешегә, иң элек, тирәнтен мәгълүмат тупларга, өлкән буын вәкилләренең истәлекләрен язып алырга, район музее һәм архивына мөрәҗәгать итәргә, республика архивларындагы чыганакларны өйрәнергә, шулай ук республика һәм район гәзитләренең төпләмәләрен җентекләп карап чыгарга, тарихка кагылышлы моңарчы дөнья күргән китапларны укып өйрәнергә кирәк. Болардан тыш, басманы дөньяга чыгару өчен иганәче һәм нәшрият табу һәм башка мәсьәләләрне хәл итәргә туры киләчәк. Авыл тарихын язу – энә белән кое казуга тиң. Танышларым арасында абруйлы тарихчылар, күренекле галимнәр, тәҗрибәле журналистлар шактый, шулай да эш барышында нинди дә булса кыенлык килеп чыкканда, иң беренче чиратта Фәнүр Мөгамбәр улына шалтыратам. Ул һәрвакыт ашыкмый гына, җентекләп уйланылган, төпле киңәшләрен бирә.
Татарның зыялы шәхесләре элек-электән үз тарихы белән кызыксынган. Эзләнүчән журналист буларак, Фәнүр Мөгамбәр улы туган төбәге авылларының тарихын өйрәнүгә зур игътибар бирә. Ул республика төбәк тарихы белән шөгыльләнүчеләр арасында ихтирамга лаек шәхес. Аны һич икеләнүсез төбәк тарихы елъязмачысы, дип атарга мөмкин. Һөнәри эшчәнлеге белән генә чикләнмичә, туган төбәкнең тарихын өйрәнеп, түбәндәге китапларны бастырып чыгарды: “Притяжение Буздякской земли” (2003), “Туган ягым асылташлары” (2004), “Благоварская земля: годы и люди” (2005), “Добрый след Айрата Камаева” (2006), “Без Бигелде яклары” (2007), “Воины благоварцы остаются в строю” (2010), “Дөнья бу…” (2011), “Яңа Бишенде: тарихы, кешеләре, вакыйгалар” (2013), “Гафур – еллар аша” (2014), “Благовар районы: үсеш потенциалы” (2015), “Новые Бишинды: архивы свидетельствуют” (2019 ). Благовар районының Иске Абзан һәм аннан бүленеп чыккан Яңа Абзан авылларының тарихына багышланган “Морзалар һәм йомышлы татарлар варислары” дип аталган китабы 2025 елда Казанда “Пропаганда” нәшриятында дөнья күрде. Әлеге вакытта республикада киң билгеле бер шәхес турында китап язу белән шөгыльләнә. Туган ягының тарихына багышланган бай эчтәлекле дистәдән артык китабы белән каләмдәшебез Фәнүр Гыйльманов үзе дә тарих битләрендә тирән эз калдырыр дип ышанам.
Мин үзем дә төбәк тарихы буенча алты китап авторы буларак, шуны әйтәсем килә: авыл китабын язу – бик җаваплы һәм катлаулы эш. Ул ныклы ихтыяр көче, зур сабырлык таләп итә. Авыл тарихын язарга ниятләгән кешегә, иң элек, тирәнтен мәгълүмат тупларга, өлкән буын вәкилләренең истәлекләрен язып алырга, район музее һәм архивына мөрәҗәгать итәргә, республика архивларындагы чыганакларны өйрәнергә, шулай ук республика һәм район гәзитләренең төпләмәләрен җентекләп карап чыгарга, тарихка кагылышлы моңарчы дөнья күргән китапларны укып өйрәнергә кирәк. Болардан тыш, басманы дөньяга чыгару өчен иганәче һәм нәшрият табу һәм башка мәсьәләләрне хәл итәргә туры киләчәк. Авыл тарихын язу – энә белән кое казуга тиң. Танышларым арасында абруйлы тарихчылар, күренекле галимнәр, тәҗрибәле журналистлар шактый, шулай да эш барышында нинди дә булса кыенлык килеп чыкканда, иң беренче чиратта Фәнүр Мөгамбәр улына шалтыратам. Ул һәрвакыт ашыкмый гына, җентекләп уйланылган, төпле киңәшләрен бирә.
Юбилярыбызның тарих белән кызыксынуы аның үз нәселе, гаиләсе тамырларын барлаудан башлана. Фронтовик әтисе Мөгамбәр Хәниф улы – озак еллар ветеринария фельдшеры, әнисе Мөкәрәмә Хәбибрахман кызы башлангыч сыйныфлар укытучысы булып эшли. Благовар районының Яңа Абзан авылында яшәүче иң хөрмәтле гаиләләрнең берсендә биш бала туа – Мөнир, Фәиз, Мигать, Дилә, Фәнүр икенчесе була. Хезмәт юлын туган авылында, колхозда башлап җибәрә ул. Армиягә кадәр үк үзен авылдашларына уңай яктан күрсәтергә өлгерә һәм күңеленә шушы туфракка әйтеп бетерә алмаслык сөю салып куя.
Фәнүр Гыйльмановның тарих чоңгылында эзләнүләре, табышлары, туган җиренә мәхәббәте, анда яшәүчеләргә карата ихтирамы аның туган авылы Яңа Абзан тарихына багышланган “Чабаталы морзалар, йомышлы татарлар варислары” китабында аеруча ачык чагыла.
Фәнүр Гыйльмановның тарих чоңгылында эзләнүләре, табышлары, туган җиренә мәхәббәте, анда яшәүчеләргә карата ихтирамы аның туган авылы Яңа Абзан тарихына багышланган “Чабаталы морзалар, йомышлы татарлар варислары” китабында аеруча ачык чагыла.
– Әлеге китап төзелеше белән үк фәнни әдәбиятка карата куелган кырыс таләпләргә җавап бирә, – ди бу хезмәт турында филология фәннәре кандидаты, доцент Илдус Фазлетдинов. – Ул тарихи-хронологик принципка таянып төзелгән, ягъни хикәяләү ерак үткәннәрдән, аерым алганда, авыл нигезләнүенә китергән XVII гасыр ахыры вакыйгаларыннан башланып, бүгенге көннәргә кадәр алып барыла. Биредә автор, күпсанлы архив чыганакларына мөрәҗәгать итеп, кайчандыр авылның төп халкын тәшкил иткән “чабаталы морзалар”ның килеп чыгышына, аларның борынгы ватанына, көнкүрешенә туктала.
Беренче карашка, китап аерым ике авыл тарихына гына багышланган кебек тоелса да, чынлыкта республикада “чабаталы морзалар” һәм аларның нәселләре тарафыннан нигезләнгән яисә алар күпчелек халкын тәшкил иткән дистәләрчә авыл-салаларның уртак үткәнен иңли. Һәм бу тарих, Благовар белән генә чикләнмичә, Әлшәй, Дәүләкән, Бүздәк, Чакмагыш, Чишмә, Кушнаренко якларына да барып чыга, бу якларда яшәүче мишәр татарларының уртак тамырларын ачып сала.
* * *
Гомерен Башкортстандагы татар журналистикасына багышлап, 39 ел дәвамында “Кызыл таң”ның үз хәбәрчесе йөген тарткан Фәнүр Мөгамбәр улы талантлы һәм иҗаты җимешле күренекле журналист булып танылды. Фәнүр Мөгамбәр улы республика күләмендә киң яңгыраш алган бик күп мәкаләләр һәм очерклар иҗат итте. Аның иҗтимагый-сәяси һәм икътисад темаларына, шулай ук авылның күпкырлы тормышына багышланган хезмәтләре һәрвакыт үз укучысын тапты. Ул күп тапкырлар “Кызыл таң” гәзитенең ел лауреаты исеменә лаек булды.
Беренче карашка, китап аерым ике авыл тарихына гына багышланган кебек тоелса да, чынлыкта республикада “чабаталы морзалар” һәм аларның нәселләре тарафыннан нигезләнгән яисә алар күпчелек халкын тәшкил иткән дистәләрчә авыл-салаларның уртак үткәнен иңли. Һәм бу тарих, Благовар белән генә чикләнмичә, Әлшәй, Дәүләкән, Бүздәк, Чакмагыш, Чишмә, Кушнаренко якларына да барып чыга, бу якларда яшәүче мишәр татарларының уртак тамырларын ачып сала.
* * *
Гомерен Башкортстандагы татар журналистикасына багышлап, 39 ел дәвамында “Кызыл таң”ның үз хәбәрчесе йөген тарткан Фәнүр Мөгамбәр улы талантлы һәм иҗаты җимешле күренекле журналист булып танылды. Фәнүр Мөгамбәр улы республика күләмендә киң яңгыраш алган бик күп мәкаләләр һәм очерклар иҗат итте. Аның иҗтимагый-сәяси һәм икътисад темаларына, шулай ук авылның күпкырлы тормышына багышланган хезмәтләре һәрвакыт үз укучысын тапты. Ул күп тапкырлар “Кызыл таң” гәзитенең ел лауреаты исеменә лаек булды.
Гаиләсендә ул Зөһрә Әсәт кызы белән 45 ел буена бер җан булып яшәүче тугры ир, улы һәм кызы, аларның гаиләләренә терәк булган әти һәм картәти, уңган хуҗа, игелекле туган һәм тугры дус та. Без аны чираттагы юбилее белән ихлас котлап, яңа иҗади уңышлар һәм ныклы сәламәтлек телибез.
Резида ВӘЛИТОВА.
Резида ВӘЛИТОВА.