+17 °С
Болытлы
Гәзиткә язылуVKOKTelegram
Барлык яңалыклар

Кешелек кая бара?

Бердәнбер көнне элек күрше подъездда яшәгән ханымның улын урамда очраттым. Велосипедта китеп баручы егетне танымас та идем, бәлки, үзе килеп туктады да, исәнләшеп тә тормыйча, бер-берсенә бөтенләй бәйле булмаган, алай гына да түгел, лөгатькә сыймаган нәрсәләр турында сөйли башлады. “Компьютер өстәлемә күп итеп китаплар алып кайтып өйсәм, ул әйбәтрәк эшли башлаячак бит инде, әйеме? Ишеттегезме әле, Дүртөйлене тиздән чит планета вәкилләре басып алачак?”, — дигәнне ишеткәч, бу кешенең акылын җуйганын аңладым, “шулайдыр, шулайдыр” дигән булып, тизрәк юлымны дәвам иттем. Бу баланы соңгы күрүемнән дистә еллап вакыт үткәндер. Ул вакытта андый психик тайпылышлары күзгә күренеп тормый иде. Димәк, тормышында арытаба ниндидер тискәре үзгәрешләр булган, тиешле дәвалану да алмаган.

Кешелек кая бара?
Кешелек кая бара?
Гомумән, соңгы вакытта табиблар илебездә психик тайпылышлары ачыкланган кешеләрнең артуы уңаеннан чаң суга. Әлеге тема белән кызыксынып, Интернет челтәрендә белгечләр язмаларын да караштырдым. Баксаң, барлык кешелек психик тайпылышлардан интегә икән! Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы статистикасы буенча, планетада һәр унынчы кеше төрле психик авырулардан җәфа чигә. Хәлне шул да кискенләштерә: кешеләр мондый авыруларын танырга курка.
Проблеманы санга сукмау куркыныч нәтиҗәләргә китерә: ул янгыннар, башка фаҗигаләргә, үлемнәргә сәбәп­че була һәм зур финанс югалтуларга юл ача.
Дөньяда психик авырулар саны арта, шуңа күрә 2030 елга глобаль икътисад 16 триллион доллар югалтачак, ди белгечләр. Чагыштыру өчен: 2010 елда бу сәбәпле югалтулар якынча 2,5 триллион доллар булган.
Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы бәяләвенчә, психик тайпылышлар Җир шарында яшәүче­ләрнең ким дигән­дә 10 процентында, шул исәп­тән балалар һәм яшүсмерләрнең 20 процентын­да бар. Бөтен дөньяда якынча 300 миллион кеше — депрес­сиядән, 50 миллион кеше деменция­дән интегә, 2* миллион кешегә “шизофрения” диагнозы куелган.

Өлкән яшьтәгеләр деменция тырнагына эләксә, эш яшендәгеләр хезмәт уры­нында “яна”. Эш бирүчеләр, җитәк-челәр үз хезмәткәрләренең психик сә­ламәтлеге турында кайгыртмый. Даими рәвештә табыш артыннан куу, йөклә­нешне арттыру хәлне кискенләш­терә. Даими стресс хезмәткәрләрнең психик халәтен начарлата, еш кына җитәкчеләр үзләре дә стресска, деп­рессиягә бирешә.
Психиатр-табиблар фикеренчә, бүген Русиядә яшәүчеләрнең 80 проценты психиатр ярдәменә мохтаҗ. Ләкин, әлбәттә, аларның күбесе моны белми. Ә наркологлар психик авырулар саны­ның артуын кешеләрнең күбрәк эчә башлавы белән аңлата.
Шул ук вакытта депрессия әле дә җәм­гыятебез тарафыннан җитди авыру буларак кабул ителми. Бу психик тайпылыш күзгә бәрелеп тормый бит. Алай гына да түгел, авыр борчылулар киче­рүчегә спиртлы эчемлекләр эчәргә киңәш итү дә бездә гадәти хәл. Хәсрәт­ләрең җиңеләеп китәр, имеш. Тик мондый ки­ңәш бирүчеләр шуны белми: алкоголь адәм баласына вакытлыча гына җиңел­лек китергән кебек була, ул бит үзе депрессант. Ахыр чиктә ул депрессияне көчәйтә генә бара. Проблемалар бетми, хәл начарлана, бу исбатланган. Алко­голь­нең агуы баш мие күзәнәкләренә тәэсир итә, аларны үтерә, нейроннар арасындагы бәйлә­неш­ләрне боза.
2021 елда депрессия дөньяда масштабы буенча дүртенче авыру булган, 2025 елда симерү һәм диабеттан соң өченче урынга чыгарга, ә 2030 елда беренче урынны алырга мөмкин, ди белгечләр.
Озын сүзнең кыскасы шул, дуслар, депрессиянең төп билгеләрен исегездә калдырыгыз: кәеф төшү, элек күңеле-гезгә ошаган нәрсәләргә битарафлык, йокысызлык, игътибарсызлык, үз-үзеңә булган бәянең начарлануы, аппетит арту яисә бетү, шуңа бәйле гәүдә авырлыгы үзгәрү, үз-үзеңне гел тән­кыйть­ләү һәм гаеп хисе тоеп яшәү, үлем турында күп уйлану, төрле авыруларга бирешүчәнгә әйләнү. Халә­тегез озак вакыт яхшырмый икән, табибларга мөрәҗәгать итәргә кыенсынмагыз. “Чирен яшергән — үлгән” ди бит халык мәкале. Әгәр дә мондый билгеләрне дустыгызда яисә туганыгызда күрәсез икән, “үзеңне кулга ал, борыныңны салындырма” ише киңәш-ләр белән генә ярдәм итә алуыгыз ике­ле, бу рәвешле сез кешенең үз-үзенә болай да түбәнәйгән бәясен бөтенләй бетерәчәксез, соңламыйча аны психологка, кирәк икән — психиатрга алып бару зарур.
Әлбәттә, стрессларсыз, борчылуларсыз яшәп булмый. Ә менә аларга карата дөрес мөнәсәбәт булдыруның сәламәт­лекне сакларга ярдәм итүе бәхәссез. Бу җәһәттән табибларның берничә киңәшенә колак салыйк:
* Депрессия һәм башка психик тай­пылышлардан ерак йөрим дигән кеше шатлана белергә тиеш.
* Максималист булмагыз.
* Үткәннәрегездә казынмагыз, биг-рәк тә кайчандыр нидер эшләмәгәне­гезгә яисә дөрес эшләмәгәнегезгә үкен­мәгез. Гел зарланучылардан, бөтен дөньяны карайтырга омтылучылардан ерак торырга тырышыгыз.
* Оптимист, яхшы күңелле дусларыгыз белән ешрак аралашу хәлегезне җиңе­ләй­тер.
* Дөрес туклану, йоклау һәм ял итү ре­жимын саклагыз. Алкоголь кулланмаска тырышыгыз, башка начар га­дәтләрдән котылу да физик һәм психик сәламәтлегегезгә зур файда булыр.
Сәламәт, актив яшәү рәвеше алып барыгыз һәм барысы да яхшы булыр!



Автор:Миләүшә Латыйпова
Читайте нас: